Adhyāya 67

संजय उवाच । अथाब्रवीद्वासुदेवो रथस्थो; राधेय दिष्ट्या स्मरसीह धर्मम् । प्रायेण नीचा व्यसनेषु मग्ना; निन्दन्ति दैवं कुकृतं न तत्तत् ॥

saṁjaya uvāca । athābravīd vāsudevo rathastho; rādheya diṣṭyā smarasīha dharmam । prāyeṇa nīcā vyasaneṣu magnā; nindanti daivaṁ kukr̥taṁ na tat tat ॥

यद्द्रौपदीमेकवस्त्रां सभाया;मानाय्य त्वं चैव सुयोधनश्च । दुःशासनः शकुनिः सौबलश्च; न ते कर्ण प्रत्यभात्तत्र धर्मः ॥

yad draupadīm ekavastrāṁ sabhāyām; ānāyya tvaṁ caiva suyodhanaś ca । duḥśāsanaḥ śakuniḥ saubalaś ca; na te karṇa pratyabhāt tatra dharmaḥ ॥

यदा सभायां कौन्तेयमनक्षज्ञं युधिष्ठिरम् । अक्षज्ञः शकुनिर्जेता तदा धर्मः क्व ते गतः ॥

yadā sabhāyāṁ kaunteyam anakṣajñaṁ yudhiṣṭhiram । akṣajñaḥ śakunir jetā tadā dharmaḥ kva te gataḥ ॥

यदा रजस्वलां कृष्णां दुःशासनवशे स्थिताम् । सभायां प्राहसः कर्ण क्व ते धर्मस्तदा गतः ॥

yadā rajasvalāṁ kr̥ṣṇāṁ duḥśāsanavaśe sthitām । sabhāyāṁ prāhasaḥ karṇa kva te dharmas tadā gataḥ ॥

राज्यलुब्धः पुनः कर्ण समाह्वयसि पाण्डवम् । गान्धारराजमाश्रित्य क्व ते धर्मस्तदा गतः ॥

rājyalubdhaḥ punaḥ karṇa samāhvayasi pāṇḍavam । gāndhārarājam āśritya kva te dharmas tadā gataḥ ॥

एवमुक्ते तु राधेये वासुदेवेन पाण्डवम् । मन्युरभ्याविशत्तीव्रः स्मृत्वा तत्तद्धनंजयम् ॥

evam ukte tu rādheye vāsudevena pāṇḍavam । manyur abhyāviśat tīvraḥ smr̥tvā tat tad dhanaṁjayam ॥

तस्य क्रोधेन सर्वेभ्यः स्रोतोभ्यस्तेजसोऽर्चिषः । प्रादुरासन्महाराज तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tasya krodhena sarvebhyaḥ srotobhyas tejaso ’rciṣaḥ । prādurāsan mahārāja tad adbhutam ivābhavat ॥

तं समीक्ष्य ततः कर्णो ब्रह्मास्त्रेण धनंजयम् । अभ्यवर्षत्पुनर्यत्नमकरोद्रथसर्जने । तदस्त्रमस्त्रेणावार्य प्रजहारास्य पाण्डवः ॥

taṁ samīkṣya tataḥ karṇo brahmāstreṇa dhanaṁjayam । abhyavarṣat punar yatnam akarod rathasarjane । tad astram astreṇāvārya prajahārāsya pāṇḍavaḥ ॥

ततोऽन्यदस्त्रं कौन्तेयो दयितं जातवेदसः । मुमोच कर्णमुद्दिश्य तत्प्रजज्वाल वै भृशम् ॥

tato ’nyad astraṁ kaunteyo dayitaṁ jātavedasaḥ । mumoca karṇam uddiśya tat prajajvāla vai bhr̥śam ॥

वारुणेन ततः कर्णः शमयामास पावकम् । जीमूतैश्च दिशः सर्वाश्चक्रे तिमिरदुर्दिनाः ॥

vāruṇena tataḥ karṇaḥ śamayām āsa pāvakam । jīmūtaiś ca diśaḥ sarvāś cakre timiradurdināḥ ॥

