Adhyāya 150

धृतराष्ट्र उवाच । यत्र वैकर्तनः कर्णो राक्षसश्च घटोत्कचः । निशीथे समसज्जेतां तद्युद्धमभवत्कथम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yatra vaikartanaḥ karṇo rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ । niśīthe samasajjetāṁ tad yuddham abhavat katham ॥

कीदृशं चाभवद्युद्धं तस्य घोरस्य रक्षसः । रथश्च कीदृशस्तस्य मायाः सर्वायुधानि च ॥

kīdr̥śaṁ cābhavad yuddhaṁ tasya ghorasya rakṣasaḥ । rathaś ca kīdr̥śas tasya māyāḥ sarvāyudhāni ca ॥

किंप्रमाणा हयास्तस्य रथकेतुर्धनुस्तथा । कीदृशं वर्म चैवास्य कण्ठत्राणं च कीदृशम् । पृष्टस्त्वमेतदाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय ॥

kiṁpramāṇā hayās tasya rathaketur dhanus tathā । kīdr̥śaṁ varma caivāsya kaṇṭhatrāṇaṁ ca kīdr̥śam । pr̥ṣṭas tvam etad ācakṣva kuśalo hy asi saṁjaya ॥

संजय उवाच । लोहिताक्षो महाकायस्ताम्रास्यो निम्नितोदरः । ऊर्ध्वरोमा हरिश्मश्रुः शङ्कुकर्णो महाहनुः ॥

saṁjaya uvāca । lohitākṣo mahākāyas tāmrāsyo nimnitodaraḥ । ūrdhvaromā hariśmaśruḥ śaṅkukarṇo mahāhanuḥ ॥

आकर्णाद्दारितास्यश्च तीक्ष्णदंष्ट्रः करालवान् । सुदीर्घताम्रजिह्वोष्ठो लम्बभ्रूः स्थूलनासिकः ॥

ākarṇād dāritāsyaś ca tīkṣṇadaṁṣṭraḥ karālavān । sudīrghatāmrajihvoṣṭho lambabhrūḥ sthūlanāsikaḥ ॥

नीलाङ्गो लोहितग्रीवो गिरिवर्ष्मा भयंकरः । महाकायो महाबाहुर्महाशीर्षो महाबलः ॥

nīlāṅgo lohitagrīvo girivarṣmā bhayaṁkaraḥ । mahākāyo mahābāhur mahāśīrṣo mahābalaḥ ॥

विकचः परुषस्पर्शो विकटोद्बद्धपिण्डिकः । स्थूलस्फिग्गूढनाभिश्च शिथिलोपचयो महान् ॥

vikacaḥ paruṣasparśo vikaṭodbaddhapiṇḍikaḥ । sthūlasphig gūḍhanābhiś ca śithilopacayo mahān ॥

तथैव हस्ताभरणी महामायोऽङ्गदी तथा । उरसा धारयन्निष्कमग्निमालां यथाचलः ॥

tathaiva hastābharaṇī mahāmāyo ’ṅgadī tathā । urasā dhārayan niṣkam agnimālāṁ yathācalaḥ ॥

तस्य हेममयं चित्रं बहुरूपाङ्गशोभितम् । तोरणप्रतिमं शुभ्रं किरीटं मूर्ध्न्यशोभत ॥

tasya hemamayaṁ citraṁ bahurūpāṅgaśobhitam । toraṇapratimaṁ śubhraṁ kirīṭaṁ mūrdhny aśobhata ॥

कुण्डले बालसूर्याभे मालां हेममयीं शुभाम् । धारयन्विपुलं कांस्यं कवचं च महाप्रभम् ॥

kuṇḍale bālasūryābhe mālāṁ hemamayīṁ śubhām । dhārayan vipulaṁ kāṁsyaṁ kavacaṁ ca mahāprabham ॥

किङ्किणीशतनिर्घोषं रक्तध्वजपताकिनम् । ऋक्षचर्मावनद्धाङ्गं नल्वमात्रं महारथम् ॥

kiṅkiṇīśatanirghoṣaṁ raktadhvajapatākinam । r̥kṣacarmāvanaddhāṅgaṁ nalvamātraṁ mahāratham ॥

सर्वायुधवरोपेतमास्थितो ध्वजमालिनम् । अष्टचक्रसमायुक्तं मेघगम्भीरनिस्वनम् ॥

sarvāyudhavaropetam āsthito dhvajamālinam । aṣṭacakrasamāyuktaṁ meghagambhīranisvanam ॥

तत्र मातङ्गसंकाशा लोहिताक्षा विभीषणाः । कामवर्णजवा युक्ता बलवन्तोऽवहन्हयाः ॥

tatra mātaṅgasaṁkāśā lohitākṣā vibhīṣaṇāḥ । kāmavarṇajavā yuktā balavanto ’vahan hayāḥ ॥

