Adhyāya 148

संजय उवाच । ततः कर्णो रणे दृष्ट्वा पार्षतं परवीरहा । आजघानोरसि शरैर्दशभिर्मर्मभेदिभिः ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ karṇo raṇe dr̥ṣṭvā pārṣataṁ paravīrahā । ājaghānorasi śarair daśabhir marmabhedibhiḥ ॥

प्रतिविव्याध तं तूर्णं धृष्टद्युम्नोऽपि मारिष । पञ्चभिः सायकैर्हृष्टस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

prativivyādha taṁ tūrṇaṁ dhr̥ṣṭadyumno ’pi māriṣa । pañcabhiḥ sāyakair hr̥ṣṭas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

तावन्योन्यं शरैः संख्ये संछाद्य सुमहारथौ । पुनः पूर्णायतोत्सृष्टैर्विव्यधाते परस्परम् ॥

tāv anyonyaṁ śaraiḥ saṁkhye saṁchādya sumahārathau । punaḥ pūrṇāyatotsr̥ṣṭair vivyadhāte parasparam ॥

ततः पाञ्चालमुख्यस्य धृष्टद्युम्नस्य संयुगे । सारथिं चतुरश्चाश्वान्कर्णो विव्याध सायकैः ॥

tataḥ pāñcālamukhyasya dhr̥ṣṭadyumnasya saṁyuge । sārathiṁ caturaś cāśvān karṇo vivyādha sāyakaiḥ ॥

कार्मुकप्रवरं चास्य प्रचिच्छेद शितैः शरैः । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् ॥

kārmukapravaraṁ cāsya praciccheda śitaiḥ śaraiḥ । sārathiṁ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat ॥

धृष्टद्युम्नस्तु विरथो हताश्वो हतसारथिः । गृहीत्वा परिघं घोरं कर्णस्याश्वानपीपिषत् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu viratho hatāśvo hatasārathiḥ । gr̥hītvā parighaṁ ghoraṁ karṇasyāśvān apīpiṣat ॥

विद्धश्च बहुभिस्तेन शरैराशीविषोपमैः । ततो युधिष्ठिरानीकं पद्भ्यामेवान्ववर्तत । आरुरोह रथं चापि सहदेवस्य मारिष ॥

viddhaś ca bahubhis tena śarair āśīviṣopamaiḥ । tato yudhiṣṭhirānīkaṁ padbhyām evānvavartata । āruroha rathaṁ cāpi sahadevasya māriṣa ॥

कर्णस्यापि रथे वाहानन्यान्सूतो न्ययोजयत् । शङ्खवर्णान्महावेगान्सैन्धवान्साधुवाहिनः ॥

karṇasyāpi rathe vāhān anyān sūto nyayojayat । śaṅkhavarṇān mahāvegān saindhavān sādhuvāhinaḥ ॥

लब्धलक्ष्यस्तु राधेयः पाञ्चालानां महारथान् । अभ्यपीडयदायस्तः शरैर्मेघ इवाचलान् ॥

labdhalakṣyas tu rādheyaḥ pāñcālānāṁ mahārathān । abhyapīḍayad āyastaḥ śarair megha ivācalān ॥

सा पीड्यमाना कर्णेन पाञ्चालानां महाचमूः । संप्राद्रवत्सुसंत्रस्ता सिंहेनेवार्दिता मृगी ॥

sā pīḍyamānā karṇena pāñcālānāṁ mahācamūḥ । saṁprādravat susaṁtrastā siṁhenevārditā mr̥gī ॥

पतितास्तुरगेभ्यश्च गजेभ्यश्च महीतले । रथेभ्यश्च नरास्तूर्णमदृश्यन्त ततस्ततः ॥

patitās turagebhyaś ca gajebhyaś ca mahītale । rathebhyaś ca narās tūrṇam adr̥śyanta tatas tataḥ ॥

धावमानस्य योधस्य क्षुरप्रैः स महामृधे । बाहू चिच्छेद वै कर्णः शिरश्चैव सकुण्डलम् ॥

dhāvamānasya yodhasya kṣurapraiḥ sa mahāmr̥dhe । bāhū ciccheda vai karṇaḥ śiraś caiva sakuṇḍalam ॥