पाण्डवेयस्त्वसंभ्रान्तो वायव्यास्त्रेण वीर्यवान् । अपोवाह तदाभ्राणि राधेयस्य प्रपश्यतः ॥

pāṇḍaveyas tv asaṁbhrānto vāyavyāstreṇa vīryavān । apovāha tadābhrāṇi rādheyasya prapaśyataḥ ॥

तं हस्तिकक्ष्याप्रवरं च बाणैः; सुवर्णमुक्तामणिवज्रमृष्टम् । कालप्रयत्नोत्तमशिल्पियत्नैः; कृतं सुरूपं वितमस्कमुच्चैः ॥

taṁ hastikakṣyāpravaraṁ ca bāṇaiḥ; suvarṇamuktāmaṇivajramr̥ṣṭam । kālaprayatnottamaśilpiyatnaiḥ; kr̥taṁ surūpaṁ vitamaskam uccaiḥ ॥

ऊर्जस्करं तव सैन्यस्य नित्य;ममित्रवित्रासनमीड्यरूपम् । विख्यातमादित्यसमस्य लोके; त्विषा समं पावकभानुचन्द्रैः ॥

ūrjaskaraṁ tava sainyasya nityam; amitravitrāsanam īḍyarūpam । vikhyātam ādityasamasya loke; tviṣā samaṁ pāvakabhānucandraiḥ ॥

ततः क्षुरेणाधिरथेः किरीटी; सुवर्णपुङ्खेन शितेन यत्तः । श्रिया ज्वलन्तं ध्वजमुन्ममाथ; महारथस्याधिरथेर्महात्मा ॥

tataḥ kṣureṇādhiratheḥ kirīṭī; suvarṇapuṅkhena śitena yattaḥ । śriyā jvalantaṁ dhvajam unmamātha; mahārathasyādhirather mahātmā ॥

यशश्च धर्मश्च जयश्च मारिष; प्रियाणि सर्वाणि च तेन केतुना । तदा कुरूणां हृदयानि चापत;न्बभूव हाहेति च निस्वनो महान् ॥

yaśaś ca dharmaś ca jayaś ca māriṣa; priyāṇi sarvāṇi ca tena ketunā । tadā kurūṇāṁ hr̥dayāni cāpatan; babhūva hāheti ca nisvano mahān ॥

अथ त्वरन्कर्णवधाय पाण्डवो; महेन्द्रवज्रानलदण्डसंनिभम् । आदत्त पार्थोऽञ्जलिकं निषङ्गा;त्सहस्ररश्मेरिव रश्मिमुत्तमम् ॥

atha tvaran karṇavadhāya pāṇḍavo; mahendravajrānaladaṇḍasaṁnibham । ādatta pārtho ’ñjalikaṁ niṣaṅgāt; sahasraraśmer iva raśmim uttamam ॥

मर्मच्छिदं शोणितमांसदिग्धं; वैश्वानरार्कप्रतिमं महार्हम् । नराश्वनागासुहरं त्र्यरत्निं; षड्वाजमञ्जोगतिमुग्रवेगम् ॥

marmacchidaṁ śoṇitamāṁsadigdhaṁ; vaiśvānarārkapratimaṁ mahārham । narāśvanāgāsuharaṁ tryaratniṁ; ṣaḍvājam añjogatim ugravegam ॥

सहस्रनेत्राशनितुल्यतेजसं; समानक्रव्यादमिवातिदुःसहम् । पिनाकनारायणचक्रसंनिभं; भयंकरं प्राणभृतां विनाशनम् ॥

sahasranetrāśanitulyatejasaṁ; samānakravyādam ivātiduḥsaham । pinākanārāyaṇacakrasaṁnibhaṁ; bhayaṁkaraṁ prāṇabhr̥tāṁ vināśanam ॥

युक्त्वा महास्त्रेण परेण मन्त्रवि;द्विकृष्य गाण्डीवमुवाच सस्वनम् । अयं महास्त्रोऽप्रतिमो धृतः शरः; शरीरभिच्चासुहरश्च दुर्हृदः ॥

yuktvā mahāstreṇa pareṇa mantravid; vikr̥ṣya gāṇḍīvam uvāca sasvanam । ayaṁ mahāstro ’pratimo dhr̥taḥ śaraḥ; śarīrabhic cāsuharaś ca durhr̥daḥ ॥

