Adhyāya 60

संजय उवाच । तथा संभाषतां तेषां प्रादुरासीद्धनंजयः । दिदृक्षुर्भरतश्रेष्ठं राजानं ससुहृद्गणम् ॥

saṁjaya uvāca । tathā saṁbhāṣatāṁ teṣāṁ prādurāsīd dhanaṁjayaḥ । didr̥kṣur bharataśreṣṭhaṁ rājānaṁ sasuhr̥dgaṇam ॥

तं प्रविष्टं शुभां कक्ष्यामभिवाद्याग्रतः स्थितम् । समुत्थायार्जुनं प्रेम्णा सस्वजे पाण्डवर्षभः ॥

taṁ praviṣṭaṁ śubhāṁ kakṣyām abhivādyāgrataḥ sthitam । samutthāyārjunaṁ premṇā sasvaje pāṇḍavarṣabhaḥ ॥

मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय परिष्वज्य च बाहुना । आशिषः परमाः प्रोच्य स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥

mūrdhni cainam upāghrāya pariṣvajya ca bāhunā । āśiṣaḥ paramāḥ procya smayamāno ’bhyabhāṣata ॥

व्यक्तमर्जुन संग्रामे ध्रुवस्ते विजयो महान् । यादृग्रूपा हि ते छाया प्रसन्नश्च जनार्दनः ॥

vyaktam arjuna saṁgrāme dhruvas te vijayo mahān । yādr̥g rūpā hi te chāyā prasannaś ca janārdanaḥ ॥

तमब्रवीत्ततो जिष्णुर्महदाश्चर्यमुत्तमम् । दृष्टवानस्मि भद्रं ते केशवस्य प्रसादजम् ॥

tam abravīt tato jiṣṇur mahad āścaryam uttamam । dr̥ṣṭavān asmi bhadraṁ te keśavasya prasādajam ॥

ततस्तत्कथयामास यथादृष्टं धनंजयः । आश्वासनार्थं सुहृदां त्र्यम्बकेन समागमम् ॥

tatas tat kathayām āsa yathādr̥ṣṭaṁ dhanaṁjayaḥ । āśvāsanārthaṁ suhr̥dāṁ tryambakena samāgamam ॥

ततः शिरोभिरवनिं स्पृष्ट्वा सर्वे च विस्मिताः । नमस्कृत्य वृषाङ्काय साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥

tataḥ śirobhir avaniṁ spr̥ṣṭvā sarve ca vismitāḥ । namaskr̥tya vr̥ṣāṅkāya sādhu sādhv ity athābruvan ॥

अनुज्ञातास्ततः सर्वे सुहृदो धर्मसूनुना । त्वरमाणाः सुसंनद्धा हृष्टा युद्धाय निर्ययुः ॥

anujñātās tataḥ sarve suhr̥do dharmasūnunā । tvaramāṇāḥ susaṁnaddhā hr̥ṣṭā yuddhāya niryayuḥ ॥

अभिवाद्य तु राजानं युयुधानाच्युतार्जुनाः । हृष्टा विनिर्ययुस्ते वै युधिष्ठिरनिवेशनात् ॥

abhivādya tu rājānaṁ yuyudhānācyutārjunāḥ । hr̥ṣṭā viniryayus te vai yudhiṣṭhiraniveśanāt ॥

रथेनैकेन दुर्धर्षौ युयुधानजनार्दनौ । जग्मतुः सहितौ वीरावर्जुनस्य निवेशनम् ॥

rathenaikena durdharṣau yuyudhānajanārdanau । jagmatuḥ sahitau vīrāv arjunasya niveśanam ॥

तत्र गत्वा हृषीकेशः कल्पयामास सूतवत् । रथं रथवरस्याजौ वानरर्षभलक्षणम् ॥

tatra gatvā hr̥ṣīkeśaḥ kalpayām āsa sūtavat । rathaṁ rathavarasyājau vānararṣabhalakṣaṇam ॥