राक्षसोऽस्य विरूपाक्षः सूतो दीप्तास्यकुण्डलः । रश्मिभिः सूर्यरश्म्याभैः संजग्राह हयान्रणे । स तेन सहितस्तस्थावरुणेन यथा रविः ॥

rākṣaso ’sya virūpākṣaḥ sūto dīptāsyakuṇḍalaḥ । raśmibhiḥ sūryaraśmyābhaiḥ saṁjagrāha hayān raṇe । sa tena sahitas tasthāv aruṇena yathā raviḥ ॥

संसक्त इव चाभ्रेण यथाद्रिर्महता महान् । दिवस्पृक्सुमहान्केतुः स्यन्दनेऽस्य समुच्छ्रितः । रक्तोत्तमाङ्गः क्रव्यादो गृध्रः परमभीषणः ॥

saṁsakta iva cābhreṇa yathādrir mahatā mahān । divaspr̥k sumahān ketuḥ syandane ’sya samucchritaḥ । raktottamāṅgaḥ kravyādo gr̥dhraḥ paramabhīṣaṇaḥ ॥

वासवाशनिनिर्घोषं दृढज्यमभिविक्षिपन् । व्यक्तं किष्कुपरीणाहं द्वादशारत्नि कार्मुकम् ॥

vāsavāśaninirghoṣaṁ dr̥ḍhajyam abhivikṣipan । vyaktaṁ kiṣkuparīṇāhaṁ dvādaśāratni kārmukam ॥

रथाक्षमात्रैरिषुभिः सर्वाः प्रच्छादयन्दिशः । तस्यां वीरापहारिण्यां निशायां कर्णमभ्ययात् ॥

rathākṣamātrair iṣubhiḥ sarvāḥ pracchādayan diśaḥ । tasyāṁ vīrāpahāriṇyāṁ niśāyāṁ karṇam abhyayāt ॥

तस्य विक्षिपतश्चापं रथे विष्टभ्य तिष्ठतः । अश्रूयत धनुर्घोषो विस्फूर्जितमिवाशनेः ॥

tasya vikṣipataś cāpaṁ rathe viṣṭabhya tiṣṭhataḥ । aśrūyata dhanurghoṣo visphūrjitam ivāśaneḥ ॥

तेन वित्रास्यमानानि तव सैन्यानि भारत । समकम्पन्त सर्वाणि सिन्धोरिव महोर्मयः ॥

tena vitrāsyamānāni tava sainyāni bhārata । samakampanta sarvāṇi sindhor iva mahormayaḥ ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य विरूपाक्षं विभीषणम् । उत्स्मयन्निव राधेयस्त्वरमाणोऽभ्यवारयत् ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya virūpākṣaṁ vibhīṣaṇam । utsmayann iva rādheyas tvaramāṇo ’bhyavārayat ॥

ततः कर्णोऽभ्ययादेनमस्यन्नस्यन्तमन्तिकात् । मातङ्ग इव मातङ्गं यूथर्षभ इवर्षभम् ॥

tataḥ karṇo ’bhyayād enam asyann asyantam antikāt । mātaṅga iva mātaṅgaṁ yūtharṣabha ivarṣabham ॥

स संनिपातस्तुमुलस्तयोरासीद्विशां पते । कर्णराक्षसयो राजन्निन्द्रशम्बरयोरिव ॥

sa saṁnipātas tumulas tayor āsīd viśāṁ pate । karṇarākṣasayo rājann indraśambarayor iva ॥

तौ प्रगृह्य महावेगे धनुषी भीमनिस्वने । प्राच्छादयेतामन्योन्यं तक्षमाणौ महेषुभिः ॥

tau pragr̥hya mahāvege dhanuṣī bhīmanisvane । prācchādayetām anyonyaṁ takṣamāṇau maheṣubhiḥ ॥

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैः संनतपर्वभिः । न्यवारयेतामन्योन्यं कांस्ये निर्भिद्य वर्मणी ॥

tataḥ pūrṇāyatotsr̥ṣṭaiḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । nyavārayetām anyonyaṁ kāṁsye nirbhidya varmaṇī ॥

तौ नखैरिव शार्दूलौ दन्तैरिव महाद्विपौ । रथशक्तिभिरन्योन्यं विशिखैश्च ततक्षतुः ॥

tau nakhair iva śārdūlau dantair iva mahādvipau । rathaśaktibhir anyonyaṁ viśikhaiś ca tatakṣatuḥ ॥

संछिन्दन्तौ हि गात्राणि संदधानौ च सायकान् । धक्ष्यमाणौ शरव्रातैर्नोदीक्षितुमशक्नुताम् ॥

saṁchindantau hi gātrāṇi saṁdadhānau ca sāyakān । dhakṣyamāṇau śaravrātair nodīkṣitum aśaknutām ॥

