Adhyāya 22

धृतराष्ट्र उवाच । सर्वेषामेव मे ब्रूहि रथचिह्नानि संजय । ये द्रोणमभ्यवर्तन्त क्रुद्धा भीमपुरोगमाः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sarveṣām eva me brūhi rathacihnāni saṁjaya । ye droṇam abhyavartanta kruddhā bhīmapurogamāḥ ॥

संजय उवाच । ऋश्यवर्णैर्हयैर्दृष्ट्वा व्यायच्छन्तं वृकोदरम् । रजताश्वस्ततः शूरः शैनेयः संन्यवर्तत ॥

saṁjaya uvāca । r̥śyavarṇair hayair dr̥ṣṭvā vyāyacchantaṁ vr̥kodaram । rajatāśvas tataḥ śūraḥ śaineyaḥ saṁnyavartata ॥

दर्शनीयास्तु काम्बोजाः शुकपत्रपरिच्छदाः । वहन्तो नकुलं शीघ्रं तावकानभिदुद्रुवुः ॥

darśanīyās tu kāmbojāḥ śukapatraparicchadāḥ । vahanto nakulaṁ śīghraṁ tāvakān abhidudruvuḥ ॥

कृष्णास्तु मेघसंकाशाः सहदेवमुदायुधम् । भीमवेगा नरव्याघ्रमवहन्वातरंहसः ॥

kr̥ṣṇās tu meghasaṁkāśāḥ sahadevam udāyudham । bhīmavegā naravyāghram avahan vātaraṁhasaḥ ॥

हेमोत्तमप्रतिच्छन्नैर्हयैर्वातसमैर्जवे । अभ्यवर्तन्त सैन्यानि सर्वाण्येव युधिष्ठिरम् ॥

hemottamapraticchannair hayair vātasamair jave । abhyavartanta sainyāni sarvāṇy eva yudhiṣṭhiram ॥

राज्ञस्त्वनन्तरं राजा पाञ्चाल्यो द्रुपदोऽभवत् । जातरूपमयच्छत्रः सर्वैः स्वैरभिरक्षितः ॥

rājñas tv anantaraṁ rājā pāñcālyo drupado ’bhavat । jātarūpamayacchatraḥ sarvaiḥ svair abhirakṣitaḥ ॥

ललामैर्हरिभिर्युक्तैः सर्वशब्दक्षमैर्युधि । राज्ञां मध्ये महेष्वासः शान्तभीरभ्यवर्तत ॥

lalāmair haribhir yuktaiḥ sarvaśabdakṣamair yudhi । rājñāṁ madhye maheṣvāsaḥ śāntabhīr abhyavartata ॥

तं विराटोऽन्वयात्पश्चात्सह शूरैर्महारथैः । केकयाश्च शिखण्डी च धृष्टकेतुस्तथैव च । स्वैः स्वैः सैन्यैः परिवृता मत्स्यराजानमन्वयुः ॥

taṁ virāṭo ’nvayāt paścāt saha śūrair mahārathaiḥ । kekayāś ca śikhaṇḍī ca dhr̥ṣṭaketus tathaiva ca । svaiḥ svaiḥ sainyaiḥ parivr̥tā matsyarājānam anvayuḥ ॥

ते तु पाटलपुष्पाणां समवर्णा हयोत्तमाः । वहमाना व्यराजन्त मत्स्यस्यामित्रघातिनः ॥

te tu pāṭalapuṣpāṇāṁ samavarṇā hayottamāḥ । vahamānā vyarājanta matsyasyāmitraghātinaḥ ॥

हारिद्रसमवर्णास्तु जवना हेममालिनः । पुत्रं विराटराजस्य सत्वराः समुदावहन् ॥

hāridrasamavarṇās tu javanā hemamālinaḥ । putraṁ virāṭarājasya satvarāḥ samudāvahan ॥

इन्द्रगोपकवर्णैस्तु भ्रातरः पञ्च केकयाः । जातरूपसमाभासः सर्वे लोहितकध्वजाः ॥

indragopakavarṇais tu bhrātaraḥ pañca kekayāḥ । jātarūpasamābhāsaḥ sarve lohitakadhvajāḥ ॥

ते हेममालिनः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः । वर्षन्त इव जीमूताः प्रत्यदृश्यन्त दंशिताः ॥

te hemamālinaḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ । varṣanta iva jīmūtāḥ pratyadr̥śyanta daṁśitāḥ ॥

आमपात्रनिभाकाराः पाञ्चाल्यममितौजसम् । दान्तास्ताम्रारुणा युक्ताः शिखण्डिनमुदावहन् ॥