स मेघसमनिर्घोषस्तप्तकाञ्चनसप्रभः । बभौ रथवरः कॢप्तः शिशुर्दिवसकृद्यथा ॥

sa meghasamanirghoṣas taptakāñcanasaprabhaḥ । babhau rathavaraḥ kl̥ptaḥ śiśur divasakr̥d yathā ॥

ततः पुरुषशार्दूलः सज्जः सज्जं पुरःसरः । कृताह्निकाय पार्थाय न्यवेदयत तं रथम् ॥

tataḥ puruṣaśārdūlaḥ sajjaḥ sajjaṁ puraḥsaraḥ । kr̥tāhnikāya pārthāya nyavedayata taṁ ratham ॥

तं तु लोके वरः पुंसां किरीटी हेमवर्मभृत् । बाणबाणासनी वाहं प्रदक्षिणमवर्तत ॥

taṁ tu loke varaḥ puṁsāṁ kirīṭī hemavarmabhr̥t । bāṇabāṇāsanī vāhaṁ pradakṣiṇam avartata ॥

ततो विद्यावयोवृद्धैः क्रियावद्भिर्जितेन्द्रियैः । स्तूयमानो जयाशीभिरारुरोह महारथम् ॥

tato vidyāvayovr̥ddhaiḥ kriyāvadbhir jitendriyaiḥ । stūyamāno jayāśībhir āruroha mahāratham ॥

जैत्रैः सांग्रामिकैर्मन्त्रैः पूर्वमेव रथोत्तमम् । अभिमन्त्रितमर्चिष्मानुदयं भास्करो यथा ॥

jaitraiḥ sāṁgrāmikair mantraiḥ pūrvam eva rathottamam । abhimantritam arciṣmān udayaṁ bhāskaro yathā ॥

स रथे रथिनां श्रेष्ठः काञ्चने काञ्चनावृतः । विबभौ विमलोऽर्चिष्मान्मेराविव दिवाकरः ॥

sa rathe rathināṁ śreṣṭhaḥ kāñcane kāñcanāvr̥taḥ । vibabhau vimalo ’rciṣmān merāv iva divākaraḥ ॥

अन्वारुरोहतुः पार्थं युयुधानजनार्दनौ । शर्यातेर्यज्ञमायान्तं यथेन्द्रं देवमश्विनौ ॥

anvārurohatuḥ pārthaṁ yuyudhānajanārdanau । śaryāter yajñam āyāntaṁ yathendraṁ devam aśvinau ॥

अथ जग्राह गोविन्दो रश्मीन्रश्मिवतां वरः । मातलिर्वासवस्येव वृत्रं हन्तुं प्रयास्यतः ॥

atha jagrāha govindo raśmīn raśmivatāṁ varaḥ । mātalir vāsavasyeva vr̥traṁ hantuṁ prayāsyataḥ ॥

स ताभ्यां सहितः पार्थो रथप्रवरमास्थितः । सहितो बुधशुक्राभ्यां तमो निघ्नन्यथा शशी ॥

sa tābhyāṁ sahitaḥ pārtho rathapravaram āsthitaḥ । sahito budhaśukrābhyāṁ tamo nighnan yathā śaśī ॥

सैन्धवस्य वधप्रेप्सुः प्रयातः शत्रुपूगहा । सहाम्बुपतिमित्राभ्यां यथेन्द्रस्तारकामये ॥

saindhavasya vadhaprepsuḥ prayātaḥ śatrupūgahā । sahāmbupatimitrābhyāṁ yathendras tārakāmaye ॥

ततो वादित्रनिर्घोषैर्मङ्गल्यैश्च स्तवैः शुभैः । प्रयान्तमर्जुनं सूता मागधाश्चैव तुष्टुवुः ॥

tato vāditranirghoṣair maṅgalyaiś ca stavaiḥ śubhaiḥ । prayāntam arjunaṁ sūtā māgadhāś caiva tuṣṭuvuḥ ॥