तौ तु विक्षतसर्वाङ्गौ रुधिरौघपरिप्लुतौ । व्यभ्राजेतां यथा वारिप्रस्रुतौ गैरिकाचलौ ॥

tau tu vikṣatasarvāṅgau rudhiraughapariplutau । vyabhrājetāṁ yathā vāriprasrutau gairikācalau ॥

तौ शराग्रविभिन्नाङ्गौ निर्भिन्दन्तौ परस्परम् । नाकम्पयेतामन्योन्यं यतमानौ महाद्युती ॥

tau śarāgravibhinnāṅgau nirbhindantau parasparam । nākampayetām anyonyaṁ yatamānau mahādyutī ॥

तत्प्रवृत्तं निशायुद्धं चिरं सममिवाभवत् । प्राणयोर्दीव्यतो राजन्कर्णराक्षसयोर्मृधे ॥

tat pravr̥ttaṁ niśāyuddhaṁ ciraṁ samam ivābhavat । prāṇayor dīvyato rājan karṇarākṣasayor mr̥dhe ॥

तस्य संदधतस्तीक्ष्णाञ्शरांश्चासक्तमस्यतः । धनुर्घोषेण वित्रस्ताः स्वे परे च तदाभवन् । घटोत्कचं यदा कर्णो विशेषयति नो नृप ॥

tasya saṁdadhatas tīkṣṇāñ śarāṁś cāsaktam asyataḥ । dhanurghoṣeṇa vitrastāḥ sve pare ca tadābhavan । ghaṭotkacaṁ yadā karṇo viśeṣayati no nr̥pa ॥

ततः प्रादुष्करोद्दिव्यमस्त्रमस्त्रविदां वरः । कर्णेन विहितं दृष्ट्वा दिव्यमस्त्रं घटोत्कचः । प्रादुश्चक्रे महामायां राक्षसः पाण्डुनन्दनः ॥

tataḥ prāduṣkarod divyam astram astravidāṁ varaḥ । karṇena vihitaṁ dr̥ṣṭvā divyam astraṁ ghaṭotkacaḥ । prāduścakre mahāmāyāṁ rākṣasaḥ pāṇḍunandanaḥ ॥

शूलमुद्गरधारिण्या शैलपादपहस्तया । रक्षसां घोररूपाणां महत्या सेनया वृतः ॥

śūlamudgaradhāriṇyā śailapādapahastayā । rakṣasāṁ ghorarūpāṇāṁ mahatyā senayā vr̥taḥ ॥

तमुद्यतमहाचापं दृष्ट्वा ते व्यथिता नृपाः । भूतान्तकमिवायान्तं कालदण्डोग्रधारिणम् ॥

tam udyatamahācāpaṁ dr̥ṣṭvā te vyathitā nr̥pāḥ । bhūtāntakam ivāyāntaṁ kāladaṇḍogradhāriṇam ॥

घटोत्कचप्रमुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः । प्रसुस्रुवुर्गजा मूत्रं विव्यथुश्च नरा भृशम् ॥

ghaṭotkacapramuktena siṁhanādena bhīṣitāḥ । prasusruvur gajā mūtraṁ vivyathuś ca narā bhr̥śam ॥

ततोऽश्मवृष्टिरत्युग्रा महत्यासीत्समन्ततः । अर्धरात्रेऽधिकबलैर्विमुक्ता रक्षसां बलैः ॥

tato ’śmavr̥ṣṭir atyugrā mahaty āsīt samantataḥ । ardharātre ’dhikabalair vimuktā rakṣasāṁ balaiḥ ॥

आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः शक्तितोमराः । पतन्त्यविरलाः शूलाः शतघ्न्यः पट्टिशास्तथा ॥

āyasāni ca cakrāṇi bhuśuṇḍyaḥ śaktitomarāḥ । patanty aviralāḥ śūlāḥ śataghnyaḥ paṭṭiśās tathā ॥

तदुग्रमतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिपाः । पुत्राश्च तव योधाश्च व्यथिता विप्रदुद्रुवुः ॥

tad ugram atiraudraṁ ca dr̥ṣṭvā yuddhaṁ narādhipāḥ । putrāś ca tava yodhāś ca vyathitā vipradudruvuḥ ॥

तत्रैकोऽस्त्रबलश्लाघी कर्णो मानी न विव्यथे । व्यधमच्च शरैर्मायां घटोत्कचविनिर्मिताम् ॥

tatraiko ’strabalaślāghī karṇo mānī na vivyathe । vyadhamac ca śarair māyāṁ ghaṭotkacavinirmitām ॥

