Adhyāya 135

संजय उवाच । दुर्योधनेनैवमुक्तो द्रौणिराहवदुर्मदः । प्रत्युवाच महाबाहो यथा वदसि कौरव ॥

saṁjaya uvāca । duryodhanenaivam ukto drauṇir āhavadurmadaḥ । pratyuvāca mahābāho yathā vadasi kaurava ॥

प्रिया हि पाण्डवा नित्यं मम चापि पितुश्च मे । तथैवावां प्रियौ तेषां न तु युद्धे कुरूद्वह । शक्तितस्तात युध्यामस्त्यक्त्वा प्राणानभीतवत् ॥

priyā hi pāṇḍavā nityaṁ mama cāpi pituś ca me । tathaivāvāṁ priyau teṣāṁ na tu yuddhe kurūdvaha । śaktitas tāta yudhyāmas tyaktvā prāṇān abhītavat ॥

अहं कर्णश्च शल्यश्च कृपो हार्दिक्य एव च । निमेषात्पाण्डवीं सेनां क्षपयेम नृपोत्तम ॥

ahaṁ karṇaś ca śalyaś ca kr̥po hārdikya eva ca । nimeṣāt pāṇḍavīṁ senāṁ kṣapayema nr̥pottama ॥

ते चापि कौरवीं सेनां निमेषार्धात्कुरूद्वह । क्षपयेयुर्महाबाहो न स्याम यदि संयुगे ॥

te cāpi kauravīṁ senāṁ nimeṣārdhāt kurūdvaha । kṣapayeyur mahābāho na syāma yadi saṁyuge ॥

युध्यतां पाण्डवाञ्शक्त्या तेषां चास्मान्युयुत्सताम् । तेजस्तु तेज आसाद्य प्रशमं याति भारत ॥

yudhyatāṁ pāṇḍavāñ śaktyā teṣāṁ cāsmān yuyutsatām । tejas tu teja āsādya praśamaṁ yāti bhārata ॥

अशक्या तरसा जेतुं पाण्डवानामनीकिनी । जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु तद्धि सत्यं ब्रवीमि ते ॥

aśakyā tarasā jetuṁ pāṇḍavānām anīkinī । jīvatsu pāṇḍuputreṣu tad dhi satyaṁ bravīmi te ॥

आत्मार्थं युध्यमानास्ते समर्थाः पाण्डुनन्दनाः । किमर्थं तव सैन्यानि न हनिष्यन्ति भारत ॥

ātmārthaṁ yudhyamānās te samarthāḥ pāṇḍunandanāḥ । kimarthaṁ tava sainyāni na haniṣyanti bhārata ॥

त्वं हि लुब्धतमो राजन्निकृतिज्ञश्च कौरव । सर्वातिशङ्की मानी च ततोऽस्मानतिशङ्कसे ॥

tvaṁ hi lubdhatamo rājan nikr̥tijñaś ca kaurava । sarvātiśaṅkī mānī ca tato ’smān atiśaṅkase ॥

अहं तु यत्नमास्थाय त्वदर्थे त्यक्तजीवितः । एष गच्छामि संग्रामं त्वत्कृते कुरुनन्दन ॥

ahaṁ tu yatnam āsthāya tvadarthe tyaktajīvitaḥ । eṣa gacchāmi saṁgrāmaṁ tvatkr̥te kurunandana ॥

योत्स्येऽहं शत्रुभिः सार्धं जेष्यामि च वरान्वरान् । पाञ्चालैः सह योत्स्यामि सोमकैः केकयैस्तथा । पाण्डवेयैश्च संग्रामे त्वत्प्रियार्थमरिंदम ॥

yotsye ’haṁ śatrubhiḥ sārdhaṁ jeṣyāmi ca varān varān । pāñcālaiḥ saha yotsyāmi somakaiḥ kekayais tathā । pāṇḍaveyaiś ca saṁgrāme tvatpriyārtham ariṁdama ॥

