Adhyāya 84

संजय उवाच । अलम्बुसं तथा युद्धे विचरन्तमभीतवत् । हैडिम्बः प्रययौ तूर्णं विव्याध च शितैः शरैः ॥

saṁjaya uvāca । alambusaṁ tathā yuddhe vicarantam abhītavat । haiḍimbaḥ prayayau tūrṇaṁ vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ ॥

तयोः प्रतिभयं युद्धमासीद्राक्षससिंहयोः । कुर्वतोर्विविधा मायाः शक्रशम्बरयोरिव ॥

tayoḥ pratibhayaṁ yuddham āsīd rākṣasasiṁhayoḥ । kurvator vividhā māyāḥ śakraśambarayor iva ॥

अलम्बुसो भृशं क्रुद्धो घटोत्कचमताडयत् । घटोत्कचस्तु विंशत्या नाराचानां स्तनान्तरे । अलम्बुसमथो विद्ध्वा सिंहवद्व्यनदन्मुहुः ॥

alambuso bhr̥śaṁ kruddho ghaṭotkacam atāḍayat । ghaṭotkacas tu viṁśatyā nārācānāṁ stanāntare । alambusam atho viddhvā siṁhavad vyanadan muhuḥ ॥

तथैवालम्बुसो राजन्हैडिम्बं युद्धदुर्मदम् । विद्ध्वा विद्ध्वानदद्धृष्टः पूरयन्खं समन्ततः ॥

tathaivālambuso rājan haiḍimbaṁ yuddhadurmadam । viddhvā viddhvānadad dhr̥ṣṭaḥ pūrayan khaṁ samantataḥ ॥

तथा तौ भृशसंक्रुद्धौ राक्षसेन्द्रौ महाबलौ । निर्विशेषमयुध्येतां मायाभिरितरेतरम् ॥

tathā tau bhr̥śasaṁkruddhau rākṣasendrau mahābalau । nirviśeṣam ayudhyetāṁ māyābhir itaretaram ॥

मायाशतसृजौ दृप्तौ मोहयन्तौ परस्परम् । मायायुद्धे सुकुशलौ मायायुद्धमयुध्यताम् ॥

māyāśatasr̥jau dr̥ptau mohayantau parasparam । māyāyuddhe sukuśalau māyāyuddham ayudhyatām ॥

यां यां घटोत्कचो युद्धे मायां दर्शयते नृप । तां तामलम्बुसो राजन्माययैव निजघ्निवान् ॥

yāṁ yāṁ ghaṭotkaco yuddhe māyāṁ darśayate nr̥pa । tāṁ tām alambuso rājan māyayaiva nijaghnivān ॥

तं तथा युध्यमानं तु मायायुद्धविशारदम् । अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं दृष्ट्वाक्रुध्यन्त पाण्डवाः ॥

taṁ tathā yudhyamānaṁ tu māyāyuddhaviśāradam । alambusaṁ rākṣasendraṁ dr̥ṣṭvākrudhyanta pāṇḍavāḥ ॥

त एनं भृशसंक्रुद्धाः सर्वतः प्रवरा रथैः । अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनादयो नृप ॥

ta enaṁ bhr̥śasaṁkruddhāḥ sarvataḥ pravarā rathaiḥ । abhyadravanta saṁkruddhā bhīmasenādayo nr̥pa ॥

त एनं कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । सर्वतो व्यकिरन्बाणैरुल्काभिरिव कुञ्जरम् ॥

ta enaṁ koṣṭhakīkr̥tya rathavaṁśena māriṣa । sarvato vyakiran bāṇair ulkābhir iva kuñjaram ॥

स तेषामस्त्रवेगं तं प्रतिहत्यास्त्रमायया । तस्माद्रथव्रजान्मुक्तो वनदाहादिव द्विपः ॥

sa teṣām astravegaṁ taṁ pratihatyāstramāyayā । tasmād rathavrajān mukto vanadāhād iva dvipaḥ ॥

स विस्फार्य धनुर्घोरमिन्द्राशनिसमस्वनम् । मारुतिं पञ्चविंशत्या भैमसेनिं च पञ्चभिः । युधिष्ठिरं त्रिभिर्विद्ध्वा सहदेवं च सप्तभिः ॥

sa visphārya dhanur ghoram indrāśanisamasvanam । mārutiṁ pañcaviṁśatyā bhaimaseniṁ ca pañcabhiḥ । yudhiṣṭhiraṁ tribhir viddhvā sahadevaṁ ca saptabhiḥ ॥

नकुलं च त्रिसप्तत्या द्रौपदेयांश्च मारिष । पञ्चभिः पञ्चभिर्विद्ध्वा घोरं नादं ननाद ह ॥

nakulaṁ ca trisaptatyā draupadeyāṁś ca māriṣa । pañcabhiḥ pañcabhir viddhvā ghoraṁ nādaṁ nanāda ha ॥

तं भीमसेनो नवभिः सहदेवश्च पञ्चभिः । युधिष्ठिरः शतेनैव राक्षसं प्रत्यविध्यत । नकुलश्च चतुःषष्ट्या द्रौपदेयास्त्रिभिस्त्रिभिः ॥

taṁ bhīmaseno navabhiḥ sahadevaś ca pañcabhiḥ । yudhiṣṭhiraḥ śatenaiva rākṣasaṁ pratyavidhyata । nakulaś ca catuḥṣaṣṭyā draupadeyās tribhis tribhiḥ ॥

हैडिम्बो राक्षसं विद्ध्वा युद्धे पञ्चाशता शरैः । पुनर्विव्याध सप्तत्या ननाद च महाबलः ॥

haiḍimbo rākṣasaṁ viddhvā yuddhe pañcāśatā śaraiḥ । punar vivyādha saptatyā nanāda ca mahābalaḥ ॥