मायायां तु प्रहीणायाममर्षात्स घटोत्कचः । विससर्ज शरान्घोरान्सूतपुत्रं त आविशन् ॥

māyāyāṁ tu prahīṇāyām amarṣāt sa ghaṭotkacaḥ । visasarja śarān ghorān sūtaputraṁ ta āviśan ॥

ततस्ते रुधिराभ्यक्ता भित्त्वा कर्णं महाहवे । विविशुर्धरणीं बाणाः संक्रुद्धा इव पन्नगाः ॥

tatas te rudhirābhyaktā bhittvā karṇaṁ mahāhave । viviśur dharaṇīṁ bāṇāḥ saṁkruddhā iva pannagāḥ ॥

सूतपुत्रस्तु संक्रुद्धो लघुहस्तः प्रतापवान् । घटोत्कचमतिक्रम्य बिभेद दशभिः शरैः ॥

sūtaputras tu saṁkruddho laghuhastaḥ pratāpavān । ghaṭotkacam atikramya bibheda daśabhiḥ śaraiḥ ॥

घटोत्कचो विनिर्भिन्नः सूतपुत्रेण मर्मसु । चक्रं दिव्यं सहस्रारमगृह्णाद्व्यथितो भृशम् ॥

ghaṭotkaco vinirbhinnaḥ sūtaputreṇa marmasu । cakraṁ divyaṁ sahasrāram agr̥hṇād vyathito bhr̥śam ॥

क्षुरान्तं बालसूर्याभं मणिरत्नविभूषितम् । चिक्षेपाधिरथेः क्रुद्धो भैमसेनिर्जिघांसया ॥

kṣurāntaṁ bālasūryābhaṁ maṇiratnavibhūṣitam । cikṣepādhiratheḥ kruddho bhaimasenir jighāṁsayā ॥

प्रविद्धमतिवेगेन विक्षिप्तं कर्णसायकैः । अभाग्यस्येव संकल्पस्तन्मोघमपतद्भुवि ॥

praviddham ativegena vikṣiptaṁ karṇasāyakaiḥ । abhāgyasyeva saṁkalpas tan mogham apatad bhuvi ॥

घटोत्कचस्तु संक्रुद्धो दृष्ट्वा चक्रं निपातितम् । कर्णं प्राच्छादयद्बाणैः स्वर्भानुरिव भास्करम् ॥

ghaṭotkacas tu saṁkruddho dr̥ṣṭvā cakraṁ nipātitam । karṇaṁ prācchādayad bāṇaiḥ svarbhānur iva bhāskaram ॥

सूतपुत्रस्त्वसंभ्रान्तो रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमः । घटोत्कचरथं तूर्णं छादयामास पत्रिभिः ॥

sūtaputras tv asaṁbhrānto rudropendrendravikramaḥ । ghaṭotkacarathaṁ tūrṇaṁ chādayām āsa patribhiḥ ॥

घटोत्कचेन क्रुद्धेन गदा हेमाङ्गदा तदा । क्षिप्ता भ्राम्य शरैः सापि कर्णेनाभ्याहतापतत् ॥

ghaṭotkacena kruddhena gadā hemāṅgadā tadā । kṣiptā bhrāmya śaraiḥ sāpi karṇenābhyāhatāpatat ॥

ततोऽन्तरिक्षमुत्पत्य कालमेघ इवोन्नदन् । प्रववर्ष महाकायो द्रुमवर्षं नभस्तलात् ॥

tato ’ntarikṣam utpatya kālamegha ivonnadan । pravavarṣa mahākāyo drumavarṣaṁ nabhastalāt ॥

ततो मायाविनं कर्णो भीमसेनसुतं दिवि । मार्गणैरभिविव्याध घनं सूर्य इवांशुभिः ॥

tato māyāvinaṁ karṇo bhīmasenasutaṁ divi । mārgaṇair abhivivyādha ghanaṁ sūrya ivāṁśubhiḥ ॥

तस्य सर्वान्हयान्हत्वा संछिद्य शतधा रथम् । अभ्यवर्षच्छरैः कर्णः पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥

tasya sarvān hayān hatvā saṁchidya śatadhā ratham । abhyavarṣac charaiḥ karṇaḥ parjanya iva vr̥ṣṭimān ॥

न चास्यासीदनिर्भिन्नं गात्रे द्व्यङ्गुलमन्तरम् । सोऽदृश्यत मुहूर्तेन श्वाविच्छललितो यथा ॥

na cāsyāsīd anirbhinnaṁ gātre dvyaṅgulam antaram । so ’dr̥śyata muhūrtena śvāvic chalalito yathā ॥

न हयान्न रथं तस्य न ध्वजं न घटोत्कचम् । दृष्टवन्तः स्म समरे शरौघैरभिसंवृतम् ॥

na hayān na rathaṁ tasya na dhvajaṁ na ghaṭotkacam । dr̥ṣṭavantaḥ sma samare śaraughair abhisaṁvr̥tam ॥