ऊरू चिच्छेद चान्यस्य गजस्थस्य विशां पते । वाजिपृष्ठगतस्यापि भूमिष्ठस्य च मारिष ॥

ūrū ciccheda cānyasya gajasthasya viśāṁ pate । vājipr̥ṣṭhagatasyāpi bhūmiṣṭhasya ca māriṣa ॥

नाज्ञासिषुर्धावमाना बहवश्च महारथाः । संछिन्नान्यात्मगात्राणि वाहनानि च संयुगे ॥

nājñāsiṣur dhāvamānā bahavaś ca mahārathāḥ । saṁchinnāny ātmagātrāṇi vāhanāni ca saṁyuge ॥

ते वध्यमानाः समरे पाञ्चालाः सृञ्जयैः सह । तृणप्रस्पन्दनाच्चापि सूतपुत्रं स्म मेनिरे ॥

te vadhyamānāḥ samare pāñcālāḥ sr̥ñjayaiḥ saha । tr̥ṇapraspandanāc cāpi sūtaputraṁ sma menire ॥

अपि स्वं समरे योधं धावमानं विचेतसः । कर्णमेवाभ्यमन्यन्त ततो भीता द्रवन्ति ते ॥

api svaṁ samare yodhaṁ dhāvamānaṁ vicetasaḥ । karṇam evābhyamanyanta tato bhītā dravanti te ॥

तान्यनीकानि भग्नानि द्रवमाणानि भारत । अभ्यद्रवद्द्रुतं कर्णः पृष्ठतो विकिरञ्शरान् ॥

tāny anīkāni bhagnāni dravamāṇāni bhārata । abhyadravad drutaṁ karṇaḥ pr̥ṣṭhato vikirañ śarān ॥

अवेक्षमाणास्तेऽन्योन्यं सुसंमूढा विचेतसः । नाशक्नुवन्नवस्थातुं काल्यमाना महात्मना ॥

avekṣamāṇās te ’nyonyaṁ susaṁmūḍhā vicetasaḥ । nāśaknuvann avasthātuṁ kālyamānā mahātmanā ॥

कर्णेनाभ्याहता राजन्पाञ्चालाः परमेषुभिः । द्रोणेन च दिशः सर्वा वीक्षमाणाः प्रदुद्रुवुः ॥

karṇenābhyāhatā rājan pāñcālāḥ parameṣubhiḥ । droṇena ca diśaḥ sarvā vīkṣamāṇāḥ pradudruvuḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वसैन्यं प्रेक्ष्य विद्रुतम् । अपयाने मतिं कृत्वा फल्गुनं वाक्यमब्रवीत् ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā svasainyaṁ prekṣya vidrutam । apayāne matiṁ kr̥tvā phalgunaṁ vākyam abravīt ॥

पश्य कर्णं महेष्वासं धनुष्पाणिमवस्थितम् । निशीथे दारुणे काले तपन्तमिव भास्करम् ॥

paśya karṇaṁ maheṣvāsaṁ dhanuṣpāṇim avasthitam । niśīthe dāruṇe kāle tapantam iva bhāskaram ॥

कर्णसायकनुन्नानां क्रोशतामेष निस्वनः । अनिशं श्रूयते पार्थ त्वद्बन्धूनामनाथवत् ॥

karṇasāyakanunnānāṁ krośatām eṣa nisvanaḥ । aniśaṁ śrūyate pārtha tvadbandhūnām anāthavat ॥

यथा विसृजतश्चास्य संदधानस्य चाशुगान् । पश्यामि जयविक्रान्तं क्षपयिष्यति नो ध्रुवम् ॥

yathā visr̥jataś cāsya saṁdadhānasya cāśugān । paśyāmi jayavikrāntaṁ kṣapayiṣyati no dhruvam ॥

यदत्रानन्तरं कार्यं प्राप्तकालं प्रपश्यसि । कर्णस्य वधसंयुक्तं तत्कुरुष्व धनंजय ॥

yad atrānantaraṁ kāryaṁ prāptakālaṁ prapaśyasi । karṇasya vadhasaṁyuktaṁ tat kuruṣva dhanaṁjaya ॥

एवमुक्तो महाबाहुः पार्थः कृष्णमथाब्रवीत् । भीतः कुन्तीसुतो राजा राधेयस्यातिविक्रमात् ॥

evam ukto mahābāhuḥ pārthaḥ kr̥ṣṇam athābravīt । bhītaḥ kuntīsuto rājā rādheyasyātivikramāt ॥

