Adhyāya 115

धृतराष्ट्र उवाच । अहन्यहनि मे दीप्तं यशः पतति संजय । हता मे बहवो योधा मन्ये कालस्य पर्ययम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ahany ahani me dīptaṁ yaśaḥ patati saṁjaya । hatā me bahavo yodhā manye kālasya paryayam ॥

धनंजयस्तु संक्रुद्धः प्रविष्टो मामकं बलम् । रक्षितं द्रोणकर्णाभ्यामप्रवेश्यं सुरैरपि ॥

dhanaṁjayas tu saṁkruddhaḥ praviṣṭo māmakaṁ balam । rakṣitaṁ droṇakarṇābhyām apraveśyaṁ surair api ॥

ताभ्यामूर्जितवीर्याभ्यामाप्यायितपराक्रमः । सहितः कृष्णभीमाभ्यां शिनीनामृषभेण च ॥

tābhyām ūrjitavīryābhyām āpyāyitaparākramaḥ । sahitaḥ kr̥ṣṇabhīmābhyāṁ śinīnām r̥ṣabheṇa ca ॥

तदा प्रभृति मा शोको दहत्यग्निरिवाशयम् । ग्रस्तान्हि प्रतिपश्यामि भूमिपालान्ससैन्धवान् ॥

tadā prabhr̥ti mā śoko dahaty agnir ivāśayam । grastān hi pratipaśyāmi bhūmipālān sasaindhavān ॥

अप्रियं सुमहत्कृत्वा सिन्धुराजः किरीटिनः । चक्षुर्विषयमापन्नः कथं मुच्येत जीवितः ॥

apriyaṁ sumahat kr̥tvā sindhurājaḥ kirīṭinaḥ । cakṣurviṣayam āpannaḥ kathaṁ mucyeta jīvitaḥ ॥

अनुमानाच्च पश्यामि नास्ति संजय सैन्धवः । युद्धं तु तद्यथा वृत्तं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥

anumānāc ca paśyāmi nāsti saṁjaya saindhavaḥ । yuddhaṁ tu tad yathā vr̥ttaṁ tan mamācakṣva pr̥cchataḥ ॥

यच्च विक्षोभ्य महतीं सेनां संलोड्य चासकृत् । एकः प्रविष्टः संक्रुद्धो नलिनीमिव कुञ्जरः ॥

yac ca vikṣobhya mahatīṁ senāṁ saṁloḍya cāsakr̥t । ekaḥ praviṣṭaḥ saṁkruddho nalinīm iva kuñjaraḥ ॥

तस्य वृष्णिप्रवीरस्य ब्रूहि युद्धं यथातथम् । धनंजयार्थे यत्तस्य कुशलो ह्यसि संजय ॥

tasya vr̥ṣṇipravīrasya brūhi yuddhaṁ yathātatham । dhanaṁjayārthe yat tasya kuśalo hy asi saṁjaya ॥

संजय उवाच । तथा तु वैकर्तनपीडितं तं; भीमं प्रयान्तं पुरुषप्रवीरम् । समीक्ष्य राजन्नरवीरमध्ये; शिनिप्रवीरोऽनुययौ रथेन ॥

saṁjaya uvāca । tathā tu vaikartanapīḍitaṁ taṁ; bhīmaṁ prayāntaṁ puruṣapravīram । samīkṣya rājan naravīramadhye; śinipravīro ’nuyayau rathena ॥

नदन्यथा वज्रधरस्तपान्ते; ज्वलन्यथा जलदान्ते च सूर्यः । निघ्नन्नमित्रान्धनुषा दृढेन; संकम्पयंस्तव पुत्रस्य सेनाम् ॥

nadan yathā vajradharas tapānte; jvalan yathā jaladānte ca sūryaḥ । nighnann amitrān dhanuṣā dr̥ḍhena; saṁkampayaṁs tava putrasya senām ॥

तं यान्तमश्वै रजतप्रकाशै;रायोधने नरवीरं चरन्तम् । नाशक्नुवन्वारयितुं त्वदीयाः; सर्वे रथा भारत माधवाग्र्यम् ॥

taṁ yāntam aśvai rajataprakāśair; āyodhane naravīraṁ carantam । nāśaknuvan vārayituṁ tvadīyāḥ; sarve rathā bhārata mādhavāgryam ॥

अमर्षपूर्णस्त्वनिवृत्तयोधी; शरासनी काञ्चनवर्मधारी । अलम्बुसः सात्यकिं माधवाग्र्य;मवारयद्राजवरोऽभिपत्य ॥

amarṣapūrṇas tv anivr̥ttayodhī; śarāsanī kāñcanavarmadhārī । alambusaḥ sātyakiṁ mādhavāgryam; avārayad rājavaro ’bhipatya ॥

तयोरभूद्भारत संप्रहार;स्तथागतो नैव बभूव कश्चित् । प्रैक्षन्त एवाहवशोभिनौ तौ; योधास्त्वदीयाश्च परे च सर्वे ॥

tayor abhūd bhārata saṁprahāras; tathāgato naiva babhūva kaś cit । praikṣanta evāhavaśobhinau tau; yodhās tvadīyāś ca pare ca sarve ॥