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सर्वतस्तैर्महारथैः । प्रतिविव्याध तान्सर्वान्पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ॥

so ’tividdho maheṣvāsaḥ sarvatas tair mahārathaiḥ । prativivyādha tān sarvān pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ ॥

तं क्रुद्धं राक्षसं युद्धे प्रतिक्रुद्धस्तु राक्षसः । हैडिम्बो भरतश्रेष्ठ शरैर्विव्याध सप्तभिः ॥

taṁ kruddhaṁ rākṣasaṁ yuddhe pratikruddhas tu rākṣasaḥ । haiḍimbo bharataśreṣṭha śarair vivyādha saptabhiḥ ॥

सोऽतिविद्धो बलवता राक्षसेन्द्रो महाबलः । व्यसृजत्सायकांस्तूर्णं स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान् ॥

so ’tividdho balavatā rākṣasendro mahābalaḥ । vyasr̥jat sāyakāṁs tūrṇaṁ svarṇapuṅkhāñ śilāśitān ॥

ते शरा नतपर्वाणो विविशू राक्षसं तदा । रुषिताः पन्नगा यद्वद्गिरिमुग्रा महाबलाः ॥

te śarā nataparvāṇo viviśū rākṣasaṁ tadā । ruṣitāḥ pannagā yadvad girim ugrā mahābalāḥ ॥

ततस्ते पाण्डवा राजन्समन्तान्निशिताञ्शरान् । प्रेषयामासुरुद्विग्ना हैडिम्बश्च घटोत्कचः ॥

tatas te pāṇḍavā rājan samantān niśitāñ śarān । preṣayām āsur udvignā haiḍimbaś ca ghaṭotkacaḥ ॥

स वध्यमानः समरे पाण्डवैर्जितकाशिभिः । दग्धाद्रिकूटशृङ्गाभं भिन्नाञ्जनचयोपमम् ॥

sa vadhyamānaḥ samare pāṇḍavair jitakāśibhiḥ । dagdhādrikūṭaśr̥ṅgābhaṁ bhinnāñjanacayopamam ॥

समुत्क्षिप्य च बाहुभ्यामाविध्य च पुनः पुनः । निष्पिपेष क्षितौ क्षिप्रं पूर्णकुम्भमिवाश्मनि ॥

samutkṣipya ca bāhubhyām āvidhya ca punaḥ punaḥ । niṣpipeṣa kṣitau kṣipraṁ pūrṇakumbham ivāśmani ॥

बललाघवसंपन्नः संपन्नो विक्रमेण च । भैमसेनी रणे क्रुद्धः सर्वसैन्यान्यभीषयत् ॥

balalāghavasaṁpannaḥ saṁpanno vikrameṇa ca । bhaimasenī raṇe kruddhaḥ sarvasainyāny abhīṣayat ॥

स विस्फुटितसर्वाङ्गश्चूर्णितास्थिविभूषणः । घटोत्कचेन वीरेण हतः सालकटङ्कटः ॥

sa visphuṭitasarvāṅgaś cūrṇitāsthivibhūṣaṇaḥ । ghaṭotkacena vīreṇa hataḥ sālakaṭaṅkaṭaḥ ॥

ततः सुमनसः पार्था हते तस्मिन्निशाचरे । चुक्रुशुः सिंहनादांश्च वासांस्यादुधुवुश्च ह ॥

tataḥ sumanasaḥ pārthā hate tasmin niśācare । cukruśuḥ siṁhanādāṁś ca vāsāṁsy ādudhuvuś ca ha ॥

तावकाश्च हतं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रं महाबलम् । अलम्बुसं भीमरूपं विशीर्णमिव पर्वतम् । हाहाकारमकुर्वन्त सैन्यानि भरतर्षभ ॥

tāvakāś ca hataṁ dr̥ṣṭvā rākṣasendraṁ mahābalam । alambusaṁ bhīmarūpaṁ viśīrṇam iva parvatam । hāhākāram akurvanta sainyāni bharatarṣabha ॥

जनाश्च तद्ददृशिरे रक्षः कौतूहलान्विताः । यदृच्छया निपतितं भूमावङ्गारकं यथा ॥

janāś ca tad dadr̥śire rakṣaḥ kautūhalānvitāḥ । yadr̥cchayā nipatitaṁ bhūmāv aṅgārakaṁ yathā ॥

घटोत्कचस्तु तद्धत्वा रक्षो बलवतां वरम् । मुमोच बलवन्नादं बलं हत्वेव वासवः ॥

ghaṭotkacas tu tad dhatvā rakṣo balavatāṁ varam । mumoca balavan nādaṁ balaṁ hatveva vāsavaḥ ॥

स पूज्यमानः पितृभिः सबान्धवै;र्घटोत्कचः कर्मणि दुष्करे कृते । रिपुं निहत्याभिननन्द वै तदा; अलम्बुसं पक्वमलम्बुसं यथा ॥

sa pūjyamānaḥ pitr̥bhiḥ sabāndhavair; ghaṭotkacaḥ karmaṇi duṣkare kr̥te । ripuṁ nihatyābhinananda vai tadā; alambusaṁ pakvam alambusaṁ yathā ॥

ततो निनादः सुमहान्समुत्थितः; सशङ्खनानाविधबाणघोषवान् । निशम्य तं प्रत्यनदंस्तु कौरवा;स्ततो ध्वनिर्भुवनमथास्पृशद्भृशम् ॥

tato ninādaḥ sumahān samutthitaḥ; saśaṅkhanānāvidhabāṇaghoṣavān । niśamya taṁ pratyanadaṁs tu kauravās; tato dhvanir bhuvanam athāspr̥śad bhr̥śam ॥