एवं गते प्राप्तकालं कर्णानीके पुनः पुनः । भवान्व्यवस्यतां क्षिप्रं द्रवते हि वरूथिनी ॥

evaṁ gate prāptakālaṁ karṇānīke punaḥ punaḥ । bhavān vyavasyatāṁ kṣipraṁ dravate hi varūthinī ॥

द्रोणसायकनुन्नानां भग्नानां मधुसूदन । कर्णेन त्रास्यमानानामवस्थानं न विद्यते ॥

droṇasāyakanunnānāṁ bhagnānāṁ madhusūdana । karṇena trāsyamānānām avasthānaṁ na vidyate ॥

पश्यामि च तथा कर्णं विचरन्तमभीतवत् । द्रवमाणान्रथोदारान्किरन्तं विशिखैः शितैः ॥

paśyāmi ca tathā karṇaṁ vicarantam abhītavat । dravamāṇān rathodārān kirantaṁ viśikhaiḥ śitaiḥ ॥

नैतदस्योत्सहे सोढुं चरितं रणमूर्धनि । प्रत्यक्षं वृष्णिशार्दूल पादस्पर्शमिवोरगः ॥

naitad asyotsahe soḍhuṁ caritaṁ raṇamūrdhani । pratyakṣaṁ vr̥ṣṇiśārdūla pādasparśam ivoragaḥ ॥

स भवानत्र यात्वाशु यत्र कर्णो महारथः । अहमेनं वधिष्यामि मां वैष मधुसूदन ॥

sa bhavān atra yātvāśu yatra karṇo mahārathaḥ । aham enaṁ vadhiṣyāmi māṁ vaiṣa madhusūdana ॥

वासुदेव उवाच । पश्यामि कर्णं कौन्तेय देवराजमिवाहवे । विचरन्तं नरव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम् ॥

vāsudeva uvāca । paśyāmi karṇaṁ kaunteya devarājam ivāhave । vicarantaṁ naravyāghram atimānuṣavikramam ॥

नैतस्यान्योऽस्ति समरे प्रत्युद्याता धनंजय । ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र राक्षसाद्वा घटोत्कचात् ॥

naitasyānyo ’sti samare pratyudyātā dhanaṁjaya । r̥te tvāṁ puruṣavyāghra rākṣasād vā ghaṭotkacāt ॥

न तु तावदहं मन्ये प्राप्तकालं तवानघ । समागमं महाबाहो सूतपुत्रेण संयुगे ॥

na tu tāvad ahaṁ manye prāptakālaṁ tavānagha । samāgamaṁ mahābāho sūtaputreṇa saṁyuge ॥

दीप्यमाना महोल्केव तिष्ठत्यस्य हि वासवी । त्वदर्थं हि महाबाहो रौद्ररूपं बिभर्ति च ॥

dīpyamānā maholkeva tiṣṭhaty asya hi vāsavī । tvadarthaṁ hi mahābāho raudrarūpaṁ bibharti ca ॥

घटोत्कचस्तु राधेयं प्रत्युद्यातु महाबलः । स हि भीमेन बलिना जातः सुरपराक्रमः ॥

ghaṭotkacas tu rādheyaṁ pratyudyātu mahābalaḥ । sa hi bhīmena balinā jātaḥ suraparākramaḥ ॥

तस्मिन्नस्त्राणि दिव्यानि राक्षसान्यासुराणि च । सततं चानुरक्तो वो हितैषी च घटोत्कचः । विजेष्यति रणे कर्णमिति मे नात्र संशयः ॥

tasminn astrāṇi divyāni rākṣasāny āsurāṇi ca । satataṁ cānurakto vo hitaiṣī ca ghaṭotkacaḥ । vijeṣyati raṇe karṇam iti me nātra saṁśayaḥ ॥

संजय उवाच । एवमुक्त्वा महाबाहुः पार्थं पुष्करलोचनः । आजुहावाथ तद्रक्षः तच्चासीत्प्रादुरग्रतः ॥

saṁjaya uvāca । evam uktvā mahābāhuḥ pārthaṁ puṣkaralocanaḥ । ājuhāvātha tad rakṣaḥ tac cāsīt prādur agrataḥ ॥