अद्य मद्बाणनिर्दग्धाः पाञ्चालाः सोमकास्तथा । सिंहेनेवार्दिता गावो विद्रविष्यन्ति सर्वतः ॥

adya madbāṇanirdagdhāḥ pāñcālāḥ somakās tathā । siṁhenevārditā gāvo vidraviṣyanti sarvataḥ ॥

अद्य धर्मसुतो राजा दृष्ट्वा मम पराक्रमम् । अश्वत्थाममयं लोकं मंस्यते सह सोमकैः ॥

adya dharmasuto rājā dr̥ṣṭvā mama parākramam । aśvatthāmamayaṁ lokaṁ maṁsyate saha somakaiḥ ॥

आगमिष्यति निर्वेदं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । दृष्ट्वा विनिहतान्संख्ये पाञ्चालान्सोमकैः सह ॥

āgamiṣyati nirvedaṁ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । dr̥ṣṭvā vinihatān saṁkhye pāñcālān somakaiḥ saha ॥

ये मां युद्धेऽभियोत्स्यन्ति तान्हनिष्यामि भारत । न हि ते वीर मुच्येरन्मद्बाह्वन्तरमागताः ॥

ye māṁ yuddhe ’bhiyotsyanti tān haniṣyāmi bhārata । na hi te vīra mucyeran madbāhvantaram āgatāḥ ॥

एवमुक्त्वा महाबाहुः पुत्रं दुर्योधनं तव । अभ्यवर्तत युद्धाय द्रावयन्सर्वधन्विनः । चिकीर्षुस्तव पुत्राणां प्रियं प्राणभृतां वरः ॥

evam uktvā mahābāhuḥ putraṁ duryodhanaṁ tava । abhyavartata yuddhāya drāvayan sarvadhanvinaḥ । cikīrṣus tava putrāṇāṁ priyaṁ prāṇabhr̥tāṁ varaḥ ॥

ततोऽब्रवीत्सकैकेयान्पाञ्चालान्गौतमीसुतः । प्रहरध्वमितः सर्वे मम गात्रे महारथाः । स्थिरीभूताश्च युध्यध्वं दर्शयन्तोऽस्त्रलाघवम् ॥

tato ’bravīt sakaikeyān pāñcālān gautamīsutaḥ । praharadhvam itaḥ sarve mama gātre mahārathāḥ । sthirībhūtāś ca yudhyadhvaṁ darśayanto ’stralāghavam ॥

एवमुक्तास्तु ते सर्वे शस्त्रवृष्टिमपातयन् । द्रौणिं प्रति महाराज जलं जलधरा इव ॥

evam uktās tu te sarve śastravr̥ṣṭim apātayan । drauṇiṁ prati mahārāja jalaṁ jaladharā iva ॥

तान्निहत्य शरान्द्रौणिर्दश वीरानपोथयत् । प्रमुखे पाण्डुपुत्राणां धृष्टद्युम्नस्य चाभिभो ॥

tān nihatya śarān drauṇir daśa vīrān apothayat । pramukhe pāṇḍuputrāṇāṁ dhr̥ṣṭadyumnasya cābhibho ॥

ते हन्यमानाः समरे पाञ्चालाः सृञ्जयास्तथा । परित्यज्य रणे द्रौणिं व्यद्रवन्त दिशो दश ॥

te hanyamānāḥ samare pāñcālāḥ sr̥ñjayās tathā । parityajya raṇe drauṇiṁ vyadravanta diśo daśa ॥

तान्दृष्ट्वा द्रवतः शूरान्पाञ्चालान्सहसोमकान् । धृष्टद्युम्नो महाराज द्रौणिमभ्यद्रवद्युधि ॥

tān dr̥ṣṭvā dravataḥ śūrān pāñcālān sahasomakān । dhr̥ṣṭadyumno mahārāja drauṇim abhyadravad yudhi ॥

ततः काञ्चनचित्राणां सजलाम्बुदनादिनाम् । वृतः शतेन शूराणां रथानामनिवर्तिनाम् ॥

tataḥ kāñcanacitrāṇāṁ sajalāmbudanādinām । vr̥taḥ śatena śūrāṇāṁ rathānām anivartinām ॥

पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महारथः । द्रौणिमित्यब्रवीद्वाक्यं दृष्ट्वा योधान्निपातितान् ॥

putraḥ pāñcālarājasya dhr̥ṣṭadyumno mahārathaḥ । drauṇim ity abravīd vākyaṁ dr̥ṣṭvā yodhān nipātitān ॥

आचार्यपुत्र दुर्बुद्धे किमन्यैर्निहतैस्तव । समागच्छ मया सार्धं यदि शूरोऽसि संयुगे । अहं त्वां निहनिष्यामि तिष्ठेदानीं ममाग्रतः ॥

ācāryaputra durbuddhe kim anyair nihatais tava । samāgaccha mayā sārdhaṁ yadi śūro ’si saṁyuge । ahaṁ tvāṁ nihaniṣyāmi tiṣṭhedānīṁ mamāgrataḥ ॥

ततस्तमाचार्यसुतं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् । मर्मभिद्भिः शरैस्तीक्ष्णैर्जघान भरतर्षभ ॥

tatas tam ācāryasutaṁ dhr̥ṣṭadyumnaḥ pratāpavān । marmabhidbhiḥ śarais tīkṣṇair jaghāna bharatarṣabha ॥

ते तु पङ्क्तीकृता द्रौणिं शरा विविशुराशुगाः । रुक्मपुङ्खाः प्रसन्नाग्राः सर्वकायावदारणाः । मध्वर्थिन इवोद्दामा भ्रमराः पुष्पितं द्रुमम् ॥

te tu paṅktīkr̥tā drauṇiṁ śarā viviśur āśugāḥ । rukmapuṅkhāḥ prasannāgrāḥ sarvakāyāvadāraṇāḥ । madhvarthina ivoddāmā bhramarāḥ puṣpitaṁ drumam ॥

सोऽतिविद्धो भृशं क्रुद्धः पदाक्रान्त इवोरगः । मानी द्रौणिरसंभ्रान्तो बाणपाणिरभाषत ॥

so ’tividdho bhr̥śaṁ kruddhaḥ padākrānta ivoragaḥ । mānī drauṇir asaṁbhrānto bāṇapāṇir abhāṣata ॥

धृष्टद्युम्न स्थिरो भूत्वा मुहूर्तं प्रतिपालय । यावत्त्वां निशितैर्बाणैः प्रेषयामि यमक्षयम् ॥

dhr̥ṣṭadyumna sthiro bhūtvā muhūrtaṁ pratipālaya । yāvat tvāṁ niśitair bāṇaiḥ preṣayāmi yamakṣayam ॥

द्रौणिरेवमथाभाष्य पार्षतं परवीरहा । छादयामास बाणौघैः समन्ताल्लघुहस्तवत् ॥

drauṇir evam athābhāṣya pārṣataṁ paravīrahā । chādayām āsa bāṇaughaiḥ samantāl laghuhastavat ॥

स छाद्यमानः समरे द्रौणिना युद्धदुर्मदः । द्रौणिं पाञ्चालतनयो वाग्भिरातर्जयत्तदा ॥

sa chādyamānaḥ samare drauṇinā yuddhadurmadaḥ । drauṇiṁ pāñcālatanayo vāgbhir ātarjayat tadā ॥

न जानीषे प्रतिज्ञां मे विप्रोत्पत्तिं तथैव च । द्रोणं हत्वा किल मया हन्तव्यस्त्वं सुदुर्मते । ततस्त्वाहं न हन्म्यद्य द्रोणे जीवति संयुगे ॥

na jānīṣe pratijñāṁ me viprotpattiṁ tathaiva ca । droṇaṁ hatvā kila mayā hantavyas tvaṁ sudurmate । tatas tvāhaṁ na hanmy adya droṇe jīvati saṁyuge ॥

इमां तु रजनीं प्राप्तामप्रभातां सुदुर्मते । निहत्य पितरं तेऽद्य ततस्त्वामपि संयुगे । नेष्यामि मृत्युलोकायेत्येवं मे मनसि स्थितम् ॥

imāṁ tu rajanīṁ prāptām aprabhātāṁ sudurmate । nihatya pitaraṁ te ’dya tatas tvām api saṁyuge । neṣyāmi mr̥tyulokāyety evaṁ me manasi sthitam ॥