स तु कर्णस्य तद्दिव्यमस्त्रमस्त्रेण शातयन् । मायायुद्धेन मायावी सूतपुत्रमयोधयत् ॥

sa tu karṇasya tad divyam astram astreṇa śātayan । māyāyuddhena māyāvī sūtaputram ayodhayat ॥

सोऽयोधयत्तदा कर्णं मायया लाघवेन च । अलक्ष्यमाणोऽथ दिवि शरजालेषु संपतन् ॥

so ’yodhayat tadā karṇaṁ māyayā lāghavena ca । alakṣyamāṇo ’tha divi śarajāleṣu saṁpatan ॥

भैमसेनिर्महामायो मायया कुरुसत्तम । प्रचकार महामायां मोहयन्निव भारत ॥

bhaimasenir mahāmāyo māyayā kurusattama । pracakāra mahāmāyāṁ mohayann iva bhārata ॥

स स्म कृत्वा विरूपाणि वदनान्यशुभाननः । अग्रसत्सूतपुत्रस्य दिव्यान्यस्त्राणि मायया ॥

sa sma kr̥tvā virūpāṇi vadanāny aśubhānanaḥ । agrasat sūtaputrasya divyāny astrāṇi māyayā ॥

पुनश्चापि महाकायः संछिन्नः शतधा रणे । गतसत्त्वो निरुत्साहः पतितः खाद्व्यदृश्यत । हतं तं मन्यमानाः स्म प्राणदन्कुरुपुंगवाः ॥

punaś cāpi mahākāyaḥ saṁchinnaḥ śatadhā raṇe । gatasattvo nirutsāhaḥ patitaḥ khād vyadr̥śyata । hataṁ taṁ manyamānāḥ sma prāṇadan kurupuṁgavāḥ ॥

अथ देहैर्नवैरन्यैर्दिक्षु सर्वास्वदृश्यत । पुनश्चापि महाकायः शतशीर्षः शतोदरः ॥

atha dehair navair anyair dikṣu sarvāsv adr̥śyata । punaś cāpi mahākāyaḥ śataśīrṣaḥ śatodaraḥ ॥

व्यदृश्यत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वतः । अङ्गुष्ठमात्रो भूत्वा च पुनरेव स राक्षसः । सागरोर्मिरिवोद्धूतस्तिर्यगूर्ध्वमवर्तत ॥

vyadr̥śyata mahābāhur maināka iva parvataḥ । aṅguṣṭhamātro bhūtvā ca punar eva sa rākṣasaḥ । sāgarormir ivoddhūtas tiryag ūrdhvam avartata ॥

वसुधां दारयित्वा च पुनरप्सु न्यमज्जत । अदृश्यत तदा तत्र पुनरुन्मज्जितोऽन्यतः ॥

vasudhāṁ dārayitvā ca punar apsu nyamajjata । adr̥śyata tadā tatra punar unmajjito ’nyataḥ ॥

सोऽवतीर्य पुनस्तस्थौ रथे हेमपरिष्कृते । क्षितिं द्यां च दिशश्चैव माययावृत्य दंशितः ॥

so ’vatīrya punas tasthau rathe hemapariṣkr̥te । kṣitiṁ dyāṁ ca diśaś caiva māyayāvr̥tya daṁśitaḥ ॥

गत्वा कर्णरथाभ्याशं विचलत्कुण्डलाननः । प्राह वाक्यमसंभ्रान्तः सूतपुत्रं विशां पते ॥

gatvā karṇarathābhyāśaṁ vicalat kuṇḍalānanaḥ । prāha vākyam asaṁbhrāntaḥ sūtaputraṁ viśāṁ pate ॥

तिष्ठेदानीं न मे जीवन्सूतपुत्र गमिष्यसि । युद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे ॥

tiṣṭhedānīṁ na me jīvan sūtaputra gamiṣyasi । yuddhaśraddhām ahaṁ te ’dya vineṣyāmi raṇājire ॥

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षं रक्षः क्रूरपराक्रमम् । उत्पपातान्तरिक्षं च जहास च सुविस्वरम् । कर्णमभ्याहनच्चैव गजेन्द्रमिव केसरी ॥

ity uktvā roṣatāmrākṣaṁ rakṣaḥ krūraparākramam । utpapātāntarikṣaṁ ca jahāsa ca suvisvaram । karṇam abhyāhanac caiva gajendram iva kesarī ॥