कवची स शरी खड्गी सधन्वा च विशां पते । अभिवाद्य ततः कृष्णं पाण्डवं च धनंजयम् । अब्रवीत्तं तदा हृष्टस्त्वयमस्म्यनुशाधि माम् ॥

kavacī sa śarī khaḍgī sadhanvā ca viśāṁ pate । abhivādya tataḥ kr̥ṣṇaṁ pāṇḍavaṁ ca dhanaṁjayam । abravīt taṁ tadā hr̥ṣṭas tv ayam asmy anuśādhi mām ॥

ततस्तं मेघसंकाशं दीप्तास्यं दीप्तकुण्डलम् । अभ्यभाषत हैडिम्बं दाशार्हः प्रहसन्निव ॥

tatas taṁ meghasaṁkāśaṁ dīptāsyaṁ dīptakuṇḍalam । abhyabhāṣata haiḍimbaṁ dāśārhaḥ prahasann iva ॥

घटोत्कच विजानीहि यत्त्वां वक्ष्यामि पुत्रक । प्राप्तो विक्रमकालोऽयं तव नान्यस्य कस्यचित् ॥

ghaṭotkaca vijānīhi yat tvāṁ vakṣyāmi putraka । prāpto vikramakālo ’yaṁ tava nānyasya kasya cit ॥

स भवान्मज्जमानानां बन्धूनां त्वं प्लवो यथा । विविधानि तवास्त्राणि सन्ति माया च राक्षसी ॥

sa bhavān majjamānānāṁ bandhūnāṁ tvaṁ plavo yathā । vividhāni tavāstrāṇi santi māyā ca rākṣasī ॥

पश्य कर्णेन हैडिम्ब पाण्डवानामनीकिनी । काल्यमाना यथा गावः पालेन रणमूर्धनि ॥

paśya karṇena haiḍimba pāṇḍavānām anīkinī । kālyamānā yathā gāvaḥ pālena raṇamūrdhani ॥

एष कर्णो महेष्वासो मतिमान्दृढविक्रमः । पाण्डवानामनीकेषु निहन्ति क्षत्रियर्षभान् ॥

eṣa karṇo maheṣvāso matimān dr̥ḍhavikramaḥ । pāṇḍavānām anīkeṣu nihanti kṣatriyarṣabhān ॥

किरन्तः शरवर्षाणि महान्ति दृढधन्विनः । न शक्नुवन्त्यवस्थातुं पीड्यमानाः शरार्चिषा ॥

kirantaḥ śaravarṣāṇi mahānti dr̥ḍhadhanvinaḥ । na śaknuvanty avasthātuṁ pīḍyamānāḥ śarārciṣā ॥

निशीथे सूतपुत्रेण शरवर्षेण पीडिताः । एते द्रवन्ति पाञ्चालाः सिंहस्येव भयान्मृगाः ॥

niśīthe sūtaputreṇa śaravarṣeṇa pīḍitāḥ । ete dravanti pāñcālāḥ siṁhasyeva bhayān mr̥gāḥ ॥

एतस्यैवं प्रवृद्धस्य सूतपुत्रस्य संयुगे । निषेद्धा विद्यते नान्यस्त्वदृते भीमविक्रम ॥

etasyaivaṁ pravr̥ddhasya sūtaputrasya saṁyuge । niṣeddhā vidyate nānyas tvad r̥te bhīmavikrama ॥

स त्वं कुरु महाबाहो कर्म युक्तमिहात्मनः । मातुलानां पितॄणां च तेजसोऽस्त्रबलस्य च ॥

sa tvaṁ kuru mahābāho karma yuktam ihātmanaḥ । mātulānāṁ pitr̥̄ṇāṁ ca tejaso ’strabalasya ca ॥

एतदर्थं हि हैडिम्ब पुत्रानिच्छन्ति मानवाः । कथं नस्तारयेद्दुःखात्स त्वं तारय बान्धवान् ॥

etadarthaṁ hi haiḍimba putrān icchanti mānavāḥ । kathaṁ nas tārayed duḥkhāt sa tvaṁ tāraya bāndhavān ॥

तव ह्यस्त्रबलं भीमं मायाश्च तव दुस्तराः । संग्रामे युध्यमानस्य सततं भीमनन्दन ॥

tava hy astrabalaṁ bhīmaṁ māyāś ca tava dustarāḥ । saṁgrāme yudhyamānasya satataṁ bhīmanandana ॥

पाण्डवानां प्रभग्नानां कर्णेन शितसायकैः । मज्जतां धार्तराष्ट्रेषु भव पारं परंतप ॥

pāṇḍavānāṁ prabhagnānāṁ karṇena śitasāyakaiḥ । majjatāṁ dhārtarāṣṭreṣu bhava pāraṁ paraṁtapa ॥