यस्ते पार्थेषु विद्वेषो या भक्तिः कौरवेषु च । तां दर्शय स्थिरो भूत्वा न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥

yas te pārtheṣu vidveṣo yā bhaktiḥ kauraveṣu ca । tāṁ darśaya sthiro bhūtvā na me jīvan vimokṣyase ॥

यो हि ब्राह्मण्यमुत्सृज्य क्षत्रधर्मरतो द्विजः । स वध्यः सर्वलोकस्य यथा त्वं पुरुषाधम ॥

yo hi brāhmaṇyam utsr̥jya kṣatradharmarato dvijaḥ । sa vadhyaḥ sarvalokasya yathā tvaṁ puruṣādhama ॥

इत्युक्तः परुषं वाक्यं पार्षतेन द्विजोत्तमः । क्रोधमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

ity uktaḥ paruṣaṁ vākyaṁ pārṣatena dvijottamaḥ । krodham āhārayat tīvraṁ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

निर्दहन्निव चक्षुर्भ्यां पार्षतं सोऽभ्यवैक्षत । छादयामास च शरैर्निःश्वसन्पन्नगो यथा ॥

nirdahann iva cakṣurbhyāṁ pārṣataṁ so ’bhyavaikṣata । chādayām āsa ca śarair niḥśvasan pannago yathā ॥

स छाद्यमानः समरे द्रौणिना राजसत्तम । सर्वपाञ्चालसेनाभिः संवृतो रथसत्तमः ॥

sa chādyamānaḥ samare drauṇinā rājasattama । sarvapāñcālasenābhiḥ saṁvr̥to rathasattamaḥ ॥

नाकम्पत महाबाहुः स्वधैर्यं समुपाश्रितः । सायकांश्चैव विविधानश्वत्थाम्नि मुमोच ह ॥

nākampata mahābāhuḥ svadhairyaṁ samupāśritaḥ । sāyakāṁś caiva vividhān aśvatthāmni mumoca ha ॥

तौ पुनः संन्यवर्तेतां प्राणद्यूतपरे रणे । निवारयन्तौ बाणौघैः परस्परममर्षिणौ । उत्सृजन्तौ महेष्वासौ शरवृष्टीः समन्ततः ॥

tau punaḥ saṁnyavartetāṁ prāṇadyūtapare raṇe । nivārayantau bāṇaughaiḥ parasparam amarṣiṇau । utsr̥jantau maheṣvāsau śaravr̥ṣṭīḥ samantataḥ ॥

द्रौणिपार्षतयोर्युद्धं घोररूपं भयानकम् । दृष्ट्वा संपूजयामासुः सिद्धचारणवातिकाः ॥

drauṇipārṣatayor yuddhaṁ ghorarūpaṁ bhayānakam । dr̥ṣṭvā saṁpūjayām āsuḥ siddhacāraṇavātikāḥ ॥

शरौघैः पूरयन्तौ तावाकाशं प्रदिशस्तथा । अलक्ष्यौ समयुध्येतां महत्कृत्वा शरैस्तमः ॥

śaraughaiḥ pūrayantau tāv ākāśaṁ pradiśas tathā । alakṣyau samayudhyetāṁ mahat kr̥tvā śarais tamaḥ ॥

नृत्यमानाविव रणे मण्डलीकृतकार्मुकौ । परस्परवधे यत्तौ परस्परजयैषिणौ ॥

nr̥tyamānāv iva raṇe maṇḍalīkr̥takārmukau । parasparavadhe yattau parasparajayaiṣiṇau ॥

अयुध्येतां महाबाहू चित्रं लघु च सुष्ठु च । संपूज्यमानौ समरे योधमुख्यैः सहस्रशः ॥

ayudhyetāṁ mahābāhū citraṁ laghu ca suṣṭhu ca । saṁpūjyamānau samare yodhamukhyaiḥ sahasraśaḥ ॥