āmapātranibhākārāḥ pāñcālyam amitaujasam । dāntās tāmrāruṇā yuktāḥ śikhaṇḍinam udāvahan ॥

तथा द्वादशसाहस्राः पाञ्चालानां महारथाः । तेषां तु षट्सहस्राणि ये शिखण्डिनमन्वयुः ॥

tathā dvādaśasāhasrāḥ pāñcālānāṁ mahārathāḥ । teṣāṁ tu ṣaṭ sahasrāṇi ye śikhaṇḍinam anvayuḥ ॥

पुत्रं तु शिशुपालस्य नरसिंहस्य मारिष । आक्रीडन्तो वहन्ति स्म सारङ्गशबला हयाः ॥

putraṁ tu śiśupālasya narasiṁhasya māriṣa । ākrīḍanto vahanti sma sāraṅgaśabalā hayāḥ ॥

धृष्टकेतुश्च चेदीनामृषभोऽतिबलोदितः । काम्बोजैः शबलैरश्वैरभ्यवर्तत दुर्जयः ॥

dhr̥ṣṭaketuś ca cedīnām r̥ṣabho ’tibaloditaḥ । kāmbojaiḥ śabalair aśvair abhyavartata durjayaḥ ॥

बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं सुकुमारं हयोत्तमाः । पलालधूमवर्णाभाः सैन्धवाः शीघ्रमावहन् ॥

br̥hatkṣatraṁ tu kaikeyaṁ sukumāraṁ hayottamāḥ । palāladhūmavarṇābhāḥ saindhavāḥ śīghram āvahan ॥

मल्लिकाक्षाः पद्मवर्णा बाह्लिजाताः स्वलंकृताः । शूरं शिखण्डिनः पुत्रं क्षत्रदेवमुदावहन् ॥

mallikākṣāḥ padmavarṇā bāhlijātāḥ svalaṁkr̥tāḥ । śūraṁ śikhaṇḍinaḥ putraṁ kṣatradevam udāvahan ॥

युवानमवहन्युद्धे क्रौञ्चवर्णा हयोत्तमाः । काश्यस्याभिभुवः पुत्रं सुकुमारं महारथम् ॥

yuvānam avahan yuddhe krauñcavarṇā hayottamāḥ । kāśyasyābhibhuvaḥ putraṁ sukumāraṁ mahāratham ॥

श्वेतास्तु प्रतिविन्ध्यं तं कृष्णग्रीवा मनोजवाः । यन्तुः प्रेष्यकरा राजन्राजपुत्रमुदावहन् ॥

śvetās tu prativindhyaṁ taṁ kr̥ṣṇagrīvā manojavāḥ । yantuḥ preṣyakarā rājan rājaputram udāvahan ॥

सुतसोमं तु यं धौम्यात्पार्थः पुत्रमयाचत । माषपुष्पसवर्णास्तमवहन्वाजिनो रणे ॥

sutasomaṁ tu yaṁ dhaumyāt pārthaḥ putram ayācata । māṣapuṣpasavarṇās tam avahan vājino raṇe ॥

सहस्रसोमप्रतिमा बभूवुः; पुरे कुरूणामुदयेन्दुनाम्नि । तस्मिञ्जातः सोमसंक्रन्दमध्ये; यस्मात्तस्मात्सुतसोमोऽभवत्सः ॥

sahasrasomapratimā babhūvuḥ; pure kurūṇām udayendunāmni । tasmiñ jātaḥ somasaṁkrandamadhye; yasmāt tasmāt sutasomo ’bhavat saḥ ॥

नाकुलिं तु शतानीकं शालपुष्पनिभा हयाः । आदित्यतरुणप्रख्याः श्लाघनीयमुदावहन् ॥

nākuliṁ tu śatānīkaṁ śālapuṣpanibhā hayāḥ । ādityataruṇaprakhyāḥ ślāghanīyam udāvahan ॥

काञ्चनप्रतिमैर्योक्त्रैर्मयूरग्रीवसंनिभाः । द्रौपदेयं नरव्याघ्रं श्रुतकर्माणमावहन् ॥

kāñcanapratimair yoktrair mayūragrīvasaṁnibhāḥ । draupadeyaṁ naravyāghraṁ śrutakarmāṇam āvahan ॥

श्रुतकीर्तिं श्रुतनिधिं द्रौपदेयं हयोत्तमाः । ऊहुः पार्थसमं युद्धे चाषपत्रनिभा हयाः ॥