अविध्यदेनं दशभिः पृषत्कै;रलम्बुसो राजवरः प्रसह्य । अनागतानेव तु तान्पृषत्कां;श्चिच्छेद बाणैः शिनिपुंगवोऽपि ॥

avidhyad enaṁ daśabhiḥ pr̥ṣatkair; alambuso rājavaraḥ prasahya । anāgatān eva tu tān pr̥ṣatkāṁś; ciccheda bāṇaiḥ śinipuṁgavo ’pi ॥

पुनः स बाणैस्त्रिभिरग्निकल्पै;राकर्णपूर्णैर्निशितैः सुपुङ्खैः । विव्याध देहावरणं विदार्य; ते सात्यकेराविविशुः शरीरम् ॥

punaḥ sa bāṇais tribhir agnikalpair; ākarṇapūrṇair niśitaiḥ supuṅkhaiḥ । vivyādha dehāvaraṇaṁ vidārya; te sātyaker āviviśuḥ śarīram ॥

तैः कायमस्याग्न्यनिलप्रभावै;र्विदार्य बाणैरपरैर्ज्वलद्भिः । आजघ्निवांस्तान्रजतप्रकाशा;नश्वांश्चतुर्भिश्चतुरः प्रसह्य ॥

taiḥ kāyam asyāgnyanilaprabhāvair; vidārya bāṇair aparair jvaladbhiḥ । ājaghnivāṁs tān rajataprakāśān; aśvāṁś caturbhiś caturaḥ prasahya ॥

तथा तु तेनाभिहतस्तरस्वी; नप्ता शिनेश्चक्रधरप्रभावः । अलम्बुसस्योत्तमवेगवद्भि;र्हयांश्चतुर्भिर्निजघान बाणैः ॥

tathā tu tenābhihatas tarasvī; naptā śineś cakradharaprabhāvaḥ । alambusasyottamavegavadbhir; hayāṁś caturbhir nijaghāna bāṇaiḥ ॥

अथास्य सूतस्य शिरो निकृत्य; भल्लेन कालानलसंनिभेन । सकुण्डलं पूर्णशशिप्रकाशं; भ्राजिष्णु वक्त्रं निचकर्त देहात् ॥

athāsya sūtasya śiro nikr̥tya; bhallena kālānalasaṁnibhena । sakuṇḍalaṁ pūrṇaśaśiprakāśaṁ; bhrājiṣṇu vaktraṁ nicakarta dehāt ॥

निहत्य तं पार्थिवपुत्रपौत्रं; संख्ये मधूनामृषभः प्रमाथी । ततोऽन्वयादर्जुनमेव वीरः; सैन्यानि राजंस्तव संनिवार्य ॥

nihatya taṁ pārthivaputrapautraṁ; saṁkhye madhūnām r̥ṣabhaḥ pramāthī । tato ’nvayād arjunam eva vīraḥ; sainyāni rājaṁs tava saṁnivārya ॥

अन्वागतं वृष्णिवरं समीक्ष्य; तथारिमध्ये परिवर्तमानम् । घ्नन्तं कुरूणामिषुभिर्बलानि; पुनः पुनर्वायुरिवाभ्रपूगान् ॥

anvāgataṁ vr̥ṣṇivaraṁ samīkṣya; tathārimadhye parivartamānam । ghnantaṁ kurūṇām iṣubhir balāni; punaḥ punar vāyur ivābhrapūgān ॥

ततोऽवहन्सैन्धवाः साधु दान्ता; गोक्षीरकुन्देन्दुहिमप्रकाशाः । सुवर्णजालावतताः सदश्वा; यतो यतः कामयते नृसिंहः ॥

tato ’vahan saindhavāḥ sādhu dāntā; gokṣīrakundenduhimaprakāśāḥ । suvarṇajālāvatatāḥ sadaśvā; yato yataḥ kāmayate nr̥siṁhaḥ ॥

अथात्मजास्ते सहिताभिपेतु;रन्ये च योधास्त्वरितास्त्वदीयाः । कृत्वा मुखं भारत योधमुख्यं; दुःशासनं त्वत्सुतमाजमीढ ॥

athātmajās te sahitābhipetur; anye ca yodhās tvaritās tvadīyāḥ । kr̥tvā mukhaṁ bhārata yodhamukhyaṁ; duḥśāsanaṁ tvatsutam ājamīḍha ॥

ते सर्वतः संपरिवार्य संख्ये; शैनेयमाजघ्नुरनीकसाहाः । स चापि तान्प्रवरः सात्वतानां; न्यवारयद्बाणजालेन वीरः ॥

te sarvataḥ saṁparivārya saṁkhye; śaineyam ājaghnur anīkasāhāḥ । sa cāpi tān pravaraḥ sātvatānāṁ; nyavārayad bāṇajālena vīraḥ ॥

निवार्य तांस्तूर्णममित्रघाती; नप्ता शिनेः पत्रिभिरग्निकल्पैः । दुःशासनस्यापि जघान वाहा;नुद्यम्य बाणासनमाजमीढ ॥

nivārya tāṁs tūrṇam amitraghātī; naptā śineḥ patribhir agnikalpaiḥ । duḥśāsanasyāpi jaghāna vāhān; udyamya bāṇāsanam ājamīḍha ॥