तौ प्रयुद्धौ रणे दृष्ट्वा वने वन्यौ गजाविव । उभयोः सेनयोर्हर्षस्तुमुलः समपद्यत ॥

tau prayuddhau raṇe dr̥ṣṭvā vane vanyau gajāv iva । ubhayoḥ senayor harṣas tumulaḥ samapadyata ॥

सिंहनादरवाश्चासन्दध्मुः शङ्खांश्च मारिष । वादित्राण्यभ्यवाद्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥

siṁhanādaravāś cāsan dadhmuḥ śaṅkhāṁś ca māriṣa । vāditrāṇy abhyavādyanta śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे भीरूणां भयवर्धने । मुहूर्तमिव तद्युद्धं समरूपं तदाभवत् ॥

tasmiṁs tu tumule yuddhe bhīrūṇāṁ bhayavardhane । muhūrtam iva tad yuddhaṁ samarūpaṁ tadābhavat ॥

ततो द्रौणिर्महाराज पार्षतस्य महात्मनः । ध्वजं धनुस्तथा छत्रमुभौ च पार्ष्णिसारथी । सूतमश्वांश्च चतुरो निहत्याभ्यद्रवद्रणे ॥

tato drauṇir mahārāja pārṣatasya mahātmanaḥ । dhvajaṁ dhanus tathā chatram ubhau ca pārṣṇisārathī । sūtam aśvāṁś ca caturo nihatyābhyadravad raṇe ॥

पाञ्चालांश्चैव तान्सर्वान्बाणैः संनतपर्वभिः । व्यद्रावयदमेयात्मा शतशोऽथ सहस्रशः ॥

pāñcālāṁś caiva tān sarvān bāṇaiḥ saṁnataparvabhiḥ । vyadrāvayad ameyātmā śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भरतर्षभ । दृष्ट्वा द्रौणेर्महत्कर्म वासवस्येव संयुगे ॥

tataḥ pravivyathe senā pāṇḍavī bharatarṣabha । dr̥ṣṭvā drauṇer mahat karma vāsavasyeva saṁyuge ॥

शतेन च शतं हत्वा पाञ्चालानां महारथः । त्रिभिश्च निशितैर्बाणैर्हत्वा त्रीन्वै महारथान् ॥

śatena ca śataṁ hatvā pāñcālānāṁ mahārathaḥ । tribhiś ca niśitair bāṇair hatvā trīn vai mahārathān ॥

द्रौणिर्द्रुपदपुत्रस्य फल्गुनस्य च पश्यतः । नाशयामास पाञ्चालान्भूयिष्ठं ये व्यवस्थिताः ॥

drauṇir drupadaputrasya phalgunasya ca paśyataḥ । nāśayām āsa pāñcālān bhūyiṣṭhaṁ ye vyavasthitāḥ ॥

ते वध्यमानाः पाञ्चालाः समरे सह सृञ्जयैः । अगच्छन्द्रौणिमुत्सृज्य विप्रकीर्णरथध्वजाः ॥

te vadhyamānāḥ pāñcālāḥ samare saha sr̥ñjayaiḥ । agacchan drauṇim utsr̥jya viprakīrṇarathadhvajāḥ ॥

स जित्वा समरे शत्रून्द्रोणपुत्रो महारथः । ननाद सुमहानादं तपान्ते जलदो यथा ॥

sa jitvā samare śatrūn droṇaputro mahārathaḥ । nanāda sumahānādaṁ tapānte jalado yathā ॥

स निहत्य बहूञ्शूरानश्वत्थामा व्यरोचत । युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावकः ॥

sa nihatya bahūñ śūrān aśvatthāmā vyarocata । yugānte sarvabhūtāni bhasma kr̥tveva pāvakaḥ ॥

संपूज्यमानो युधि कौरवेयै;र्विजित्य संख्येऽरिगणान्सहस्रशः । व्यरोचत द्रोणसुतः प्रतापवा;न्यथा सुरेन्द्रोऽरिगणान्निहत्य ॥

saṁpūjyamāno yudhi kauraveyair; vijitya saṁkhye ’rigaṇān sahasraśaḥ । vyarocata droṇasutaḥ pratāpavān; yathā surendro ’rigaṇān nihatya ॥