रथाक्षमात्रैरिषुभिरभ्यवर्षद्घटोत्कचः । रथिनामृषभं कर्णं धाराभिरिव तोयदः । शरवृष्टिं च तां कर्णो दूरप्राप्तामशातयत् ॥

rathākṣamātrair iṣubhir abhyavarṣad ghaṭotkacaḥ । rathinām r̥ṣabhaṁ karṇaṁ dhārābhir iva toyadaḥ । śaravr̥ṣṭiṁ ca tāṁ karṇo dūraprāptām aśātayat ॥

दृष्ट्वा च विहतां मायां कर्णेन भरतर्षभ । घटोत्कचस्ततो मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः ॥

dr̥ṣṭvā ca vihatāṁ māyāṁ karṇena bharatarṣabha । ghaṭotkacas tato māyāṁ sasarjāntarhitaḥ punaḥ ॥

सोऽभवद्गिरिरित्युच्चः शिखरैस्तरुसंकटैः । शूलप्रासासिमुसलजलप्रस्रवणो महान् ॥

so ’bhavad girir ity uccaḥ śikharais tarusaṁkaṭaiḥ । śūlaprāsāsimusalajalaprasravaṇo mahān ॥

तमञ्जनचयप्रख्यं कर्णो दृष्ट्वा महीधरम् । प्रपातैरायुधान्युग्राण्युद्वहन्तं न चुक्षुभे ॥

tam añjanacayaprakhyaṁ karṇo dr̥ṣṭvā mahīdharam । prapātair āyudhāny ugrāṇy udvahantaṁ na cukṣubhe ॥

स्मयन्निव ततः कर्णो दिव्यमस्त्रमुदीरयत् । ततः सोऽस्त्रेण शैलेन्द्रो विक्षिप्तो वै व्यनश्यत ॥

smayann iva tataḥ karṇo divyam astram udīrayat । tataḥ so ’streṇa śailendro vikṣipto vai vyanaśyata ॥

ततः स तोयदो भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधो दिवि । अश्मवृष्टिभिरत्युग्रः सूतपुत्रमवाकिरत् ॥

tataḥ sa toyado bhūtvā nīlaḥ sendrāyudho divi । aśmavr̥ṣṭibhir atyugraḥ sūtaputram avākirat ॥

अथ संधाय वायव्यमस्त्रमस्त्रविदां वरः । व्यधमत्कालमेघं तं कर्णो वैकर्तनो वृषा ॥

atha saṁdhāya vāyavyam astram astravidāṁ varaḥ । vyadhamat kālameghaṁ taṁ karṇo vaikartano vr̥ṣā ॥

स मार्गणगणैः कर्णो दिशः प्रच्छाद्य सर्वशः । जघानास्त्रं महाराज घटोत्कचसमीरितम् ॥

sa mārgaṇagaṇaiḥ karṇo diśaḥ pracchādya sarvaśaḥ । jaghānāstraṁ mahārāja ghaṭotkacasamīritam ॥

ततः प्रहस्य समरे भैमसेनिर्महाबलः । प्रादुश्चक्रे महामायां कर्णं प्रति महारथम् ॥

tataḥ prahasya samare bhaimasenir mahābalaḥ । prāduścakre mahāmāyāṁ karṇaṁ prati mahāratham ॥

स दृष्ट्वा पुनरायान्तं रथेन रथिनां वरम् । घटोत्कचमसंभ्रान्तं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम् ॥

sa dr̥ṣṭvā punar āyāntaṁ rathena rathināṁ varam । ghaṭotkacam asaṁbhrāntaṁ rākṣasair bahubhir vr̥tam ॥

सिंहशार्दूलसदृशैर्मत्तद्विरदविक्रमैः । गजस्थैश्च रथस्थैश्च वाजिपृष्ठगतैस्तथा ॥

siṁhaśārdūlasadr̥śair mattadviradavikramaiḥ । gajasthaiś ca rathasthaiś ca vājipr̥ṣṭhagatais tathā ॥

नानाशस्त्रधरैर्घोरैर्नानाकवचभूषणैः । वृतं घटोत्कचं क्रूरैर्मरुद्भिरिव वासवम् । दृष्ट्वा कर्णो महेष्वासो योधयामास राक्षसम् ॥

nānāśastradharair ghorair nānākavacabhūṣaṇaiḥ । vr̥taṁ ghaṭotkacaṁ krūrair marudbhir iva vāsavam । dr̥ṣṭvā karṇo maheṣvāso yodhayām āsa rākṣasam ॥

घटोत्कचस्ततः कर्णं विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः । ननाद भैरवं नादं भीषयन्सर्वपार्थिवान् ॥

ghaṭotkacas tataḥ karṇaṁ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ । nanāda bhairavaṁ nādaṁ bhīṣayan sarvapārthivān ॥

