Adhyāya 50

संजय उवाच । इति स्म कृष्णवचनात्प्रत्युच्चार्य युधिष्ठिरम् । बभूव विमनाः पार्थः किंचित्कृत्वेव पातकम् ॥

saṁjaya uvāca । iti sma kr̥ṣṇavacanāt pratyuccārya yudhiṣṭhiram । babhūva vimanāḥ pārthaḥ kiṁ cit kr̥tveva pātakam ॥

ततोऽब्रवीद्वासुदेवः प्रहसन्निव पाण्डवम् । कथं नाम भवेदेतद्यदि त्वं पार्थ धर्मजम् । असिना तीक्ष्णधारेण हन्या धर्मे व्यवस्थितम् ॥

tato ’bravīd vāsudevaḥ prahasann iva pāṇḍavam । kathaṁ nāma bhaved etad yadi tvaṁ pārtha dharmajam । asinā tīkṣṇadhāreṇa hanyā dharme vyavasthitam ॥

त्वमित्युक्त्वैव राजानमेवं कश्मलमाविशः । हत्वा तु नृपतिं पार्थ अकरिष्यः किमुत्तरम् । एवं सुदुर्विदो धर्मो मन्दप्रज्ञैर्विशेषतः ॥

tvam ity uktvaiva rājānam evaṁ kaśmalam āviśaḥ । hatvā tu nr̥patiṁ pārtha akariṣyaḥ kim uttaram । evaṁ sudurvido dharmo mandaprajñair viśeṣataḥ ॥

स भवान्धर्मभीरुत्वाद्ध्रुवमैष्यन्महत्तमः । नरकं घोररूपं च भ्रातुर्ज्येष्ठस्य वै वधात् ॥

sa bhavān dharmabhīrutvād dhruvam aiṣyan mahattamaḥ । narakaṁ ghorarūpaṁ ca bhrātur jyeṣṭhasya vai vadhāt ॥

स त्वं धर्मभृतां श्रेष्ठं राजानं धर्मसंहितम् । प्रसादय कुरुश्रेष्ठमेतदत्र मतं मम ॥

sa tvaṁ dharmabhr̥tāṁ śreṣṭhaṁ rājānaṁ dharmasaṁhitam । prasādaya kuruśreṣṭham etad atra mataṁ mama ॥

प्रसाद्य भक्त्या राजानं प्रीतं चैव युधिष्ठिरम् । प्रयामस्त्वरिता योद्धुं सूतपुत्ररथं प्रति ॥

prasādya bhaktyā rājānaṁ prītaṁ caiva yudhiṣṭhiram । prayāmas tvaritā yoddhuṁ sūtaputrarathaṁ prati ॥

हत्वा सुदुर्जयं कर्णं त्वमद्य निशितैः शरैः । विपुलां प्रीतिमाधत्स्व धर्मपुत्रस्य मानद ॥

hatvā sudurjayaṁ karṇaṁ tvam adya niśitaiḥ śaraiḥ । vipulāṁ prītim ādhatsva dharmaputrasya mānada ॥

एतदत्र महाबाहो प्राप्तकालं मतं मम । एवं कृते कृतं चैव तव कार्यं भविष्यति ॥

etad atra mahābāho prāptakālaṁ mataṁ mama । evaṁ kr̥te kr̥taṁ caiva tava kāryaṁ bhaviṣyati ॥

ततोऽर्जुनो महाराज लज्जया वै समन्वितः । धर्मराजस्य चरणौ प्रपेदे शिरसानघ ॥

tato ’rjuno mahārāja lajjayā vai samanvitaḥ । dharmarājasya caraṇau prapede śirasānagha ॥

उवाच भरतश्रेष्ठ प्रसीदेति पुनः पुनः । क्षमस्व राजन्यत्प्रोक्तं धर्मकामेन भीरुणा ॥

uvāca bharataśreṣṭha prasīdeti punaḥ punaḥ । kṣamasva rājan yat proktaṁ dharmakāmena bhīruṇā ॥

पादयोः पतितं दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः । धनंजयममित्रघ्नं रुदन्तं भरतर्षभ ॥

pādayoḥ patitaṁ dr̥ṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । dhanaṁjayam amitraghnaṁ rudantaṁ bharatarṣabha ॥

उत्थाप्य भ्रातरं राजा धर्मराजो धनंजयम् । समाश्लिष्य च सस्नेहं प्ररुरोद महीपतिः ॥

utthāpya bhrātaraṁ rājā dharmarājo dhanaṁjayam । samāśliṣya ca sasnehaṁ praruroda mahīpatiḥ ॥

रुदित्वा तु चिरं कालं भ्रातरौ सुमहाद्युती । कृतशौचौ नरव्याघ्रौ प्रीतिमन्तौ बभूवतुः ॥

ruditvā tu ciraṁ kālaṁ bhrātarau sumahādyutī । kr̥taśaucau naravyāghrau prītimantau babhūvatuḥ ॥

तत आश्लिष्य स प्रेम्णा मूर्ध्नि चाघ्राय पाण्डवम् । प्रीत्या परमया युक्तः प्रस्मयंश्चाब्रवीज्जयम् ॥

tata āśliṣya sa premṇā mūrdhni cāghrāya pāṇḍavam । prītyā paramayā yuktaḥ prasmayaṁś cābravīj jayam ॥

कर्णेन मे महाबाहो सर्वसैन्यस्य पश्यतः । कवचं च ध्वजश्चैव धनुः शक्तिर्हया गदा । शरैः कृत्ता महेष्वास यतमानस्य संयुगे ॥

karṇena me mahābāho sarvasainyasya paśyataḥ । kavacaṁ ca dhvajaś caiva dhanuḥ śaktir hayā gadā । śaraiḥ kr̥ttā maheṣvāsa yatamānasya saṁyuge ॥

सोऽहं ज्ञात्वा रणे तस्य कर्म दृष्ट्वा च फल्गुन । व्यवसीदामि दुःखेन न च मे जीवितं प्रियम् ॥

so ’haṁ jñātvā raṇe tasya karma dr̥ṣṭvā ca phalguna । vyavasīdāmi duḥkhena na ca me jīvitaṁ priyam ॥

तमद्य यदि वै वीर न हनिष्यसि सूतजम् । प्राणानेव परित्यक्ष्ये जीवितार्थो हि को मम ॥

tam adya yadi vai vīra na haniṣyasi sūtajam । prāṇān eva parityakṣye jīvitārtho hi ko mama ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच विजयो भरतर्षभ । सत्येन ते शपे राजन्प्रसादेन तवैव च । भीमेन च नरश्रेष्ठ यमाभ्यां च महीपते ॥

evam uktaḥ pratyuvāca vijayo bharatarṣabha । satyena te śape rājan prasādena tavaiva ca । bhīmena ca naraśreṣṭha yamābhyāṁ ca mahīpate ॥

यथाद्य समरे कर्णं हनिष्यामि हतोऽथ वा । महीतले पतिष्यामि सत्येनायुधमालभे ॥

yathādya samare karṇaṁ haniṣyāmi hato ’tha vā । mahītale patiṣyāmi satyenāyudham ālabhe ॥

एवमाभाष्य राजानमब्रवीन्माधवं वचः । अद्य कर्णं रणे कृष्ण सूदयिष्ये न संशयः । तदनुध्याहि भद्रं ते वधं तस्य दुरात्मनः ॥

evam ābhāṣya rājānam abravīn mādhavaṁ vacaḥ । adya karṇaṁ raṇe kr̥ṣṇa sūdayiṣye na saṁśayaḥ । tad anudhyāhi bhadraṁ te vadhaṁ tasya durātmanaḥ ॥

एवमुक्तोऽब्रवीत्पार्थं केशवो राजसत्तम । शक्तोऽस्मि भरतश्रेष्ठ यत्नं कर्तुं यथाबलम् ॥

evam ukto ’bravīt pārthaṁ keśavo rājasattama । śakto ’smi bharataśreṣṭha yatnaṁ kartuṁ yathābalam ॥

एवं चापि हि मे कामो नित्यमेव महारथ । कथं भवान्रणे कर्णं निहन्यादिति मे मतिः ॥

evaṁ cāpi hi me kāmo nityam eva mahāratha । kathaṁ bhavān raṇe karṇaṁ nihanyād iti me matiḥ ॥

भूयश्चोवाच मतिमान्माधवो धर्मनन्दनम् । युधिष्ठिरेमं बीभत्सुं त्वं सान्त्वयितुमर्हसि । अनुज्ञातुं च कर्णस्य वधायाद्य दुरात्मनः ॥

bhūyaś covāca matimān mādhavo dharmanandanam । yudhiṣṭhiremaṁ bībhatsuṁ tvaṁ sāntvayitum arhasi । anujñātuṁ ca karṇasya vadhāyādya durātmanaḥ ॥

श्रुत्वा ह्ययमहं चैव त्वां कर्णशरपीडितम् । प्रवृत्तिं ज्ञातुमायाताविह पाण्डवनन्दन ॥

śrutvā hy ayam ahaṁ caiva tvāṁ karṇaśarapīḍitam । pravr̥ttiṁ jñātum āyātāv iha pāṇḍavanandana ॥

दिष्ट्यासि राजन्निरुजो दिष्ट्या न ग्रहणं गतः । परिसान्त्वय बीभत्सुं जयमाशाधि चानघ ॥

diṣṭyāsi rājan nirujo diṣṭyā na grahaṇaṁ gataḥ । parisāntvaya bībhatsuṁ jayam āśādhi cānagha ॥

युधिष्ठिर उवाच । एह्येहि पार्थ बीभत्सो मां परिष्वज पाण्डव । वक्तव्यमुक्तोऽस्म्यहितं त्वया क्षान्तं च तन्मया ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ehy ehi pārtha bībhatso māṁ pariṣvaja pāṇḍava । vaktavyam ukto ’smy ahitaṁ tvayā kṣāntaṁ ca tan mayā ॥

अहं त्वामनुजानामि जहि कर्णं धनंजय । मन्युं च मा कृथाः पार्थ यन्मयोक्तोऽसि दारुणम् ॥

ahaṁ tvām anujānāmi jahi karṇaṁ dhanaṁjaya । manyuṁ ca mā kr̥thāḥ pārtha yan mayokto ’si dāruṇam ॥

संजय उवाच । ततो धनंजयो राजञ्शिरसा प्रणतस्तदा । पादौ जग्राह पाणिभ्यां भ्रातुर्ज्येष्ठस्य मारिष ॥

saṁjaya uvāca । tato dhanaṁjayo rājañ śirasā praṇatas tadā । pādau jagrāha pāṇibhyāṁ bhrātur jyeṣṭhasya māriṣa ॥

समुत्थाप्य ततो राजा परिष्वज्य च पीडितम् । मूर्ध्न्युपाघ्राय चैवैनमिदं पुनरुवाच ह ॥

samutthāpya tato rājā pariṣvajya ca pīḍitam । mūrdhny upāghrāya caivainam idaṁ punar uvāca ha ॥

धनंजय महाबाहो मानितोऽस्मि दृढं त्वया । माहात्म्यं विजयं चैव भूयः प्राप्नुहि शाश्वतम् ॥

dhanaṁjaya mahābāho mānito ’smi dr̥ḍhaṁ tvayā । māhātmyaṁ vijayaṁ caiva bhūyaḥ prāpnuhi śāśvatam ॥

अर्जुन उवाच । अद्य तं पापकर्माणं सानुबन्धं रणे शरैः । नयाम्यन्तं समासाद्य राधेयं बलगर्वितम् ॥

arjuna uvāca । adya taṁ pāpakarmāṇaṁ sānubandhaṁ raṇe śaraiḥ । nayāmy antaṁ samāsādya rādheyaṁ balagarvitam ॥

येन त्वं पीडितो बाणैर्दृढमायम्य कार्मुकम् । तस्याद्य कर्मणः कर्णः फलं प्राप्स्यति दारुणम् ॥

yena tvaṁ pīḍito bāṇair dr̥ḍham āyamya kārmukam । tasyādya karmaṇaḥ karṇaḥ phalaṁ prāpsyati dāruṇam ॥

अद्य त्वामहमेष्यामि कर्णं हत्वा महीपते । सभाजयितुमाक्रन्दादिति सत्यं ब्रवीमि ते ॥

adya tvām aham eṣyāmi karṇaṁ hatvā mahīpate । sabhājayitum ākrandād iti satyaṁ bravīmi te ॥

नाहत्वा विनिवर्तेऽहं कर्णमद्य रणाजिरात् । इति सत्येन ते पादौ स्पृशामि जगतीपते ॥

nāhatvā vinivarte ’haṁ karṇam adya raṇājirāt । iti satyena te pādau spr̥śāmi jagatīpate ॥

संजय उवाच । प्रसाद्य धर्मराजानं प्रहृष्टेनान्तरात्मना । पार्थः प्रोवाच गोविन्दं सूतपुत्रवधोद्यतः ॥

saṁjaya uvāca । prasādya dharmarājānaṁ prahr̥ṣṭenāntarātmanā । pārthaḥ provāca govindaṁ sūtaputravadhodyataḥ ॥

कल्प्यतां च रथो भूयो युज्यन्तां च हयोत्तमाः । आयुधानि च सर्वाणि सज्ज्यन्तां वै महारथे ॥

kalpyatāṁ ca ratho bhūyo yujyantāṁ ca hayottamāḥ । āyudhāni ca sarvāṇi sajjyantāṁ vai mahārathe ॥

उपावृत्ताश्च तुरगाः शिक्षिताश्चाश्वसादिनः । रथोपकरणैः सर्वैरुपायान्तु त्वरान्विताः ॥

upāvr̥ttāś ca turagāḥ śikṣitāś cāśvasādinaḥ । rathopakaraṇaiḥ sarvair upāyāntu tvarānvitāḥ ॥

एवमुक्ते महाराज फल्गुनेन महात्मना । उवाच दारुकं कृष्णः कुरु सर्वं यथाब्रवीत् । अर्जुनो भरतश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥

evam ukte mahārāja phalgunena mahātmanā । uvāca dārukaṁ kr̥ṣṇaḥ kuru sarvaṁ yathābravīt । arjuno bharataśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām ॥

आज्ञप्तस्त्वथ कृष्णेन दारुको राजसत्तम । योजयामास स रथं वैयाघ्रं शत्रुतापनम् ॥

ājñaptas tv atha kr̥ṣṇena dāruko rājasattama । yojayām āsa sa rathaṁ vaiyāghraṁ śatrutāpanam ॥

युक्तं तु रथमास्थाय दारुकेण महात्मना । आपृच्छ्य धर्मराजानं ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च । समङ्गलस्वस्त्ययनमारुरोह रथोत्तमम् ॥

yuktaṁ tu ratham āsthāya dārukeṇa mahātmanā । āpr̥cchya dharmarājānaṁ brāhmaṇān svasti vācya ca । samaṅgalasvastyayanam āruroha rathottamam ॥

तस्य राजा महाप्राज्ञो धर्मराजो युधिष्ठिरः । आशिषोऽयुङ्क्त परमा युक्ताः कर्णवधं प्रति ॥

tasya rājā mahāprājño dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । āśiṣo ’yuṅkta paramā yuktāḥ karṇavadhaṁ prati ॥

तं प्रयान्तं महेष्वासं दृष्ट्वा भूतानि भारत । निहतं मेनिरे कर्णं पाण्डवेन महात्मना ॥

taṁ prayāntaṁ maheṣvāsaṁ dr̥ṣṭvā bhūtāni bhārata । nihataṁ menire karṇaṁ pāṇḍavena mahātmanā ॥

बभूवुर्विमलाः सर्वा दिशो राजन्समन्ततः । चाषाश्च शतपत्राश्च क्रौञ्चाश्चैव जनेश्वर । प्रदक्षिणमकुर्वन्त तदा वै पाण्डुनन्दनम् ॥

babhūvur vimalāḥ sarvā diśo rājan samantataḥ । cāṣāś ca śatapatrāś ca krauñcāś caiva janeśvara । pradakṣiṇam akurvanta tadā vai pāṇḍunandanam ॥

बहवः पक्षिणो राजन्पुंनामानः शुभाः शिवाः । त्वरयन्तोऽर्जुनं युद्धे हृष्टरूपा ववाशिरे ॥

bahavaḥ pakṣiṇo rājan puṁnāmānaḥ śubhāḥ śivāḥ । tvarayanto ’rjunaṁ yuddhe hr̥ṣṭarūpā vavāśire ॥

कङ्का गृध्रा वडाश्चैव वायसाश्च विशां पते । अग्रतस्तस्य गच्छन्ति भक्ष्यहेतोर्भयानकाः ॥

kaṅkā gr̥dhrā vaḍāś caiva vāyasāś ca viśāṁ pate । agratas tasya gacchanti bhakṣyahetor bhayānakāḥ ॥

निमित्तानि च धन्यानि पार्थस्य प्रशशंसिरे । विनाशमरिसैन्यानां कर्णस्य च वधं तथा ॥

nimittāni ca dhanyāni pārthasya praśaśaṁsire । vināśam arisainyānāṁ karṇasya ca vadhaṁ tathā ॥

प्रयातस्याथ पार्थस्य महान्स्वेदो व्यजायत । चिन्ता च विपुला जज्ञे कथं न्वेतद्भविष्यति ॥

prayātasyātha pārthasya mahān svedo vyajāyata । cintā ca vipulā jajñe kathaṁ nv etad bhaviṣyati ॥

ततो गाण्डीवधन्वानमब्रवीन्मधुसूदनः । दृष्ट्वा पार्थं तदायस्तं चिन्तापरिगतं तदा ॥

tato gāṇḍīvadhanvānam abravīn madhusūdanaḥ । dr̥ṣṭvā pārthaṁ tadāyastaṁ cintāparigataṁ tadā ॥

गाण्डीवधन्वन्संग्रामे ये त्वया धनुषा जिताः । न तेषां मानुषो जेता त्वदन्य इह विद्यते ॥

gāṇḍīvadhanvan saṁgrāme ye tvayā dhanuṣā jitāḥ । na teṣāṁ mānuṣo jetā tvad anya iha vidyate ॥

दृष्टा हि बहवः शूराः शक्रतुल्यपराक्रमाः । त्वां प्राप्य समरे वीरं ये गताः परमां गतिम् ॥

dr̥ṣṭā hi bahavaḥ śūrāḥ śakratulyaparākramāḥ । tvāṁ prāpya samare vīraṁ ye gatāḥ paramāṁ gatim ॥

को हि द्रोणं च भीष्मं च भगदत्तं च मारिष । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजं च सुदक्षिणम् ॥

ko hi droṇaṁ ca bhīṣmaṁ ca bhagadattaṁ ca māriṣa । vindānuvindāv āvantyau kāmbojaṁ ca sudakṣiṇam ॥

श्रुतायुषं महावीर्यमच्युतायुषमेव च । प्रत्युद्गम्य भवेत्क्षेमी यो न स्यात्त्वमिव क्षमी ॥

śrutāyuṣaṁ mahāvīryam acyutāyuṣam eva ca । pratyudgamya bhavet kṣemī yo na syāt tvam iva kṣamī ॥

तव ह्यस्त्राणि दिव्यानि लाघवं बलमेव च । वेधः पातश्च लक्षश्च योगश्चैव तवार्जुन । असंमोहश्च युद्धेषु विज्ञानस्य च संनतिः ॥

tava hy astrāṇi divyāni lāghavaṁ balam eva ca । vedhaḥ pātaś ca lakṣaś ca yogaś caiva tavārjuna । asaṁmohaś ca yuddheṣu vijñānasya ca saṁnatiḥ ॥

भवान्देवासुरान्सर्वान्हन्यात्सहचराचरान् । पृथिव्यां हि रणे पार्थ न योद्धा त्वत्समः पुमान् ॥

bhavān devāsurān sarvān hanyāt sahacarācarān । pr̥thivyāṁ hi raṇe pārtha na yoddhā tvatsamaḥ pumān ॥

धनुर्ग्रहा हि ये केचित्क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः । आ देवात्त्वत्समं तेषां न पश्यामि शृणोमि वा ॥

dhanurgrahā hi ye ke cit kṣatriyā yuddhadurmadāḥ । ā devāt tvatsamaṁ teṣāṁ na paśyāmi śr̥ṇomi vā ॥

ब्रह्मणा च प्रजाः सृष्टा गाण्डीवं च महाद्भुतम् । येन त्वं युध्यसे पार्थ तस्मान्नास्ति त्वया समः ॥

brahmaṇā ca prajāḥ sr̥ṣṭā gāṇḍīvaṁ ca mahādbhutam । yena tvaṁ yudhyase pārtha tasmān nāsti tvayā samaḥ ॥

अवश्यं तु मया वाच्यं यत्पथ्यं तव पाण्डव । मावमंस्था महाबाहो कर्णमाहवशोभिनम् ॥

avaśyaṁ tu mayā vācyaṁ yat pathyaṁ tava pāṇḍava । māvamaṁsthā mahābāho karṇam āhavaśobhinam ॥

कर्णो हि बलवान्धृष्टः कृतास्त्रश्च महारथः । कृती च चित्रयोधी च देशे काले च कोविदः ॥

karṇo hi balavān dhr̥ṣṭaḥ kr̥tāstraś ca mahārathaḥ । kr̥tī ca citrayodhī ca deśe kāle ca kovidaḥ ॥

तेजसा वह्निसदृशो वायुवेगसमो जवे । अन्तकप्रतिमः क्रोधे सिंहसंहननो बली ॥

tejasā vahnisadr̥śo vāyuvegasamo jave । antakapratimaḥ krodhe siṁhasaṁhanano balī ॥

अयोरत्निर्महाबाहुर्व्यूढोरस्कः सुदुर्जयः । अतिमानी च शूरश्च प्रवीरः प्रियदर्शनः ॥

ayoratnir mahābāhur vyūḍhoraskaḥ sudurjayaḥ । atimānī ca śūraś ca pravīraḥ priyadarśanaḥ ॥

सर्वैर्योधगुणैर्युक्तो मित्राणामभयंकरः । सततं पाण्डवद्वेषी धार्तराष्ट्रहिते रतः ॥

sarvair yodhaguṇair yukto mitrāṇām abhayaṁkaraḥ । satataṁ pāṇḍavadveṣī dhārtarāṣṭrahite rataḥ ॥

सर्वैरवध्यो राधेयो देवैरपि सवासवैः । ऋते त्वामिति मे बुद्धिस्त्वमद्य जहि सूतजम् ॥

sarvair avadhyo rādheyo devair api savāsavaiḥ । r̥te tvām iti me buddhis tvam adya jahi sūtajam ॥

देवैरपि हि संयत्तैर्बिभ्रद्भिर्मांसशोणितम् । अशक्यः समरे जेतुं सर्वैरपि युयुत्सुभिः ॥

devair api hi saṁyattair bibhradbhir māṁsaśoṇitam । aśakyaḥ samare jetuṁ sarvair api yuyutsubhiḥ ॥

दुरात्मानं पापमतिं नृशंसं; दुष्टप्रज्ञं पाण्डवेयेषु नित्यम् । हीनस्वार्थं पाण्डवेयैर्विरोधे; हत्वा कर्णं धिष्ठितार्थो भवाद्य ॥

durātmānaṁ pāpamatiṁ nr̥śaṁsaṁ; duṣṭaprajñaṁ pāṇḍaveyeṣu nityam । hīnasvārthaṁ pāṇḍaveyair virodhe; hatvā karṇaṁ dhiṣṭhitārtho bhavādya ॥

वीरं मन्यत आत्मानं येन पापः सुयोधनः । तमद्य मूलं पापानां जय सौतिं धनंजय ॥

vīraṁ manyata ātmānaṁ yena pāpaḥ suyodhanaḥ । tam adya mūlaṁ pāpānāṁ jaya sautiṁ dhanaṁjaya ॥