रात्रौ हि राक्षसा भूयो भवन्त्यमितविक्रमाः । बलवन्तः सुदुर्धर्षाः शूरा विक्रान्तचारिणः ॥

rātrau hi rākṣasā bhūyo bhavanty amitavikramāḥ । balavantaḥ sudurdharṣāḥ śūrā vikrāntacāriṇaḥ ॥

जहि कर्णं महेष्वासं निशीथे मायया रणे । पार्था द्रोणं वधिष्यन्ति धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥

jahi karṇaṁ maheṣvāsaṁ niśīthe māyayā raṇe । pārthā droṇaṁ vadhiṣyanti dhr̥ṣṭadyumnapurogamāḥ ॥

केशवस्य वचः श्रुत्वा बीभत्सुरपि राक्षसम् । अभ्यभाषत कौरव्य घटोत्कचमरिंदमम् ॥

keśavasya vacaḥ śrutvā bībhatsur api rākṣasam । abhyabhāṣata kauravya ghaṭotkacam ariṁdamam ॥

घटोत्कच भवांश्चैव दीर्घबाहुश्च सात्यकिः । मतौ मे सर्वसैन्येषु भीमसेनश्च पाण्डवः ॥

ghaṭotkaca bhavāṁś caiva dīrghabāhuś ca sātyakiḥ । matau me sarvasainyeṣu bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ ॥

स भवान्यातु कर्णेन द्वैरथं युध्यतां निशि । सात्यकिः पृष्ठगोपस्ते भविष्यति महारथः ॥

sa bhavān yātu karṇena dvairathaṁ yudhyatāṁ niśi । sātyakiḥ pr̥ṣṭhagopas te bhaviṣyati mahārathaḥ ॥

जहि कर्णं रणे शूरं सात्वतेन सहायवान् । यथेन्द्रस्तारकं पूर्वं स्कन्देन सह जघ्निवान् ॥

jahi karṇaṁ raṇe śūraṁ sātvatena sahāyavān । yathendras tārakaṁ pūrvaṁ skandena saha jaghnivān ॥

घटोत्कच उवाच । अलमेवास्मि कर्णाय द्रोणायालं च सत्तम । अन्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणां महात्मनाम् ॥

ghaṭotkaca uvāca । alam evāsmi karṇāya droṇāyālaṁ ca sattama । anyeṣāṁ kṣatriyāṇāṁ ca kr̥tāstrāṇāṁ mahātmanām ॥

अद्य दास्यामि संग्रामं सूतपुत्राय तं निशि । यं जनाः संप्रवक्ष्यन्ति यावद्भूमिर्धरिष्यति ॥

adya dāsyāmi saṁgrāmaṁ sūtaputrāya taṁ niśi । yaṁ janāḥ saṁpravakṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati ॥

न चात्र शूरान्मोक्ष्यामि न भीतान्न कृताञ्जलीन् । सर्वानेव वधिष्यामि राक्षसं धर्ममास्थितः ॥

na cātra śūrān mokṣyāmi na bhītān na kr̥tāñjalīn । sarvān eva vadhiṣyāmi rākṣasaṁ dharmam āsthitaḥ ॥

संजय उवाच । एवमुक्त्वा महाबाहुर्हैडिम्बः परवीरहा । अभ्ययात्तुमुले कर्णं तव सैन्यं विभीषयन् ॥

saṁjaya uvāca । evam uktvā mahābāhur haiḍimbaḥ paravīrahā । abhyayāt tumule karṇaṁ tava sainyaṁ vibhīṣayan ॥

तमापतन्तं संक्रुद्धं दीप्तास्यमिव पन्नगम् । अभ्यस्यन्परमेष्वासः प्रतिजग्राह सूतजः ॥

tam āpatantaṁ saṁkruddhaṁ dīptāsyam iva pannagam । abhyasyan parameṣvāsaḥ pratijagrāha sūtajaḥ ॥

तयोः समभवद्युद्धं कर्णराक्षसयोर्निशि । गर्जतो राजशार्दूल शक्रप्रह्रादयोरिव ॥

tayoḥ samabhavad yuddhaṁ karṇarākṣasayor niśi । garjato rājaśārdūla śakraprahrādayor iva ॥