śrutakīrtiṁ śrutanidhiṁ draupadeyaṁ hayottamāḥ । ūhuḥ pārthasamaṁ yuddhe cāṣapatranibhā hayāḥ ॥

यमाहुरध्यर्धगुणं कृष्णात्पार्थाच्च संयुगे । अभिमन्युं पिशङ्गास्तं कुमारमवहन्रणे ॥

yam āhur adhyardhaguṇaṁ kr̥ṣṇāt pārthāc ca saṁyuge । abhimanyuṁ piśaṅgās taṁ kumāram avahan raṇe ॥

एकस्तु धार्तराष्ट्रेभ्यः पाण्डवान्यः समाश्रितः । तं बृहन्तो महाकाया युयुत्सुमवहन्रणे ॥

ekas tu dhārtarāṣṭrebhyaḥ pāṇḍavān yaḥ samāśritaḥ । taṁ br̥hanto mahākāyā yuyutsum avahan raṇe ॥

पलालकाण्डवर्णास्तु वार्धक्षेमिं तरस्विनम् । ऊहुः सुतुमुले युद्धे हया हृष्टाः स्वलंकृताः ॥

palālakāṇḍavarṇās tu vārdhakṣemiṁ tarasvinam । ūhuḥ sutumule yuddhe hayā hr̥ṣṭāḥ svalaṁkr̥tāḥ ॥

कुमारं शितिपादास्तु रुक्मपत्रैरुरश्छदैः । सौचित्तिमवहन्युद्धे यन्तुः प्रेष्यकरा हयाः ॥

kumāraṁ śitipādās tu rukmapatrair uraśchadaiḥ । saucittim avahan yuddhe yantuḥ preṣyakarā hayāḥ ॥

रुक्मपृष्ठावकीर्णास्तु कौशेयसदृशा हयाः । सुवर्णमालिनः क्षान्ताः श्रेणिमन्तमुदावहन् ॥

rukmapr̥ṣṭhāvakīrṇās tu kauśeyasadr̥śā hayāḥ । suvarṇamālinaḥ kṣāntāḥ śreṇimantam udāvahan ॥

रुक्ममालाधराः शूरा हेमवर्णाः स्वलंकृताः । काशिराजं हयश्रेष्ठाः श्लाघनीयमुदावहन् ॥

rukmamālādharāḥ śūrā hemavarṇāḥ svalaṁkr̥tāḥ । kāśirājaṁ hayaśreṣṭhāḥ ślāghanīyam udāvahan ॥

अस्त्राणां च धनुर्वेदे ब्राह्मे वेदे च पारगम् । तं सत्यधृतिमायान्तमरुणाः समुदावहन् ॥

astrāṇāṁ ca dhanurvede brāhme vede ca pāragam । taṁ satyadhr̥tim āyāntam aruṇāḥ samudāvahan ॥

यः स पाञ्चालसेनानीर्द्रोणमंशमकल्पयत् । पारावतसवर्णाश्वा धृष्टद्युम्नमुदावहन् ॥

yaḥ sa pāñcālasenānīr droṇam aṁśam akalpayat । pārāvatasavarṇāśvā dhr̥ṣṭadyumnam udāvahan ॥

तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः । श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभो ॥

tam anvayāt satyadhr̥tiḥ saucittir yuddhadurmadaḥ । śreṇimān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibho ॥

युक्तैः परमकाम्बोजैर्जवनैर्हेममालिभिः । भीषयन्तो द्विषत्सैन्यं यमवैश्रवणोपमाः ॥

yuktaiḥ paramakāmbojair javanair hemamālibhiḥ । bhīṣayanto dviṣatsainyaṁ yamavaiśravaṇopamāḥ ॥

प्रभद्रकास्तु पाञ्चालाः षट्सहस्राण्युदायुधाः । नानावर्णैर्हयश्रेष्ठैर्हेमचित्ररथध्वजाः ॥

prabhadrakās tu pāñcālāḥ ṣaṭ sahasrāṇy udāyudhāḥ । nānāvarṇair hayaśreṣṭhair hemacitrarathadhvajāḥ ॥

शरव्रातैर्विधुन्वन्तः शत्रून्विततकार्मुकाः । समानमृत्यवो भूत्वा धृष्टद्युम्नं समन्वयुः ॥

śaravrātair vidhunvantaḥ śatrūn vitatakārmukāḥ । samānamr̥tyavo bhūtvā dhr̥ṣṭadyumnaṁ samanvayuḥ ॥