सजयाशीः सपुण्याहः सूतमागधनिस्वनः । युक्तो वादित्रघोषेण तेषां रतिकरोऽभवत् ॥

sajayāśīḥ sapuṇyāhaḥ sūtamāgadhanisvanaḥ । yukto vāditraghoṣeṇa teṣāṁ ratikaro ’bhavat ॥

तमनुप्रयतो वायुः पुण्यगन्धवहः शुचिः । ववौ संहर्षयन्पार्थं द्विषतश्चापि शोषयन् ॥

tam anuprayato vāyuḥ puṇyagandhavahaḥ śuciḥ । vavau saṁharṣayan pārthaṁ dviṣataś cāpi śoṣayan ॥

प्रादुरासन्निमित्तानि विजयाय बहूनि च । पाण्डवानां त्वदीयानां विपरीतानि मारिष ॥

prādurāsan nimittāni vijayāya bahūni ca । pāṇḍavānāṁ tvadīyānāṁ viparītāni māriṣa ॥

दृष्ट्वार्जुनो निमित्तानि विजयाय प्रदक्षिणम् । युयुधानं महेष्वासमिदं वचनमब्रवीत् ॥

dr̥ṣṭvārjuno nimittāni vijayāya pradakṣiṇam । yuyudhānaṁ maheṣvāsam idaṁ vacanam abravīt ॥

युयुधानाद्य युद्धे मे दृश्यते विजयो ध्रुवः । यथा हीमानि लिङ्गानि दृश्यन्ते शिनिपुंगव ॥

yuyudhānādya yuddhe me dr̥śyate vijayo dhruvaḥ । yathā hīmāni liṅgāni dr̥śyante śinipuṁgava ॥

सोऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र सैन्धवको नृपः । यियासुर्यमलोकाय मम वीर्यं प्रतीक्षते ॥

so ’haṁ tatra gamiṣyāmi yatra saindhavako nr̥paḥ । yiyāsur yamalokāya mama vīryaṁ pratīkṣate ॥

यथा परमकं कृत्यं सैन्धवस्य वधे मम । तथैव सुमहत्कृत्यं धर्मराजस्य रक्षणे ॥

yathā paramakaṁ kr̥tyaṁ saindhavasya vadhe mama । tathaiva sumahat kr̥tyaṁ dharmarājasya rakṣaṇe ॥

स त्वमद्य महाबाहो राजानं परिपालय । यथैव हि मया गुप्तस्त्वया गुप्तो भवेत्तथा ॥

sa tvam adya mahābāho rājānaṁ paripālaya । yathaiva hi mayā guptas tvayā gupto bhavet tathā ॥

त्वयि चाहं पराश्वस्य प्रद्युम्ने वा महारथे । शक्नुयां सैन्धवं हन्तुमनपेक्षो नरर्षभ ॥

tvayi cāhaṁ parāśvasya pradyumne vā mahārathe । śaknuyāṁ saindhavaṁ hantum anapekṣo nararṣabha ॥

मय्यपेक्षा न कर्तव्या कथंचिदपि सात्वत । राजन्येव परा गुप्तिः कार्या सर्वात्मना त्वया ॥

mayy apekṣā na kartavyā kathaṁ cid api sātvata । rājany eva parā guptiḥ kāryā sarvātmanā tvayā ॥

न हि यत्र महाबाहुर्वासुदेवो व्यवस्थितः । किंचिद्व्यापद्यते तत्र यत्राहमपि च ध्रुवम् ॥

na hi yatra mahābāhur vāsudevo vyavasthitaḥ । kiṁ cid vyāpadyate tatra yatrāham api ca dhruvam ॥

एवमुक्तस्तु पार्थेन सात्यकिः परवीरहा । तथेत्युक्त्वागमत्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥

evam uktas tu pārthena sātyakiḥ paravīrahā । tathety uktvāgamat tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ॥