Adhyāya 10

धृतराष्ट्र उवाच । शृणु दिव्यानि कर्माणि वासुदेवस्य संजय । कृतवान्यानि गोविन्दो यथा नान्यः पुमान्क्वचित् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । śr̥ṇu divyāni karmāṇi vāsudevasya saṁjaya । kr̥tavān yāni govindo yathā nānyaḥ pumān kva cit ॥

संवर्धता गोपकुले बालेनैव महात्मना । विख्यापितं बलं बाह्वोस्त्रिषु लोकेषु संजय ॥

saṁvardhatā gopakule bālenaiva mahātmanā । vikhyāpitaṁ balaṁ bāhvos triṣu lokeṣu saṁjaya ॥

उच्चैःश्रवस्तुल्यबलं वायुवेगसमं जवे । जघान हयराजं यो यमुनावनवासिनम् ॥

uccaiḥśravas tulyabalaṁ vāyuvegasamaṁ jave । jaghāna hayarājaṁ yo yamunāvanavāsinam ॥

दानवं घोरकर्माणं गवां मृत्युमिवोत्थितम् । वृषरूपधरं बाल्ये भुजाभ्यां निजघान ह ॥

dānavaṁ ghorakarmāṇaṁ gavāṁ mr̥tyum ivotthitam । vr̥ṣarūpadharaṁ bālye bhujābhyāṁ nijaghāna ha ॥

प्रलम्बं नरकं जम्भं पीठं चापि महासुरम् । मुरुं चाचलसंकाशमवधीत्पुष्करेक्षणः ॥

pralambaṁ narakaṁ jambhaṁ pīṭhaṁ cāpi mahāsuram । muruṁ cācalasaṁkāśam avadhīt puṣkarekṣaṇaḥ ॥

तथा कंसो महातेजा जरासंधेन पालितः । विक्रमेणैव कृष्णेन सगणः शातितो रणे ॥

tathā kaṁso mahātejā jarāsaṁdhena pālitaḥ । vikrameṇaiva kr̥ṣṇena sagaṇaḥ śātito raṇe ॥

सुनामा नाम विक्रान्तः समग्राक्षौहिणीपतिः । भोजराजस्य मध्यस्थो भ्राता कंसस्य वीर्यवान् ॥

sunāmā nāma vikrāntaḥ samagrākṣauhiṇīpatiḥ । bhojarājasya madhyastho bhrātā kaṁsasya vīryavān ॥

बलदेवद्वितीयेन कृष्णेनामित्रघातिना । तरस्वी समरे दग्धः ससैन्यः शूरसेनराट् ॥

baladevadvitīyena kr̥ṣṇenāmitraghātinā । tarasvī samare dagdhaḥ sasainyaḥ śūrasenarāṭ ॥

दुर्वासा नाम विप्रर्षिस्तथा परमकोपनः । आराधितः सदारेण स चास्मै प्रददौ वरान् ॥

durvāsā nāma viprarṣis tathā paramakopanaḥ । ārādhitaḥ sadāreṇa sa cāsmai pradadau varān ॥

तथा गान्धारराजस्य सुतां वीरः स्वयंवरे । निर्जित्य पृथिवीपालानवहत्पुष्करेक्षणः ॥

tathā gāndhārarājasya sutāṁ vīraḥ svayaṁvare । nirjitya pr̥thivīpālān avahat puṣkarekṣaṇaḥ ॥

अमृष्यमाणा राजानो यस्य जात्या हया इव । रथे वैवाहिके युक्ताः प्रतोदेन कृतव्रणाः ॥

amr̥ṣyamāṇā rājāno yasya jātyā hayā iva । rathe vaivāhike yuktāḥ pratodena kr̥tavraṇāḥ ॥

जरासंधं महाबाहुमुपायेन जनार्दनः । परेण घातयामास पृथगक्षौहिणीपतिम् ॥

jarāsaṁdhaṁ mahābāhum upāyena janārdanaḥ । pareṇa ghātayām āsa pr̥thag akṣauhiṇīpatim ॥

चेदिराजं च विक्रान्तं राजसेनापतिं बली । अर्घे विवदमानं च जघान पशुवत्तदा ॥

cedirājaṁ ca vikrāntaṁ rājasenāpatiṁ balī । arghe vivadamānaṁ ca jaghāna paśuvat tadā ॥

सौभं दैत्यपुरं स्वस्थं शाल्वगुप्तं दुरासदम् । समुद्रकुक्षौ विक्रम्य पातयामास माधवः ॥

saubhaṁ daityapuraṁ svasthaṁ śālvaguptaṁ durāsadam । samudrakukṣau vikramya pātayām āsa mādhavaḥ ॥

अङ्गान्वङ्गान्कलिङ्गांश्च मागधान्काशिकोसलान् । वत्सगर्गकरूषांश्च पुण्ड्रांश्चाप्यजयद्रणे ॥

aṅgān vaṅgān kaliṅgāṁś ca māgadhān kāśikosalān । vatsagargakarūṣāṁś ca puṇḍrāṁś cāpy ajayad raṇe ॥