बभ्रुकौशेयवर्णास्तु सुवर्णवरमालिनः । ऊहुरग्लानमनसश्चेकितानं हयोत्तमाः ॥

babhrukauśeyavarṇās tu suvarṇavaramālinaḥ । ūhur aglānamanasaś cekitānaṁ hayottamāḥ ॥

इन्द्रायुधसवर्णैस्तु कुन्तिभोजो हयोत्तमैः । आयात्सुवश्यैः पुरुजिन्मातुलः सव्यसाचिनः ॥

indrāyudhasavarṇais tu kuntibhojo hayottamaiḥ । āyāt suvaśyaiḥ purujin mātulaḥ savyasācinaḥ ॥

अन्तरिक्षसवर्णास्तु तारकाचित्रिता इव । राजानं रोचमानं ते हयाः संख्ये समावहन् ॥

antarikṣasavarṇās tu tārakācitritā iva । rājānaṁ rocamānaṁ te hayāḥ saṁkhye samāvahan ॥

कर्बुराः शितिपादास्तु स्वर्णजालपरिच्छदाः । जारासंधिं हयश्रेष्ठाः सहदेवमुदावहन् ॥

karburāḥ śitipādās tu svarṇajālaparicchadāḥ । jārāsaṁdhiṁ hayaśreṣṭhāḥ sahadevam udāvahan ॥

ये तु पुष्करनालस्य समवर्णा हयोत्तमाः । जवे श्येनसमाश्चित्राः सुदामानमुदावहन् ॥

ye tu puṣkaranālasya samavarṇā hayottamāḥ । jave śyenasamāś citrāḥ sudāmānam udāvahan ॥

शशलोहितवर्णास्तु पाण्डुरोद्गतराजयः । पाञ्चाल्यं गोपतेः पुत्रं सिंहसेनमुदावहन् ॥

śaśalohitavarṇās tu pāṇḍurodgatarājayaḥ । pāñcālyaṁ gopateḥ putraṁ siṁhasenam udāvahan ॥

पाञ्चालानां नरव्याघ्रो यः ख्यातो जनमेजयः । तस्य सर्षपपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमाः ॥

pāñcālānāṁ naravyāghro yaḥ khyāto janamejayaḥ । tasya sarṣapapuṣpāṇāṁ tulyavarṇā hayottamāḥ ॥

माषवर्णास्तु जवना बृहन्तो हेममालिनः । दधिपृष्ठाश्चन्द्रमुखाः पाञ्चाल्यमवहन्द्रुतम् ॥

māṣavarṇās tu javanā br̥hanto hemamālinaḥ । dadhipr̥ṣṭhāś candramukhāḥ pāñcālyam avahan drutam ॥

शूराश्च भद्रकाश्चैव शरकाण्डनिभा हयाः । पद्मकिञ्जल्कवर्णाभा दण्डधारमुदावहन् ॥

śūrāś ca bhadrakāś caiva śarakāṇḍanibhā hayāḥ । padmakiñjalkavarṇābhā daṇḍadhāram udāvahan ॥

बिभ्रतो हेममालाश्च चक्रवाकोदरा हयाः । कोसलाधिपतेः पुत्रं सुक्षत्रं वाजिनोऽवहन् ॥

bibhrato hemamālāś ca cakravākodarā hayāḥ । kosalādhipateḥ putraṁ sukṣatraṁ vājino ’vahan ॥

शबलास्तु बृहन्तोऽश्वा दान्ता जाम्बूनदस्रजः । युद्धे सत्यधृतिं क्षैमिमवहन्प्रांशवः शुभाः ॥

śabalās tu br̥hanto ’śvā dāntā jāmbūnadasrajaḥ । yuddhe satyadhr̥tiṁ kṣaimim avahan prāṁśavaḥ śubhāḥ ॥

एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च । अश्वैश्च धनुषा चैव शुक्लैः शुक्लो न्यवर्तत ॥

ekavarṇena sarveṇa dhvajena kavacena ca । aśvaiś ca dhanuṣā caiva śuklaiḥ śuklo nyavartata ॥

समुद्रसेनपुत्रं तु सामुद्रा रुद्रतेजसम् । अश्वाः शशाङ्कसदृशाश्चन्द्रदेवमुदावहन् ॥

samudrasenaputraṁ tu sāmudrā rudratejasam । aśvāḥ śaśāṅkasadr̥śāś candradevam udāvahan ॥

नीलोत्पलसवर्णास्तु तपनीयविभूषिताः । शैब्यं चित्ररथं युद्धे चित्रमाल्यावहन्हयाः ॥

nīlotpalasavarṇās tu tapanīyavibhūṣitāḥ । śaibyaṁ citrarathaṁ yuddhe citramālyāvahan hayāḥ ॥