भूयश्चाञ्जलिकेनाथ समार्गणगणं महत् । कर्णहस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटोत्कचः ॥

bhūyaś cāñjalikenātha samārgaṇagaṇaṁ mahat । karṇahastasthitaṁ cāpaṁ cicchedāśu ghaṭotkacaḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय दृढं भारसहं महत् । व्यकर्षत बलात्कर्ण इन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम् ॥

athānyad dhanur ādāya dr̥ḍhaṁ bhārasahaṁ mahat । vyakarṣata balāt karṇa indrāyudham ivocchritam ॥

ततः कर्णो महाराज प्रेषयामास सायकान् । सुवर्णपुङ्खाञ्शत्रुघ्नान्खचरान्राक्षसान्प्रति ॥

tataḥ karṇo mahārāja preṣayām āsa sāyakān । suvarṇapuṅkhāñ śatrughnān khacarān rākṣasān prati ॥

तद्बाणैरर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम् । सिंहेनेवार्दितं वन्यं गजानामाकुलं कुलम् ॥

tad bāṇair arditaṁ yūthaṁ rakṣasāṁ pīnavakṣasām । siṁhenevārditaṁ vanyaṁ gajānām ākulaṁ kulam ॥

विधम्य राक्षसान्बाणैः साश्वसूतगजान्विभुः । ददाह भगवान्वह्निर्भूतानीव युगक्षये ॥

vidhamya rākṣasān bāṇaiḥ sāśvasūtagajān vibhuḥ । dadāha bhagavān vahnir bhūtānīva yugakṣaye ॥

स हत्वा राक्षसीं सेनां शुशुभे सूतनन्दनः । पुरेव त्रिपुरं दग्ध्वा दिवि देवो महेश्वरः ॥

sa hatvā rākṣasīṁ senāṁ śuśubhe sūtanandanaḥ । pureva tripuraṁ dagdhvā divi devo maheśvaraḥ ॥

तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु मारिष । नैनं निरीक्षितुमपि कश्चिच्छक्नोति पार्थिव ॥

teṣu rājasahasreṣu pāṇḍaveyeṣu māriṣa । nainaṁ nirīkṣitum api kaś cic chaknoti pārthiva ॥

ऋते घटोत्कचाद्राजन्राक्षसेन्द्रान्महाबलात् । भीमवीर्यबलोपेतात्क्रुद्धाद्वैवस्वतादिव ॥

r̥te ghaṭotkacād rājan rākṣasendrān mahābalāt । bhīmavīryabalopetāt kruddhād vaivasvatād iva ॥

तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां पावकः समजायत । महोल्काभ्यां यथा राजन्सार्चिषः स्नेहबिन्दवः ॥

tasya kruddhasya netrābhyāṁ pāvakaḥ samajāyata । maholkābhyāṁ yathā rājan sārciṣaḥ snehabindavaḥ ॥

तलं तलेन संहत्य संदश्य दशनच्छदम् । रथमास्थाय च पुनर्मायया निर्मितं पुनः ॥

talaṁ talena saṁhatya saṁdaśya daśanacchadam । ratham āsthāya ca punar māyayā nirmitaṁ punaḥ ॥

युक्तं गजनिभैर्वाहैः पिशाचवदनैः खरैः । स सूतमब्रवीत्क्रुद्धः सूतपुत्राय मा वह ॥

yuktaṁ gajanibhair vāhaiḥ piśācavadanaiḥ kharaiḥ । sa sūtam abravīt kruddhaḥ sūtaputrāya mā vaha ॥

स ययौ घोररूपेण रथेन रथिनां वरः । द्वैरथं सूतपुत्रेण पुनरेव विशां पते ॥

sa yayau ghorarūpeṇa rathena rathināṁ varaḥ । dvairathaṁ sūtaputreṇa punar eva viśāṁ pate ॥

स चिक्षेप पुनः क्रुद्धः सूतपुत्राय राक्षसः । अष्टचक्रां महाघोरामशनिं रुद्रनिर्मिताम् ॥

sa cikṣepa punaḥ kruddhaḥ sūtaputrāya rākṣasaḥ । aṣṭacakrāṁ mahāghorām aśaniṁ rudranirmitām ॥

तामवप्लुत्य जग्राह कर्णो न्यस्य रथे धनुः । चिक्षेप चैनां तस्यैव स्यन्दनात्सोऽवपुप्लुवे ॥

tām avaplutya jagrāha karṇo nyasya rathe dhanuḥ । cikṣepa caināṁ tasyaiva syandanāt so ’vapupluve ॥

साश्वसूतध्वजं यानं भस्म कृत्वा महाप्रभा । विवेश वसुधां भित्त्वा सुरास्तत्र विसिस्मियुः ॥

sāśvasūtadhvajaṁ yānaṁ bhasma kr̥tvā mahāprabhā । viveśa vasudhāṁ bhittvā surās tatra visismiyuḥ ॥