आवन्त्यान्दाक्षिणात्यांश्च पार्वतीयान्दशेरकान् । काश्मीरकानौरसकान्पिशाचांश्च समन्दरान् ॥

āvantyān dākṣiṇātyāṁś ca pārvatīyān daśerakān । kāśmīrakān aurasakān piśācāṁś ca samandarān ॥

काम्बोजान्वाटधानांश्च चोलान्पाण्ड्यांश्च संजय । त्रिगर्तान्मालवांश्चैव दरदांश्च सुदुर्जयान् ॥

kāmbojān vāṭadhānāṁś ca colān pāṇḍyāṁś ca saṁjaya । trigartān mālavāṁś caiva daradāṁś ca sudurjayān ॥

नानादिग्भ्यश्च संप्राप्तान्व्रातानश्वशकान्प्रति । जितवान्पुण्डरीकाक्षो यवनांश्च सहानुगान् ॥

nānādigbhyaś ca saṁprāptān vrātān aśvaśakān prati । jitavān puṇḍarīkākṣo yavanāṁś ca sahānugān ॥

प्रविश्य मकरावासं यादोभिरभिसंवृतम् । जिगाय वरुणं युद्धे सलिलान्तर्गतं पुरा ॥

praviśya makarāvāsaṁ yādobhir abhisaṁvr̥tam । jigāya varuṇaṁ yuddhe salilāntargataṁ purā ॥

युधि पञ्चजनं हत्वा पातालतलवासिनम् । पाञ्चजन्यं हृषीकेशो दिव्यं शङ्खमवाप्तवान् ॥

yudhi pañcajanaṁ hatvā pātālatalavāsinam । pāñcajanyaṁ hr̥ṣīkeśo divyaṁ śaṅkham avāptavān ॥

खाण्डवे पार्थसहितस्तोषयित्वा हुताशनम् । आग्नेयमस्त्रं दुर्धर्षं चक्रं लेभे महाबलः ॥

khāṇḍave pārthasahitas toṣayitvā hutāśanam । āgneyam astraṁ durdharṣaṁ cakraṁ lebhe mahābalaḥ ॥

वैनतेयं समारुह्य त्रासयित्वामरावतीम् । महेन्द्रभवनाद्वीरः पारिजातमुपानयत् ॥

vainateyaṁ samāruhya trāsayitvāmarāvatīm । mahendrabhavanād vīraḥ pārijātam upānayat ॥

तच्च मर्षितवाञ्शक्रो जानंस्तस्य पराक्रमम् । राज्ञां चाप्यजितं कंचित्कृष्णेनेह न शुश्रुम ॥

tac ca marṣitavāñ śakro jānaṁs tasya parākramam । rājñāṁ cāpy ajitaṁ kaṁ cit kr̥ṣṇeneha na śuśruma ॥

यच्च तन्महदाश्चर्यं सभायां मम संजय । कृतवान्पुण्डरीकाक्षः कस्तदन्य इहार्हति ॥

yac ca tan mahad āścaryaṁ sabhāyāṁ mama saṁjaya । kr̥tavān puṇḍarīkākṣaḥ kas tadanya ihārhati ॥

यच्च भक्त्या प्रपन्नोऽहमद्राक्षं कृष्णमीश्वरम् । तन्मे सुविदितं सर्वं प्रत्यक्षमिव चागमत् ॥

yac ca bhaktyā prapanno ’ham adrākṣaṁ kr̥ṣṇam īśvaram । tan me suviditaṁ sarvaṁ pratyakṣam iva cāgamat ॥

नान्तो विक्रमयुक्तस्य बुद्ध्या युक्तस्य वा पुनः । कर्मणः शक्यते गन्तुं हृषीकेशस्य संजय ॥

nānto vikramayuktasya buddhyā yuktasya vā punaḥ । karmaṇaḥ śakyate gantuṁ hr̥ṣīkeśasya saṁjaya ॥

तथा गदश्च साम्बश्च प्रद्युम्नोऽथ विदूरथः । आगावहोऽनिरुद्धश्च चारुदेष्णश्च सारणः ॥

tathā gadaś ca sāmbaś ca pradyumno ’tha vidūrathaḥ । āgāvaho ’niruddhaś ca cārudeṣṇaś ca sāraṇaḥ ॥

उल्मुको निशठश्चैव झल्ली बभ्रुश्च वीर्यवान् । पृथुश्च विपृथुश्चैव समीकोऽथारिमेजयः ॥

ulmuko niśaṭhaś caiva jhallī babhruś ca vīryavān । pr̥thuś ca vipr̥thuś caiva samīko ’thārimejayaḥ ॥

एते वै बलवन्तश्च वृष्णिवीराः प्रहारिणः । कथंचित्पाण्डवानीकं श्रयेयुः समरे स्थिताः ॥

ete vai balavantaś ca vr̥ṣṇivīrāḥ prahāriṇaḥ । kathaṁ cit pāṇḍavānīkaṁ śrayeyuḥ samare sthitāḥ ॥