कलायपुष्पवर्णास्तु श्वेतलोहितराजयः । रथसेनं हयश्रेष्ठाः समूहुर्युद्धदुर्मदम् ॥

kalāyapuṣpavarṇās tu śvetalohitarājayaḥ । rathasenaṁ hayaśreṣṭhāḥ samūhur yuddhadurmadam ॥

यं तु सर्वमनुष्येभ्यः प्राहुः शूरतरं नृपम् । तं पटच्चरहन्तारं शुकवर्णावहन्हयाः ॥

yaṁ tu sarvamanuṣyebhyaḥ prāhuḥ śūrataraṁ nr̥pam । taṁ paṭaccarahantāraṁ śukavarṇāvahan hayāḥ ॥

चित्रायुधं चित्रमाल्यं चित्रवर्मायुधध्वजम् । ऊहुः किंशुकपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमाः ॥

citrāyudhaṁ citramālyaṁ citravarmāyudhadhvajam । ūhuḥ kiṁśukapuṣpāṇāṁ tulyavarṇā hayottamāḥ ॥

एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च । धनुषा रथवाहैश्च नीलैर्नीलोऽभ्यवर्तत ॥

ekavarṇena sarveṇa dhvajena kavacena ca । dhanuṣā rathavāhaiś ca nīlair nīlo ’bhyavartata ॥

नानारूपै रत्नचित्रैर्वरूथध्वजकार्मुकैः । वाजिध्वजपताकाभिश्चित्रैश्चित्रोऽभ्यवर्तत ॥

nānārūpai ratnacitrair varūthadhvajakārmukaiḥ । vājidhvajapatākābhiś citraiś citro ’bhyavartata ॥

ये तु पुष्करपत्रस्य तुल्यवर्णा हयोत्तमाः । ते रोचमानस्य सुतं हेमवर्णमुदावहन् ॥

ye tu puṣkarapatrasya tulyavarṇā hayottamāḥ । te rocamānasya sutaṁ hemavarṇam udāvahan ॥

योधाश्च भद्रकाराश्च शरदण्डानुदण्डजाः । श्वेताण्डाः कुक्कुटाण्डाभा दण्डकेतुमुदावहन् ॥

yodhāś ca bhadrakārāś ca śaradaṇḍānudaṇḍajāḥ । śvetāṇḍāḥ kukkuṭāṇḍābhā daṇḍaketum udāvahan ॥

आटरूषकपुष्पाभा हयाः पाण्ड्यानुयायिनाम् । अवहन्रथमुख्यानामयुतानि चतुर्दश ॥

āṭarūṣakapuṣpābhā hayāḥ pāṇḍyānuyāyinām । avahan rathamukhyānām ayutāni caturdaśa ॥

नानारूपेण वर्णेन नानाकृतिमुखा हयाः । रथचक्रध्वजं वीरं घटोत्कचमुदावहन् ॥

nānārūpeṇa varṇena nānākr̥timukhā hayāḥ । rathacakradhvajaṁ vīraṁ ghaṭotkacam udāvahan ॥

सुवर्णवर्णा धर्मज्ञमनीकस्थं युधिष्ठिरम् । राजश्रेष्ठं हयश्रेष्ठाः सर्वतः पृष्ठतोऽन्वयुः । वर्णैश्चोच्चावचैर्दिव्यैः सदश्वानां प्रभद्रकाः ॥

suvarṇavarṇā dharmajñam anīkasthaṁ yudhiṣṭhiram । rājaśreṣṭhaṁ hayaśreṣṭhāḥ sarvataḥ pr̥ṣṭhato ’nvayuḥ । varṇaiś coccāvacair divyaiḥ sadaśvānāṁ prabhadrakāḥ ॥

ते यत्ता भीमसेनेन सहिताः काञ्चनध्वजाः । प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र सेन्द्रा इव दिवौकसः ॥

te yattā bhīmasenena sahitāḥ kāñcanadhvajāḥ । pratyadr̥śyanta rājendra sendrā iva divaukasaḥ ॥

अत्यरोचत तान्सर्वान्धृष्टद्युम्नः समागतान् । सर्वाण्यपि च सैन्यानि भारद्वाजोऽत्यरोचत ॥

atyarocata tān sarvān dhr̥ṣṭadyumnaḥ samāgatān । sarvāṇy api ca sainyāni bhāradvājo ’tyarocata ॥