तपोऽस्ति तप्तं गुरवश्च तोषिता; मया यदिष्टं सुहृदां तथा श्रुतम् । अनेन सत्येन निहन्त्वयं शरः; सुदंशितः कर्णमरिं ममाजितः ॥

tapo ’sti taptaṁ guravaś ca toṣitā; mayā yad iṣṭaṁ suhr̥dāṁ tathā śrutam । anena satyena nihantv ayaṁ śaraḥ; sudaṁśitaḥ karṇam ariṁ mamājitaḥ ॥

इत्यूचिवांस्तं स मुमोच बाणं; धनंजयः कर्णवधाय घोरम् । कृत्यामथर्वाङ्गिरसीमिवोग्रां; दीप्तामसह्यां युधि मृत्युनापि ॥

ity ūcivāṁs taṁ sa mumoca bāṇaṁ; dhanaṁjayaḥ karṇavadhāya ghoram । kr̥tyām atharvāṅgirasīm ivogrāṁ; dīptām asahyāṁ yudhi mr̥tyunāpi ॥

ब्रुवन्किरीटी तमतिप्रहृष्टो; अयं शरो मे विजयावहोऽस्तु । जिघांसुरर्केन्दुसमप्रभावः; कर्णं समाप्तिं नयतां यमाय ॥

bruvan kirīṭī tam atiprahr̥ṣṭo; ayaṁ śaro me vijayāvaho ’stu । jighāṁsur arkendusamaprabhāvaḥ; karṇaṁ samāptiṁ nayatāṁ yamāya ॥

तेनेषुवर्येण किरीटमाली; प्रहृष्टरूपो विजयावहेन । जिघांसुरर्केन्दुसमप्रभेण; चक्रे विषक्तं रिपुमाततायी ॥

teneṣuvaryeṇa kirīṭamālī; prahr̥ṣṭarūpo vijayāvahena । jighāṁsur arkendusamaprabheṇa; cakre viṣaktaṁ ripum ātatāyī ॥

तदुद्यतादित्यसमानवर्चसं; शरन्नभोमध्यगभास्करोपमम् । वराङ्गमुर्व्यामपतच्चमूपते;र्दिवाकरोऽस्तादिव रक्तमण्डलः ॥

tad udyatādityasamānavarcasaṁ; śarannabhomadhyagabhāskaropamam । varāṅgam urvyām apatac camūpater; divākaro ’stād iva raktamaṇḍalaḥ ॥

तदस्य देही सततं सुखोदितं; स्वरूपमत्यर्थमुदारकर्मणः । परेण कृच्छ्रेण शरीरमत्यज;द्गृहं महर्द्धीव ससङ्गमीश्वरः ॥

tad asya dehī satataṁ sukhoditaṁ; svarūpam atyartham udārakarmaṇaḥ । pareṇa kr̥cchreṇa śarīram atyajad; gr̥haṁ maharddhīva sasaṅgam īśvaraḥ ॥

शरैर्विभुग्नं व्यसु तद्विवर्मणः; पपात कर्णस्य शरीरमुच्छ्रितम् । स्रवद्व्रणं गैरिकतोयविस्रवं; गिरेर्यथा वज्रहतं शिरस्तथा ॥

śarair vibhugnaṁ vyasu tad vivarmaṇaḥ; papāta karṇasya śarīram ucchritam । sravadvraṇaṁ gairikatoyavisravaṁ; girer yathā vajrahataṁ śiras tathā ॥

देहात्तु कर्णस्य निपातितस्य; तेजो दीप्तं खं विगाह्याचिरेण । तदद्भुतं सर्वमनुष्ययोधाः; पश्यन्ति राजन्निहते स्म कर्णे ॥

dehāt tu karṇasya nipātitasya; tejo dīptaṁ khaṁ vigāhyācireṇa । tad adbhutaṁ sarvamanuṣyayodhāḥ; paśyanti rājan nihate sma karṇe ॥