कर्णं तु सर्वभूतानि पूजयामासुरञ्जसा । यदवप्लुत्य जग्राह देवसृष्टां महाशनिम् ॥

karṇaṁ tu sarvabhūtāni pūjayām āsur añjasā । yad avaplutya jagrāha devasr̥ṣṭāṁ mahāśanim ॥

एवं कृत्वा रणे कर्ण आरुरोह रथं पुनः । ततो मुमोच नाराचान्सूतपुत्रः परंतपः ॥

evaṁ kr̥tvā raṇe karṇa āruroha rathaṁ punaḥ । tato mumoca nārācān sūtaputraḥ paraṁtapaḥ ॥

अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु मानद । यदकार्षीत्तदा कर्णः संग्रामे भीमदर्शने ॥

aśakyaṁ kartum anyena sarvabhūteṣu mānada । yad akārṣīt tadā karṇaḥ saṁgrāme bhīmadarśane ॥

स हन्यमानो नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतः । गन्धर्वनगराकारः पुनरन्तरधीयत ॥

sa hanyamāno nārācair dhārābhir iva parvataḥ । gandharvanagarākāraḥ punar antaradhīyata ॥

एवं स वै महामायो मायया लाघवेन च । अस्त्राणि तानि दिव्यानि जघान रिपुसूदनः ॥

evaṁ sa vai mahāmāyo māyayā lāghavena ca । astrāṇi tāni divyāni jaghāna ripusūdanaḥ ॥

निहन्यमानेष्वस्त्रेषु मायया तेन रक्षसा । असंभ्रान्तस्ततः कर्णस्तद्रक्षः प्रत्ययुध्यत ॥

nihanyamāneṣv astreṣu māyayā tena rakṣasā । asaṁbhrāntas tataḥ karṇas tad rakṣaḥ pratyayudhyata ॥

ततः क्रुद्धो महाराज भैमसेनिर्महाबलः । चकार बहुधात्मानं भीषयाणो नराधिपान् ॥

tataḥ kruddho mahārāja bhaimasenir mahābalaḥ । cakāra bahudhātmānaṁ bhīṣayāṇo narādhipān ॥

ततो दिग्भ्यः समापेतुः सिंहव्याघ्रतरक्षवः । अग्निजिह्वाश्च भुजगा विहगाश्चाप्ययोमुखाः ॥

tato digbhyaḥ samāpetuḥ siṁhavyāghratarakṣavaḥ । agnijihvāś ca bhujagā vihagāś cāpy ayomukhāḥ ॥

स कीर्यमाणो निशितैः कर्णचापच्युतैः शरैः । नगराद्रिवनप्रख्यस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

sa kīryamāṇo niśitaiḥ karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ । nagarādrivanaprakhyas tatraivāntaradhīyata ॥

राक्षसाश्च पिशाचाश्च यातुधानाः शलावृकाः । ते कर्णं भक्षयिष्यन्तः सर्वतः समुपाद्रवन् । अथैनं वाग्भिरुग्राभिस्त्रासयां चक्रिरे तदा ॥

rākṣasāś ca piśācāś ca yātudhānāḥ śalāvr̥kāḥ । te karṇaṁ bhakṣayiṣyantaḥ sarvataḥ samupādravan । athainaṁ vāgbhir ugrābhis trāsayāṁ cakrire tadā ॥

उद्यतैर्बहुभिर्घोरैरायुधैः शोणितोक्षितैः । तेषामनेकैरेकैकं कर्णो विव्याध चाशुगैः ॥

udyatair bahubhir ghorair āyudhaiḥ śoṇitokṣitaiḥ । teṣām anekair ekaikaṁ karṇo vivyādha cāśugaiḥ ॥

प्रतिहत्य तु तां मायां दिव्येनास्त्रेण राक्षसीम् । आजघान हयानस्य शरैः संनतपर्वभिः ॥

pratihatya tu tāṁ māyāṁ divyenāstreṇa rākṣasīm । ājaghāna hayān asya śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

ते भग्ना विकृताङ्गाश्च छिन्नपृष्ठाश्च सायकैः । वसुधामन्वपद्यन्त पश्यतस्तस्य रक्षसः ॥

te bhagnā vikr̥tāṅgāś ca chinnapr̥ṣṭhāś ca sāyakaiḥ । vasudhām anvapadyanta paśyatas tasya rakṣasaḥ ॥

स भग्नमायो हैडिम्बः कर्णं वैकर्तनं ततः । एष ते विदधे मृत्युमित्युक्त्वान्तरधीयत ॥

sa bhagnamāyo haiḍimbaḥ karṇaṁ vaikartanaṁ tataḥ । eṣa te vidadhe mr̥tyum ity uktvāntaradhīyata ॥