आहूता वृष्णिवीरेण केशवेन महात्मना । ततः संशयितं सर्वं भवेदिति मतिर्मम ॥

āhūtā vr̥ṣṇivīreṇa keśavena mahātmanā । tataḥ saṁśayitaṁ sarvaṁ bhaved iti matir mama ॥

नागायुतबलो वीरः कैलासशिखरोपमः । वनमाली हली रामस्तत्र यत्र जनार्दनः ॥

nāgāyutabalo vīraḥ kailāsaśikharopamaḥ । vanamālī halī rāmas tatra yatra janārdanaḥ ॥

यमाहुः सर्वपितरं वासुदेवं द्विजातयः । अपि वा ह्येष पाण्डूनां योत्स्यतेऽर्थाय संजय ॥

yam āhuḥ sarvapitaraṁ vāsudevaṁ dvijātayaḥ । api vā hy eṣa pāṇḍūnāṁ yotsyate ’rthāya saṁjaya ॥

स यदा तात संनह्येत्पाण्डवार्थाय केशवः । न तदा प्रत्यनीकेषु भविता तस्य कश्चन ॥

sa yadā tāta saṁnahyet pāṇḍavārthāya keśavaḥ । na tadā pratyanīkeṣu bhavitā tasya kaś cana ॥

यदि स्म कुरवः सर्वे जयेयुः सर्वपाण्डवान् । वार्ष्णेयोऽर्थाय तेषां वै गृह्णीयाच्छस्त्रमुत्तमम् ॥

yadi sma kuravaḥ sarve jayeyuḥ sarvapāṇḍavān । vārṣṇeyo ’rthāya teṣāṁ vai gr̥hṇīyāc chastram uttamam ॥

ततः सर्वान्नरव्याघ्रो हत्वा नरपतीन्रणे । कौरवांश्च महाबाहुः कुन्त्यै दद्यात्स मेदिनीम् ॥

tataḥ sarvān naravyāghro hatvā narapatīn raṇe । kauravāṁś ca mahābāhuḥ kuntyai dadyāt sa medinīm ॥

यस्य यन्ता हृषीकेशो योद्धा यस्य धनंजयः । रथस्य तस्य कः संख्ये प्रत्यनीको भवेद्रथः ॥

yasya yantā hr̥ṣīkeśo yoddhā yasya dhanaṁjayaḥ । rathasya tasya kaḥ saṁkhye pratyanīko bhaved rathaḥ ॥

न केनचिदुपायेन कुरूणां दृश्यते जयः । तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यथा युद्धमवर्तत ॥

na kena cid upāyena kurūṇāṁ dr̥śyate jayaḥ । tasmān me sarvam ācakṣva yathā yuddham avartata ॥

अर्जुनः केशवस्यात्मा कृष्णोऽप्यात्मा किरीटिनः । अर्जुने विजयो नित्यं कृष्णे कीर्तिश्च शाश्वती ॥

arjunaḥ keśavasyātmā kr̥ṣṇo ’py ātmā kirīṭinaḥ । arjune vijayo nityaṁ kr̥ṣṇe kīrtiś ca śāśvatī ॥

प्राधान्येन हि भूयिष्ठममेयाः केशवे गुणाः । मोहाद्दुर्योधनः कृष्णं यन्न वेत्तीह माधवम् ॥

prādhānyena hi bhūyiṣṭham ameyāḥ keśave guṇāḥ । mohād duryodhanaḥ kr̥ṣṇaṁ yan na vettīha mādhavam ॥

मोहितो दैवयोगेन मृत्युपाशपुरस्कृतः । न वेद कृष्णं दाशार्हमर्जुनं चैव पाण्डवम् ॥

mohito daivayogena mr̥tyupāśapuraskr̥taḥ । na veda kr̥ṣṇaṁ dāśārham arjunaṁ caiva pāṇḍavam ॥

पूर्वदेवौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ । एकात्मानौ द्विधाभूतौ दृश्येते मानवैर्भुवि ॥

pūrvadevau mahātmānau naranārāyaṇāv ubhau । ekātmānau dvidhābhūtau dr̥śyete mānavair bhuvi ॥

मनसापि हि दुर्धर्षौ सेनामेतां यशस्विनौ । नाशयेतामिहेच्छन्तौ मानुषत्वात्तु नेच्छतः ॥

manasāpi hi durdharṣau senām etāṁ yaśasvinau । nāśayetām ihecchantau mānuṣatvāt tu necchataḥ ॥

युगस्येव विपर्यासो लोकानामिव मोहनम् । भीष्मस्य च वधस्तात द्रोणस्य च महात्मनः ॥

yugasyeva viparyāso lokānām iva mohanam । bhīṣmasya ca vadhas tāta droṇasya ca mahātmanaḥ ॥

न ह्येव ब्रह्मचर्येण न वेदाध्ययनेन च । न क्रियाभिर्न शस्त्रेण मृत्योः कश्चिद्विमुच्यते ॥

na hy eva brahmacaryeṇa na vedādhyayanena ca । na kriyābhir na śastreṇa mr̥tyoḥ kaś cid vimucyate ॥

लोकसंभावितौ वीरौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ । भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा किं नु जीवामि संजय ॥

lokasaