Adhyāya 49

संजय उवाच । युधिष्ठिरेणैवमुक्तः कौन्तेयः श्वेतवाहनः । असिं जग्राह संक्रुद्धो जिघांसुर्भरतर्षभम् ॥

saṁjaya uvāca । yudhiṣṭhireṇaivam uktaḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ । asiṁ jagrāha saṁkruddho jighāṁsur bharatarṣabham ॥

तस्य कोपं समुद्वीक्ष्य चित्तज्ञः केशवस्तदा । उवाच किमिदं पार्थ गृहीतः खड्ग इत्युत ॥

tasya kopaṁ samudvīkṣya cittajñaḥ keśavas tadā । uvāca kim idaṁ pārtha gr̥hītaḥ khaḍga ity uta ॥

नेह पश्यामि योद्धव्यं तव किंचिद्धनंजय । ते ध्वस्ता धार्तराष्ट्रा हि सर्वे भीमेन धीमता ॥

neha paśyāmi yoddhavyaṁ tava kiṁ cid dhanaṁjaya । te dhvastā dhārtarāṣṭrā hi sarve bhīmena dhīmatā ॥

अपयातोऽसि कौन्तेय राजा द्रष्टव्य इत्यपि । स राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः ॥

apayāto ’si kaunteya rājā draṣṭavya ity api । sa rājā bhavatā dr̥ṣṭaḥ kuśalī ca yudhiṣṭhiraḥ ॥

तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम् । हर्षकाले तु संप्राप्ते कस्मात्त्वा मन्युराविशत् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā nr̥paśārdūlaṁ śārdūlasamavikramam । harṣakāle tu saṁprāpte kasmāt tvā manyur āviśat ॥

न तं पश्यामि कौन्तेय यस्ते वध्यो भवेदिह । कस्माद्भवान्महाखड्गं परिगृह्णाति सत्वरम् ॥

na taṁ paśyāmi kaunteya yas te vadhyo bhaved iha । kasmād bhavān mahākhaḍgaṁ parigr̥hṇāti satvaram ॥

तत्त्वा पृच्छामि कौन्तेय किमिदं ते चिकीर्षितम् । परामृशसि यत्क्रुद्धः खड्गमद्भुतविक्रम ॥

tat tvā pr̥cchāmi kaunteya kim idaṁ te cikīrṣitam । parāmr̥śasi yat kruddhaḥ khaḍgam adbhutavikrama ॥

एवमुक्तस्तु कृष्णेन प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम् । अर्जुनः प्राह गोविन्दं क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥

evam uktas tu kr̥ṣṇena prekṣamāṇo yudhiṣṭhiram । arjunaḥ prāha govindaṁ kruddhaḥ sarpa iva śvasan ॥

दद गाण्डीवमन्यस्मा इति मां योऽभिचोदयेत् । छिन्द्यामहं शिरस्तस्य इत्युपांशुव्रतं मम ॥

dada gāṇḍīvam anyasmā iti māṁ yo ’bhicodayet । chindyām ahaṁ śiras tasya ity upāṁśuvrataṁ mama ॥

तदुक्तोऽहमदीनात्मन्राज्ञामितपराक्रम । समक्षं तव गोविन्द न तत्क्षन्तुमिहोत्सहे ॥

tad ukto ’ham adīnātman rājñāmitaparākrama । samakṣaṁ tava govinda na tat kṣantum ihotsahe ॥

तस्मादेनं वधिष्यामि राजानं धर्मभीरुकम् । प्रतिज्ञां पालयिष्यामि हत्वेमं नरसत्तमम् । एतदर्थं मया खड्गो गृहीतो यदुनन्दन ॥

tasmād enaṁ vadhiṣyāmi rājānaṁ dharmabhīrukam । pratijñāṁ pālayiṣyāmi hatvemaṁ narasattamam । etadarthaṁ mayā khaḍgo gr̥hīto yadunandana ॥

सोऽहं युधिष्ठिरं हत्वा सत्येऽप्यानृण्यतां गतः । विशोको विज्वरश्चापि भविष्यामि जनार्दन ॥

so ’haṁ yudhiṣṭhiraṁ hatvā satye ’py ānr̥ṇyatāṁ gataḥ । viśoko vijvaraś cāpi bhaviṣyāmi janārdana ॥

किं वा त्वं मन्यसे प्राप्तमस्मिन्काले समुत्थिते । त्वमस्य जगतस्तात वेत्थ सर्वं गतागतम् । तत्तथा प्रकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान् ॥

kiṁ vā tvaṁ manyase prāptam asmin kāle samutthite । tvam asya jagatas tāta vettha sarvaṁ gatāgatam । tat tathā prakariṣyāmi yathā māṁ vakṣyate bhavān ॥

कृष्ण उवाच । इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया । अकाले पुरुषव्याघ्र संरम्भक्रिययानया । न हि धर्मविभागज्ञः कुर्यादेवं धनंजय ॥

kr̥ṣṇa uvāca । idānīṁ pārtha jānāmi na vr̥ddhāḥ sevitās tvayā । akāle puruṣavyāghra saṁrambhakriyayānayā । na hi dharmavibhāgajñaḥ kuryād evaṁ dhanaṁjaya ॥

अकार्याणां च कार्याणां संयोगं यः करोति वै । कार्याणामक्रियाणां च स पार्थ पुरुषाधमः ॥

akāryāṇāṁ ca kāryāṇāṁ saṁyogaṁ yaḥ karoti vai । kāryāṇām akriyāṇāṁ ca sa pārtha puruṣādhamaḥ ॥

अनुसृत्य तु ये धर्मं कवयः समुपस्थिताः । समासविस्तरविदां न तेषां वेत्थ निश्चयम् ॥

anusr̥tya tu ye dharmaṁ kavayaḥ samupasthitāḥ । samāsavistaravidāṁ na teṣāṁ vettha niścayam ॥

अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये । अवशो मुह्यते पार्थ यथा त्वं मूढ एव तु ॥

aniścayajño hi naraḥ kāryākāryaviniścaye । avaśo muhyate pārtha yathā tvaṁ mūḍha eva tu ॥

न हि कार्यमकार्यं वा सुखं ज्ञातुं कथंचन । श्रुतेन ज्ञायते सर्वं तच्च त्वं नावबुध्यसे ॥

na hi kāryam akāryaṁ vā sukhaṁ jñātuṁ kathaṁ cana । śrutena jñāyate sarvaṁ tac ca tvaṁ nāvabudhyase ॥

अविज्ञानाद्भवान्यच्च धर्मं रक्षति धर्मवित् । प्राणिनां हि वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यते ॥

avijñānād bhavān yac ca dharmaṁ rakṣati dharmavit । prāṇināṁ hi vadhaṁ pārtha dhārmiko nāvabudhyate ॥

प्राणिनामवधस्तात सर्वज्यायान्मतो मम । अनृतं तु भवेद्वाच्यं न च हिंस्यात्कथंचन ॥

prāṇinām avadhas tāta sarvajyāyān mato mama । anr̥taṁ tu bhaved vācyaṁ na ca hiṁsyāt kathaṁ cana ॥

स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम् । हन्याद्भवान्नरश्रेष्ठ प्राकृतोऽन्यः पुमानिव ॥

sa kathaṁ bhrātaraṁ jyeṣṭhaṁ rājānaṁ dharmakovidam । hanyād bhavān naraśreṣṭha prākr̥to ’nyaḥ pumān iva ॥

अयुध्यमानस्य वधस्तथाशस्त्रस्य भारत । पराङ्मुखस्य द्रवतः शरणं वाभिगच्छतः । कृताञ्जलेः प्रपन्नस्य न वधः पूज्यते बुधैः ॥

ayudhyamānasya vadhas tathāśastrasya bhārata । parāṅmukhasya dravataḥ śaraṇaṁ vābhigacchataḥ । kr̥tāñjaleḥ prapannasya na vadhaḥ pūjyate budhaiḥ ॥

त्वया चैव व्रतं पार्थ बालेनैव कृतं पुरा । तस्मादधर्मसंयुक्तं मौढ्यात्कर्म व्यवस्यसि ॥

tvayā caiva vrataṁ pārtha bālenaiva kr̥taṁ purā । tasmād adharmasaṁyuktaṁ mauḍhyāt karma vyavasyasi ॥

स गुरुं पार्थ कस्मात्त्वं हन्या धर्ममनुस्मरन् । असंप्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरन्वयाम् ॥

sa guruṁ pārtha kasmāt tvaṁ hanyā dharmam anusmaran । asaṁpradhārya dharmāṇāṁ gatiṁ sūkṣmāṁ duranvayām ॥

इदं धर्मरहस्यं च वक्ष्यामि भरतर्षभ । यद्ब्रूयात्तव भीष्मो वा धर्मज्ञो वा युधिष्ठिरः ॥

idaṁ dharmarahasyaṁ ca vakṣyāmi bharatarṣabha । yad brūyāt tava bhīṣmo vā dharmajño vā yudhiṣṭhiraḥ ॥

विदुरो वा तथा क्षत्ता कुन्ती वापि यशस्विनी । तत्ते वक्ष्यामि तत्त्वेन तन्निबोध धनंजय ॥

viduro vā tathā kṣattā kuntī vāpi yaśasvinī । tat te vakṣyāmi tattvena tan nibodha dhanaṁjaya ॥

सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् । तत्त्वेनैतत्सुदुर्ज्ञेयं यस्य सत्यमनुष्ठितम् ॥

satyasya vacanaṁ sādhu na satyād vidyate param । tattvenaitat sudurjñeyaṁ yasya satyam anuṣṭhitam ॥

भवेत्सत्यमवक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् । सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यमनृतं भवेत् ॥

bhavet satyam avaktavyaṁ vaktavyam anr̥taṁ bhavet । sarvasvasyāpahāre tu vaktavyam anr̥taṁ bhavet ॥

प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् । यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत् ॥

prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anr̥taṁ bhavet । yatrānr̥taṁ bhavet satyaṁ satyaṁ cāpy anr̥taṁ bhavet ॥

तादृशं पश्यते बालो यस्य सत्यमनुष्ठितम् । सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित् ॥

tādr̥śaṁ paśyate bālo yasya satyam anuṣṭhitam । satyānr̥te viniścitya tato bhavati dharmavit ॥

किमाश्चर्यं कृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः । सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव ॥

kim āścaryaṁ kr̥taprajñaḥ puruṣo ’pi sudāruṇaḥ । sumahat prāpnuyāt puṇyaṁ balāko ’ndhavadhād iva ॥

किमाश्चर्यं पुनर्मूढो धर्मकामोऽप्यपण्डितः । सुमहत्प्राप्नुयात्पापमापगामिव कौशिकः ॥

kim āścaryaṁ punar mūḍho dharmakāmo ’py apaṇḍitaḥ । sumahat prāpnuyāt pāpam āpagām iva kauśikaḥ ॥

अर्जुन उवाच । आचक्ष्व भगवन्नेतद्यथा विद्यामहं तथा । बलाकान्धाभिसंबद्धं नदीनां कौशिकस्य च ॥

arjuna uvāca । ācakṣva bhagavann etad yathā vidyām ahaṁ tathā । balākāndhābhisaṁbaddhaṁ nadīnāṁ kauśikasya ca ॥

कृष्ण उवाच । मृगव्याधोऽभवत्कश्चिद्बलाको नाम भारत । यात्रार्थं पुत्रदारस्य मृगान्हन्ति न कामतः ॥

kr̥ṣṇa uvāca । mr̥gavyādho ’bhavat kaś cid balāko nāma bhārata । yātrārthaṁ putradārasya mr̥gān hanti na kāmataḥ ॥

सोऽन्धौ च मातापितरौ बिभर्त्यन्यांश्च संश्रितान् । स्वधर्मनिरतो नित्यं सत्यवागनसूयकः ॥

so ’ndhau ca mātāpitarau bibharty anyāṁś ca saṁśritān । svadharmanirato nityaṁ satyavāg anasūyakaḥ ॥

स कदाचिन्मृगाँल्लिप्सुर्नान्वविन्दत्प्रयत्नवान् । अथापश्यत्स पीतोदं श्वापदं घ्राणचक्षुषम् ॥

sa kadā cin mr̥gām̐l lipsur nānvavindat prayatnavān । athāpaśyat sa pītodaṁ śvāpadaṁ ghrāṇacakṣuṣam ॥

अदृष्टपूर्वमपि तत्सत्त्वं तेन हतं तदा । अन्वेव च ततो व्योम्नः पुष्पवर्षमवापतत् ॥

adr̥ṣṭapūrvam api tat sattvaṁ tena hataṁ tadā । anv eva ca tato vyomnaḥ puṣpavarṣam avāpatat ॥

अप्सरोगीतवादित्रैर्नादितं च मनोरमम् । विमानमागमत्स्वर्गान्मृगव्याधनिनीषया ॥

apsarogītavāditrair nāditaṁ ca manoramam । vimānam āgamat svargān mr̥gavyādhaninīṣayā ॥

तद्भूतं सर्वभूतानामभावाय किलार्जुन । तपस्तप्त्वा वरं प्राप्तं कृतमन्धं स्वयंभुवा ॥

tad bhūtaṁ sarvabhūtānām abhāvāya kilārjuna । tapas taptvā varaṁ prāptaṁ kr̥tam andhaṁ svayaṁbhuvā ॥

तद्धत्वा सर्वभूतानामभावकृतनिश्चयम् । ततो बलाकः स्वरगादेवं धर्मः सुदुर्विदः ॥

tad dhatvā sarvabhūtānām abhāvakr̥taniścayam । tato balākaḥ svar agād evaṁ dharmaḥ sudurvidaḥ ॥

कौशिकोऽप्यभवद्विप्रस्तपस्वी न बहुश्रुतः । नदीनां संगमे ग्रामाददूरे स किलावसत् ॥

kauśiko ’py abhavad vipras tapasvī na bahuśrutaḥ । nadīnāṁ saṁgame grāmād adūre sa kilāvasat ॥

सत्यं मया सदा वाच्यमिति तस्याभवद्व्रतम् । सत्यवादीति विख्यातः स तदासीद्धनंजय ॥

satyaṁ mayā sadā vācyam iti tasyābhavad vratam । satyavādīti vikhyātaḥ sa tadāsīd dhanaṁjaya ॥

अथ दस्युभयात्केचित्तदा तद्वनमाविशन् । दस्यवोऽपि गताः क्रूरा व्यमार्गन्त प्रयत्नतः ॥

atha dasyubhayāt ke cit tadā tad vanam āviśan । dasyavo ’pi gatāḥ krūrā vyamārganta prayatnataḥ ॥

अथ कौशिकमभ्येत्य प्राहुस्तं सत्यवादिनम् । कतमेन पथा याता भगवन्बहवो जनाः । सत्येन पृष्टः प्रब्रूहि यदि तान्वेत्थ शंस नः ॥

atha kauśikam abhyetya prāhus taṁ satyavādinam । katamena pathā yātā bhagavan bahavo janāḥ । satyena pr̥ṣṭaḥ prabrūhi yadi tān vettha śaṁsa naḥ ॥

स पृष्टः कौशिकः सत्यं वचनं तानुवाच ह । बहुवृक्षलतागुल्ममेतद्वनमुपाश्रिताः । ततस्ते तान्समासाद्य क्रूरा जघ्नुरिति श्रुतिः ॥

sa pr̥ṣṭaḥ kauśikaḥ satyaṁ vacanaṁ tān uvāca ha । bahuvr̥kṣalatāgulmam etad vanam upāśritāḥ । tatas te tān samāsādya krūrā jaghnur iti śrutiḥ ॥

तेनाधर्मेण महता वाग्दुरुक्तेन कौशिकः । गतः सुकष्टं नरकं सूक्ष्मधर्मेष्वकोविदः । अप्रभूतश्रुतो मूढो धर्माणामविभागवित् ॥

tenādharmeṇa mahatā vāgduruktena kauśikaḥ । gataḥ sukaṣṭaṁ narakaṁ sūkṣmadharmeṣv akovidaḥ । aprabhūtaśruto mūḍho dharmāṇām avibhāgavit ॥

वृद्धानपृष्ट्वा संदेहं महच्छ्वभ्रमितोऽर्हति । तत्र ते लक्षणोद्देशः कश्चिदेव भविष्यति ॥

vr̥ddhān apr̥ṣṭvā saṁdehaṁ mahac chvabhram ito ’rhati । tatra te lakṣaṇoddeśaḥ kaś cid eva bhaviṣyati ॥

दुष्करं परमज्ञानं तर्केणात्र व्यवस्यति । श्रुतिर्धर्म इति ह्येके वदन्ति बहवो जनाः ॥

duṣkaraṁ paramajñānaṁ tarkeṇātra vyavasyati । śrutir dharma iti hy eke vadanti bahavo janāḥ ॥

न त्वेतत्प्रतिसूयामि न हि सर्वं विधीयते । प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ॥

na tv etat pratisūyāmi na hi sarvaṁ vidhīyate । prabhavārthāya bhūtānāṁ dharmapravacanaṁ kr̥tam ॥

धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयति प्रजाः । यः स्याद्धारणसंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥

dhāraṇād dharmam ity āhur dharmo dhārayati prajāḥ । yaḥ syād dhāraṇasaṁyuktaḥ sa dharma iti niścayaḥ ॥

येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो जना इच्छन्ति कर्हिचित् । अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथंचन ॥

ye ’nyāyena jihīrṣanto janā icchanti karhi cit । akūjanena cen mokṣo nātra kūjet kathaṁ cana ॥

अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाप्यकूजतः । श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम् ॥

avaśyaṁ kūjitavyaṁ vā śaṅkeran vāpy akūjataḥ । śreyas tatrānr̥taṁ vaktuṁ satyād iti vicāritam ॥

प्राणात्यये विवाहे वा सर्वज्ञातिधनक्षये । नर्मण्यभिप्रवृत्ते वा प्रवक्तव्यं मृषा भवेत् । अधर्मं नात्र पश्यन्ति धर्मतत्त्वार्थदर्शिनः ॥

prāṇātyaye vivāhe vā sarvajñātidhanakṣaye । narmaṇy abhipravr̥tte vā pravaktavyaṁ mr̥ṣā bhavet । adharmaṁ nātra paśyanti dharmatattvārthadarśinaḥ ॥

यः स्तेनैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथैरपि । श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं तत्सत्यमविचारितम् ॥

yaḥ stenaiḥ saha saṁbandhān mucyate śapathair api । śreyas tatrānr̥taṁ vaktuṁ tat satyam avicāritam ॥

न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये सति कथंचन । पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत् । तस्माद्धर्मार्थमनृतमुक्त्वा नानृतवाग्भवेत् ॥

na ca tebhyo dhanaṁ deyaṁ śakye sati kathaṁ cana । pāpebhyo hi dhanaṁ dattaṁ dātāram api pīḍayet । tasmād dharmārtham anr̥tam uktvā nānr̥tavāg bhavet ॥

एष ते लक्षणोद्देशः समुद्दिष्टो यथाविधि । एतच्छ्रुत्वा ब्रूहि पार्थ यदि वध्यो युधिष्ठिरः ॥

eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ samuddiṣṭo yathāvidhi । etac chrutvā brūhi pārtha yadi vadhyo yudhiṣṭhiraḥ ॥

अर्जुन उवाच । यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महामतिः । हितं चैव यथास्माकं तथैतद्वचनं तव ॥

arjuna uvāca । yathā brūyān mahāprājño yathā brūyān mahāmatiḥ । hitaṁ caiva yathāsmākaṁ tathaitad vacanaṁ tava ॥

भवान्मातृसमोऽस्माकं तथा पितृसमोऽपि च । गतिश्च परमा कृष्ण तेन ते वाक्यमद्भुतम् ॥

bhavān mātr̥samo ’smākaṁ tathā pitr̥samo ’pi ca । gatiś ca paramā kr̥ṣṇa tena te vākyam adbhutam ॥

न हि ते त्रिषु लोकेषु विद्यतेऽविदितं क्वचित् । तस्माद्भवान्परं धर्मं वेद सर्वं यथातथम् ॥

na hi te triṣu lokeṣu vidyate ’viditaṁ kva cit । tasmād bhavān paraṁ dharmaṁ veda sarvaṁ yathātatham ॥

अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराजं युधिष्ठिरम् । तस्मिन्समयसंयोगे ब्रूहि किंचिदनुग्रहम् । इदं चापरमत्रैव शृणु हृत्स्थं विवक्षितम् ॥

avadhyaṁ pāṇḍavaṁ manye dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram । tasmin samayasaṁyoge brūhi kiṁ cid anugraham । idaṁ cāparam atraiva śr̥ṇu hr̥tsthaṁ vivakṣitam ॥

जानासि दाशार्ह मम व्रतं त्वं; यो मां ब्रूयात्कश्चन मानुषेषु । अन्यस्मै त्वं गाण्डिवं देहि पार्थ; यस्त्वत्तोऽस्त्रैर्भविता वा विशिष्टः ॥

jānāsi dāśārha mama vrataṁ tvaṁ; yo māṁ brūyāt kaś cana mānuṣeṣu । anyasmai tvaṁ gāṇḍivaṁ dehi pārtha; yas tvatto ’strair bhavitā vā viśiṣṭaḥ ॥

हन्यामहं केशव तं प्रसह्य; भीमो हन्यात्तूबरकेति चोक्तः । तन्मे राजा प्रोक्तवांस्ते समक्षं; धनुर्देहीत्यसकृद्वृष्णिसिंह ॥

hanyām ahaṁ keśava taṁ prasahya; bhīmo hanyāt tūbaraketi coktaḥ । tan me rājā proktavāṁs te samakṣaṁ; dhanur dehīty asakr̥d vr̥ṣṇisiṁha ॥

तं हत्वा चेत्केशव जीवलोके; स्थाता कालं नाहमप्यल्पमात्रम् । सा च प्रतिज्ञा मम लोकप्रबुद्धा; भवेत्सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ । यथा जीवेत्पाण्डवोऽहं च कृष्ण; तथा बुद्धिं दातुमद्यार्हसि त्वम् ॥

taṁ hatvā cet keśava jīvaloke; sthātā kālaṁ nāham apy alpamātram । sā ca pratijñā mama lokaprabuddhā; bhavet satyā dharmabhr̥tāṁ variṣṭha । yathā jīvet pāṇḍavo ’haṁ ca kr̥ṣṇa; tathā buddhiṁ dātum adyārhasi tvam ॥

वासुदेव उवाच । राजा श्रान्तो जगतो विक्षतश्च; कर्णेन संख्ये निशितैर्बाणसंघैः । तस्मात्पार्थ त्वां परुषाण्यवोच;त्कर्णे द्यूतं ह्यद्य रणे निबद्धम् ॥

vāsudeva uvāca । rājā śrānto jagato vikṣataś ca; karṇena saṁkhye niśitair bāṇasaṁghaiḥ । tasmāt pārtha tvāṁ paruṣāṇy avocat; karṇe dyūtaṁ hy adya raṇe nibaddham ॥

तस्मिन्हते कुरवो निर्जिताः स्यु;रेवंबुद्धिः पार्थिवो धर्मपुत्रः । यदावमानं लभते महान्तं; तदा जीवन्मृत इत्युच्यते सः ॥

tasmin hate kuravo nirjitāḥ syur; evaṁbuddhiḥ pārthivo dharmaputraḥ । yadāvamānaṁ labhate mahāntaṁ; tadā jīvan mr̥ta ity ucyate saḥ ॥

तन्मानितः पार्थिवोऽयं सदैव; त्वया सभीमेन तथा यमाभ्याम् । वृद्धैश्च लोके पुरुषप्रवीरै;स्तस्यावमानं कलया त्वं प्रयुङ्क्ष्व ॥

tan mānitaḥ pārthivo ’yaṁ sadaiva; tvayā sabhīmena tathā yamābhyām । vr̥ddhaiś ca loke puruṣapravīrais; tasyāvamānaṁ kalayā tvaṁ prayuṅkṣva ॥

त्वमित्यत्रभवन्तं त्वं ब्रूहि पार्थ युधिष्ठिरम् । त्वमित्युक्तो हि निहतो गुरुर्भवति भारत ॥

tvam ity atrabhavantaṁ tvaṁ brūhi pārtha yudhiṣṭhiram । tvam ity ukto hi nihato gurur bhavati bhārata ॥

एवमाचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरे । अधर्मयुक्तं संयोगं कुरुष्वैवं कुरूद्वह ॥

evam ācara kaunteya dharmarāje yudhiṣṭhire । adharmayuktaṁ saṁyogaṁ kuruṣvaivaṁ kurūdvaha ॥

अथर्वाङ्गिरसी ह्येषा श्रुतीनामुत्तमा श्रुतिः । अविचार्यैव कार्यैषा श्रेयःकामैर्नरैः सदा ॥

atharvāṅgirasī hy eṣā śrutīnām uttamā śrutiḥ । avicāryaiva kāryaiṣā śreyaḥkāmair naraiḥ sadā ॥

वधो ह्ययं पाण्डव धर्मराज्ञ;स्त्वत्तो युक्तो वेत्स्यते चैवमेषः । ततोऽस्य पादावभिवाद्य पश्चा;च्छमं ब्रूयाः सान्त्वपूर्वं च पार्थम् ॥

vadho hy ayaṁ pāṇḍava dharmarājñas; tvatto yukto vetsyate caivam eṣaḥ । tato ’sya pādāv abhivādya paścāc; chamaṁ brūyāḥ sāntvapūrvaṁ ca pārtham ॥

भ्राता प्राज्ञस्तव कोपं न जातु; कुर्याद्राजा कंचन पाण्डवेयः । मुक्तोऽनृताद्भ्रातृवधाच्च पार्थ; हृष्टः कर्णं त्वं जहि सूतपुत्रम् ॥

bhrātā prājñas tava kopaṁ na jātu; kuryād rājā kaṁ cana pāṇḍaveyaḥ । mukto ’nr̥tād bhrātr̥vadhāc ca pārtha; hr̥ṣṭaḥ karṇaṁ tvaṁ jahi sūtaputram ॥

संजय उवाच । इत्येवमुक्तस्तु जनार्दनेन; पार्थः प्रशस्याथ सुहृद्वधं तम् । ततोऽब्रवीदर्जुनो धर्मराज;मनुक्तपूर्वं परुषं प्रसह्य ॥

saṁjaya uvāca । ity evam uktas tu janārdanena; pārthaḥ praśasyātha suhr̥dvadhaṁ tam । tato ’bravīd arjuno dharmarājam; anuktapūrvaṁ paruṣaṁ prasahya ॥

मा त्वं राजन्व्याहर व्याहरत्सु; न तिष्ठसे क्रोशमात्रे रणार्धे । भीमस्तु मामर्हति गर्हणाय; यो युध्यते सर्वयोधप्रवीरः ॥

mā tvaṁ rājan vyāhara vyāharatsu; na tiṣṭhase krośamātre raṇārdhe । bhīmas tu mām arhati garhaṇāya; yo yudhyate sarvayodhapravīraḥ ॥

काले हि शत्रून्प्रतिपीड्य संख्ये; हत्वा च शूरान्पृथिवीपतींस्तान् । यः कुञ्जराणामधिकं सहस्रं; हत्वानदत्तुमुलं सिंहनादम् ॥

kāle hi śatrūn pratipīḍya saṁkhye; hatvā ca śūrān pr̥thivīpatīṁs tān । yaḥ kuñjarāṇām adhikaṁ sahasraṁ; hatvānadat tumulaṁ siṁhanādam ॥

सुदुष्करं कर्म करोति वीरः; कर्तुं यथा नार्हसि त्वं कदाचित् । रथादवप्लुत्य गदां परामृशं;स्तया निहन्त्यश्वनरद्विपान्रणे ॥

suduṣkaraṁ karma karoti vīraḥ; kartuṁ yathā nārhasi tvaṁ kadā cit । rathād avaplutya gadāṁ parāmr̥śaṁs; tayā nihanty aśvanaradvipān raṇe ॥

वरासिना वाजिरथाश्वकुञ्जरां;स्तथा रथाङ्गैर्धनुषा च हन्त्यरीन् । प्रमृद्य पद्भ्यामहितान्निहन्ति यः; पुनश्च दोर्भ्यां शतमन्युविक्रमः ॥

varāsinā vājirathāśvakuñjarāṁs; tathā rathāṅgair dhanuṣā ca hanty arīn । pramr̥dya padbhyām ahitān nihanti yaḥ; punaś ca dorbhyāṁ śatamanyuvikramaḥ ॥

महाबलो वैश्रवणान्तकोपमः; प्रसह्य हन्ता द्विषतां यथार्हम् । स भीमसेनोऽर्हति गर्हणां मे; न त्वं नित्यं रक्ष्यसे यः सुहृद्भिः ॥

mahābalo vaiśravaṇāntakopamaḥ; prasahya hantā dviṣatāṁ yathārham । sa bhīmaseno ’rhati garhaṇāṁ me; na tvaṁ nityaṁ rakṣyase yaḥ suhr̥dbhiḥ ॥

महारथान्नागवरान्हयांश्च; पदातिमुख्यानपि च प्रमथ्य । एको भीमो धार्तराष्ट्रेषु मग्नः; स मामुपालब्धुमरिंदमोऽर्हति ॥

mahārathān nāgavarān hayāṁś ca; padātimukhyān api ca pramathya । eko bhīmo dhārtarāṣṭreṣu magnaḥ; sa mām upālabdhum ariṁdamo ’rhati ॥

कलिङ्गवङ्गाङ्गनिषादमागधा;न्सदामदान्नीलबलाहकोपमान् । निहन्ति यः शत्रुगणाननेकशः; स माभिवक्तुं प्रभवत्यनागसम् ॥

kaliṅgavaṅgāṅganiṣādamāgadhān; sadāmadān nīlabalāhakopamān । nihanti yaḥ śatrugaṇān anekaśaḥ; sa mābhivaktuṁ prabhavaty anāgasam ॥

सुयुक्तमास्थाय रथं हि काले; धनुर्विकर्षञ्शरपूर्णमुष्टिः । सृजत्यसौ शरवर्षाणि वीरो; महाहवे मेघ इवाम्बुधाराः ॥

suyuktam āsthāya rathaṁ hi kāle; dhanur vikarṣañ śarapūrṇamuṣṭiḥ । sr̥jaty asau śaravarṣāṇi vīro; mahāhave megha ivāmbudhārāḥ ॥

बलं तु वाचि द्विजसत्तमानां; क्षात्रं बुधा बाहुबलं वदन्ति । त्वं वाग्बलो भारत निष्ठुरश्च; त्वमेव मां वेत्सि यथाविधोऽहम् ॥

balaṁ tu vāci dvijasattamānāṁ; kṣātraṁ budhā bāhubalaṁ vadanti । tvaṁ vāgbalo bhārata niṣṭhuraś ca; tvam eva māṁ vetsi yathāvidho ’ham ॥

यतामि नित्यं तव कर्तुमिष्टं; दारैः सुतैर्जीवितेनात्मना च । एवं च मां वाग्विशिखैर्निहंसि; त्वत्तः सुखं न वयं विद्म किंचित् ॥

yatāmi nityaṁ tava kartum iṣṭaṁ; dāraiḥ sutair jīvitenātmanā ca । evaṁ ca māṁ vāgviśikhair nihaṁsi; tvattaḥ sukhaṁ na vayaṁ vidma kiṁ cit ॥

अवामंस्था मां द्रौपदीतल्पसंस्थो; महारथान्प्रतिहन्मि त्वदर्थे । तेनातिशङ्की भारत निष्ठुरोऽसि; त्वत्तः सुखं नाभिजानामि किंचित् ॥

avāmaṁsthā māṁ draupadītalpasaṁstho; mahārathān pratihanmi tvadarthe । tenātiśaṅkī bhārata niṣṭhuro ’si; tvattaḥ sukhaṁ nābhijānāmi kiṁ cit ॥

प्रोक्तः स्वयं सत्यसंधेन मृत्यु;स्तव प्रियार्थं नरदेव युद्धे । वीरः शिखण्डी द्रौपदोऽसौ महात्मा; मयाभिगुप्तेन हतश्च तेन ॥

proktaḥ svayaṁ satyasaṁdhena mr̥tyus; tava priyārthaṁ naradeva yuddhe । vīraḥ śikhaṇḍī draupado ’sau mahātmā; mayābhiguptena hataś ca tena ॥

न चाभिनन्दामि तवाधिराज्यं; यतस्त्वमक्षेष्वहिताय सक्तः । स्वयं कृत्वा पापमनार्यजुष्ट;मेभिर्युद्धे तर्तुमिच्छस्यरींस्तु ॥

na cābhinandāmi tavādhirājyaṁ; yatas tvam akṣeṣv ahitāya saktaḥ । svayaṁ kr̥tvā pāpam anāryajuṣṭam; ebhir yuddhe tartum icchasy arīṁs tu ॥

अक्षेषु दोषा बहवो विधर्माः; श्रुतास्त्वया सहदेवोऽब्रवीद्यान् । तान्नैषि संतर्तुमसाधुजुष्टा;न्येन स्म सर्वे निरयं प्रपन्नाः ॥

akṣeṣu doṣā bahavo vidharmāḥ; śrutās tvayā sahadevo ’bravīd yān । tān naiṣi saṁtartum asādhujuṣṭān; yena sma sarve nirayaṁ prapannāḥ ॥

त्वं देविता त्वत्कृते राज्यनाश;स्त्वत्संभवं व्यसनं नो नरेन्द्र । मास्मान्क्रूरैर्वाक्प्रतोदैस्तुद त्वं; भूयो राजन्कोपयन्नल्पभाग्यान् ॥

tvaṁ devitā tvatkr̥te rājyanāśas; tvatsaṁbhavaṁ vyasanaṁ no narendra । māsmān krūrair vākpratodais tuda tvaṁ; bhūyo rājan kopayann alpabhāgyān ॥

एता वाचः परुषाः सव्यसाची; स्थिरप्रज्ञं श्रावयित्वा ततक्ष । तदानुतेपे सुरराजपुत्रो; विनिःश्वसंश्चाप्यसिमुद्बबर्ह ॥

etā vācaḥ paruṣāḥ savyasācī; sthiraprajñaṁ śrāvayitvā tatakṣa । tadānutepe surarājaputro; viniḥśvasaṁś cāpy asim udbabarha ॥

तमाह कृष्णः किमिदं पुनर्भवा;न्विकोशमाकाशनिभं करोत्यसिम् । प्रब्रूहि सत्यं पुनरुत्तरं विधे;र्वचः प्रवक्ष्याम्यहमर्थसिद्धये ॥

tam āha kr̥ṣṇaḥ kim idaṁ punar bhavān; vikośam ākāśanibhaṁ karoty asim । prabrūhi satyaṁ punar uttaraṁ vidher; vacaḥ pravakṣyāmy aham arthasiddhaye ॥

इत्येव पृष्टः पुरुषोत्तमेन; सुदुःखितः केशवमाह वाक्यम् । अहं हनिष्ये स्वशरीरमेव; प्रसह्य येनाहितमाचरं वै ॥

ity eva pr̥ṣṭaḥ puruṣottamena; suduḥkhitaḥ keśavam āha vākyam । ahaṁ haniṣye svaśarīram eva; prasahya yenāhitam ācaraṁ vai ॥

निशम्य तत्पार्थवचोऽब्रवीदिदं; धनंजयं धर्मभृतां वरिष्ठः । प्रब्रूहि पार्थ स्वगुणानिहात्मन;स्तथा स्वहार्दं भवतीह सद्यः ॥

niśamya tat pārthavaco ’bravīd idaṁ; dhanaṁjayaṁ dharmabhr̥tāṁ variṣṭhaḥ । prabrūhi pārtha svaguṇān ihātmanas; tathā svahārdaṁ bhavatīha sadyaḥ ॥

तथास्तु कृष्णेत्यभिनन्द्य वाक्यं; धनंजयः प्राह धनुर्विनाम्य । युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठं; शृणुष्व राजन्निति शक्रसूनुः ॥

tathāstu kr̥ṣṇety abhinandya vākyaṁ; dhanaṁjayaḥ prāha dhanur vināmya । yudhiṣṭhiraṁ dharmabhr̥tāṁ variṣṭhaṁ; śr̥ṇuṣva rājann iti śakrasūnuḥ ॥

न मादृशोऽन्यो नरदेव विद्यते; धनुर्धरो देवमृते पिनाकिनम् । अहं हि तेनानुमतो महात्मना; क्षणेन हन्यां सचराचरं जगत् ॥

na mādr̥śo ’nyo naradeva vidyate; dhanurdharo devam r̥te pinākinam । ahaṁ hi tenānumato mahātmanā; kṣaṇena hanyāṁ sacarācaraṁ jagat ॥

मया हि राजन्सदिगीश्वरा दिशो; विजित्य सर्वा भवतः कृता वशे । स राजसूयश्च समाप्तदक्षिणः; सभा च दिव्या भवतो ममौजसा ॥

mayā hi rājan sadigīśvarā diśo; vijitya sarvā bhavataḥ kr̥tā vaśe । sa rājasūyaś ca samāptadakṣiṇaḥ; sabhā ca divyā bhavato mamaujasā ॥

पाणौ पृषत्का लिखिता ममेमे; धनुश्च संख्ये विततं सबाणम् । पादौ च मे सशरौ सहध्वजौ; न मादृशं युद्धगतं जयन्ति ॥

pāṇau pr̥ṣatkā likhitā mameme; dhanuś ca saṁkhye vitataṁ sabāṇam । pādau ca me saśarau sahadhvajau; na mādr̥śaṁ yuddhagataṁ jayanti ॥

हता उदीच्या निहताः प्रतीच्याः; प्राच्या निरस्ता दाक्षिणात्या विशस्ताः । संशप्तकानां किंचिदेवावशिष्टं; सर्वस्य सैन्यस्य हतं मयार्धम् ॥

hatā udīcyā nihatāḥ pratīcyāḥ; prācyā nirastā dākṣiṇātyā viśastāḥ । saṁśaptakānāṁ kiṁ cid evāvaśiṣṭaṁ; sarvasya sainyasya hataṁ mayārdham ॥

शेते मया निहता भारती च; चमू राजन्देवचमूप्रकाशा । ये नास्त्रज्ञास्तानहं हन्मि शस्त्रै;स्तस्माल्लोकं नेह करोमि भस्मसात् ॥

śete mayā nihatā bhāratī ca; camū rājan devacamūprakāśā । ye nāstrajñās tān ahaṁ hanmi śastrais; tasmāl lokaṁ neha karomi bhasmasāt ॥

इत्येवमुक्त्वा पुनराह पार्थो; युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम् । अप्यपुत्रा तेन राधा भवित्री; कुन्ती मया वा तदृतं विद्धि राजन् । प्रसीद राजन्क्षम यन्मयोक्तं; काले भवान्वेत्स्यति तन्नमस्ते ॥

ity evam uktvā punar āha pārtho; yudhiṣṭhiraṁ dharmabhr̥tāṁ variṣṭham । apy aputrā tena rādhā bhavitrī; kuntī mayā vā tad r̥taṁ viddhi rājan । prasīda rājan kṣama yan mayoktaṁ; kāle bhavān vetsyati tan namas te ॥

प्रसाद्य राजानममित्रसाहं; स्थितोऽब्रवीच्चैनमभिप्रपन्नः । याम्येष भीमं समरात्प्रमोक्तुं; सर्वात्मना सूतपुत्रं च हन्तुम् ॥

prasādya rājānam amitrasāhaṁ; sthito ’bravīc cainam abhiprapannaḥ । yāmy eṣa bhīmaṁ samarāt pramoktuṁ; sarvātmanā sūtaputraṁ ca hantum ॥

तव प्रियार्थं मम जीवितं हि; ब्रवीमि सत्यं तदवेहि राजन् । इति प्रायादुपसंगृह्य पादौ; समुत्थितो दीप्ततेजाः किरीटी । नेदं चिरात्क्षिप्रमिदं भविष्य;त्यावर्ततेऽसावभियामि चैनम् ॥

tava priyārthaṁ mama jīvitaṁ hi; bravīmi satyaṁ tad avehi rājan । iti prāyād upasaṁgr̥hya pādau; samutthito dīptatejāḥ kirīṭī । nedaṁ cirāt kṣipram idaṁ bhaviṣyaty; āvartate ’sāv abhiyāmi cainam ॥

एतच्छ्रुत्वा पाण्डवो धर्मराजो; भ्रातुर्वाक्यं परुषं फल्गुनस्य । उत्थाय तस्माच्छयनादुवाच; पार्थं ततो दुःखपरीतचेताः ॥

etac chrutvā pāṇḍavo dharmarājo; bhrātur vākyaṁ paruṣaṁ phalgunasya । utthāya tasmāc chayanād uvāca; pārthaṁ tato duḥkhaparītacetāḥ ॥

कृतं मया पार्थ यथा न साधु; येन प्राप्तं व्यसनं वः सुघोरम् । तस्माच्छिरश्छिन्द्धि ममेदमद्य; कुलान्तकस्याधमपूरुषस्य ॥

kr̥taṁ mayā pārtha yathā na sādhu; yena prāptaṁ vyasanaṁ vaḥ sughoram । tasmāc chiraś chinddhi mamedam adya; kulāntakasyādhamapūruṣasya ॥

पापस्य पापव्यसनान्वितस्य; विमूढबुद्धेरलसस्य भीरोः । वृद्धावमन्तुः परुषस्य चैव; किं ते चिरं मामनुवृत्य रूक्षम् ॥

pāpasya pāpavyasanānvitasya; vimūḍhabuddher alasasya bhīroḥ । vr̥ddhāvamantuḥ paruṣasya caiva; kiṁ te ciraṁ mām anuvr̥tya rūkṣam ॥

गच्छाम्यहं वनमेवाद्य पापः; सुखं भवान्वर्ततां मद्विहीनः । योग्यो राजा भीमसेनो महात्मा; क्लीबस्य वा मम किं राज्यकृत्यम् ॥

gacchāmy ahaṁ vanam evādya pāpaḥ; sukhaṁ bhavān vartatāṁ madvihīnaḥ । yogyo rājā bhīmaseno mahātmā; klībasya vā mama kiṁ rājyakr̥tyam ॥

न चास्मि शक्तः परुषाणि सोढुं; पुनस्तवेमानि रुषान्वितस्य । भीमोऽस्तु राजा मम जीवितेन; किं कार्यमद्यावमतस्य वीर ॥

na cāsmi śaktaḥ paruṣāṇi soḍhuṁ; punas tavemāni ruṣānvitasya । bhīmo ’stu rājā mama jīvitena; kiṁ kāryam adyāvamatasya vīra ॥

इत्येवमुक्त्वा सहसोत्पपात; राजा ततस्तच्छयनं विहाय । इयेष निर्गन्तुमथो वनाय; तं वासुदेवः प्रणतोऽभ्युवाच ॥

ity evam uktvā sahasotpapāta; rājā tatas tac chayanaṁ vihāya । iyeṣa nirgantum atho vanāya; taṁ vāsudevaḥ praṇato ’bhyuvāca ॥

राजन्विदितमेतत्ते यथा गाण्डीवधन्वनः । प्रतिज्ञा सत्यसंधस्य गाण्डीवं प्रति विश्रुता ॥

rājan viditam etat te yathā gāṇḍīvadhanvanaḥ । pratijñā satyasaṁdhasya gāṇḍīvaṁ prati viśrutā ॥

ब्रूयाद्य एवं गाण्डीवं देह्यन्यस्मै त्वमित्युत । स वध्योऽस्य पुमाँल्लोके त्वया चोक्तोऽयमीदृशम् ॥

brūyād ya evaṁ gāṇḍīvaṁ dehy anyasmai tvam ity uta । sa vadhyo ’sya pumām̐l loke tvayā cokto ’yam īdr̥śam ॥

अतः सत्यां प्रतिज्ञां तां पार्थेन परिरक्षता । मच्छन्दादवमानोऽयं कृतस्तव महीपते । गुरूणामवमानो हि वध इत्यभिधीयते ॥

ataḥ satyāṁ pratijñāṁ tāṁ pārthena parirakṣatā । macchandād avamāno ’yaṁ kr̥tas tava mahīpate । gurūṇām avamāno hi vadha ity abhidhīyate ॥

तस्मात्त्वं वै महाबाहो मम पार्थस्य चोभयोः । व्यतिक्रममिमं राजन्संक्षमस्वार्जुनं प्रति ॥

tasmāt tvaṁ vai mahābāho mama pārthasya cobhayoḥ । vyatikramam imaṁ rājan saṁkṣamasvārjunaṁ prati ॥

शरणं त्वां महाराज प्रपन्नौ स्व उभावपि । क्षन्तुमर्हसि मे राजन्प्रणतस्याभियाचतः ॥

śaraṇaṁ tvāṁ mahārāja prapannau sva ubhāv api । kṣantum arhasi me rājan praṇatasyābhiyācataḥ ॥

राधेयस्याद्य पापस्य भूमिः पास्यति शोणितम् । सत्यं ते प्रतिजानामि हतं विद्ध्यद्य सूतजम् । यस्येच्छसि वधं तस्य गतमेवाद्य जीवितम् ॥

rādheyasyādya pāpasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam । satyaṁ te pratijānāmi hataṁ viddhy adya sūtajam । yasyecchasi vadhaṁ tasya gatam evādya jīvitam ॥

इति कृष्णवचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः । ससंभ्रमं हृषीकेशमुत्थाप्य प्रणतं तदा । कृताञ्जलिमिदं वाक्यमुवाचानन्तरं वचः ॥

iti kr̥ṣṇavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । sasaṁbhramaṁ hr̥ṣīkeśam utthāpya praṇataṁ tadā । kr̥tāñjalim idaṁ vākyam uvācānantaraṁ vacaḥ ॥

एवमेतद्यथात्थ त्वमस्त्येषोऽतिक्रमो मम । अनुनीतोऽस्मि गोविन्द तारितश्चाद्य माधव । मोक्षिता व्यसनाद्घोराद्वयमद्य त्वयाच्युत ॥

evam etad yathāttha tvam asty eṣo ’tikramo mama । anunīto ’smi govinda tāritaś cādya mādhava । mokṣitā vyasanād ghorād vayam adya tvayācyuta ॥

भवन्तं नाथमासाद्य आवां व्यसनसागरात् । घोरादद्य समुत्तीर्णावुभावज्ञानमोहितौ ॥

bhavantaṁ nātham āsādya āvāṁ vyasanasāgarāt । ghorād adya samuttīrṇāv ubhāv ajñānamohitau ॥

त्वद्बुद्धिप्लवमासाद्य दुःखशोकार्णवाद्वयम् । समुत्तीर्णाः सहामात्याः सनाथाः स्म त्वयाच्युत ॥

tvadbuddhiplavam āsādya duḥkhaśokārṇavād vayam । samuttīrṇāḥ sahāmātyāḥ sanāthāḥ sma tvayācyuta ॥