तं सोमकाः प्रेक्ष्य हतं शयानं; प्रीता नादं सह सैन्यैरकुर्वन् । तूर्याणि चाजघ्नुरतीव हृष्टा; वासांसि चैवादुधुवुर्भुजांश्च । बलान्विताश्चाप्यपरे ह्यनृत्य;न्नन्योन्यमाश्लिष्य नदन्त ऊचुः ॥

taṁ somakāḥ prekṣya hataṁ śayānaṁ; prītā nādaṁ saha sainyair akurvan । tūryāṇi cājaghnur atīva hr̥ṣṭā; vāsāṁsi caivādudhuvur bhujāṁś ca । balānvitāś cāpy apare hy anr̥tyann; anyonyam āśliṣya nadanta ūcuḥ ॥

दृष्ट्वा तु कर्णं भुवि निष्टनन्तं; हतं रथात्सायकेनावभिन्नम् । महानिलेनाग्निमिवापविद्धं; यज्ञावसाने शयने निशान्ते ॥

dr̥ṣṭvā tu karṇaṁ bhuvi niṣṭanantaṁ; hataṁ rathāt sāyakenāvabhinnam । mahānilenāgnim ivāpaviddhaṁ; yajñāvasāne śayane niśānte ॥

शरैराचितसर्वाङ्गः शोणितौघपरिप्लुतः । विभाति देहः कर्णस्य स्वरश्मिभिरिवांशुमान् ॥

śarair ācitasarvāṅgaḥ śoṇitaughapariplutaḥ । vibhāti dehaḥ karṇasya svaraśmibhir ivāṁśumān ॥

प्रताप्य सेनामामित्रीं दीप्तैः शरगभस्तिभिः । बलिनार्जुनकालेन नीतोऽस्तं कर्णभास्करः ॥

pratāpya senām āmitrīṁ dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ । balinārjunakālena nīto ’staṁ karṇabhāskaraḥ ॥

अस्तं गच्छन्यथादित्यः प्रभामादाय गच्छति । एवं जीवितमादाय कर्णस्येषुर्जगाम ह ॥

astaṁ gacchan yathādityaḥ prabhām ādāya gacchati । evaṁ jīvitam ādāya karṇasyeṣur jagāma ha ॥

अपराह्णे पराह्णस्य सूतपुत्रस्य मारिष । छिन्नमञ्जलिकेनाजौ सोत्सेधमपतच्छिरः ॥

aparāhṇe parāhṇasya sūtaputrasya māriṣa । chinnam añjalikenājau sotsedham apatac chiraḥ ॥

उपर्युपरि सैन्यानां तस्य शत्रोस्तदञ्जसा । शिरः कर्णस्य सोत्सेधमिषुः सोऽपाहरद्द्रुतम् ॥

upary upari sainyānāṁ tasya śatros tad añjasā । śiraḥ karṇasya sotsedham iṣuḥ so ’pāharad drutam ॥

संजय उवाच । कर्णं तु शूरं पतितं पृथिव्यां; शराचितं शोणितदिग्धगात्रम् । दृष्ट्वा शयानं भुवि मद्रराज;श्छिन्नध्वजेनापययौ रथेन ॥

saṁjaya uvāca । karṇaṁ tu śūraṁ patitaṁ pr̥thivyāṁ; śarācitaṁ śoṇitadigdhagātram । dr̥ṣṭvā śayānaṁ bhuvi madrarājaś; chinnadhvajenāpayayau rathena ॥

कर्णे हते कुरवः प्राद्रवन्त; भयार्दिता गाढविद्धाश्च संख्ये । अवेक्षमाणा मुहुरर्जुनस्य; ध्वजं महान्तं वपुषा ज्वलन्तम् ॥

karṇe hate kuravaḥ prādravanta; bhayārditā gāḍhaviddhāś ca saṁkhye । avekṣamāṇā muhur arjunasya; dhvajaṁ mahāntaṁ vapuṣā jvalantam ॥

सहस्रनेत्रप्रतिमानकर्मणः; सहस्रपत्रप्रतिमाननं शुभम् । सहस्ररश्मिर्दिनसंक्षये यथा; तथापतत्तस्य शिरो वसुंधराम् ॥

sahasranetrapratimānakarmaṇaḥ; sahasrapatrapratimānanaṁ śubham । sahasraraśmir dinasaṁkṣaye yathā; tathāpatat tasya śiro vasuṁdharām ॥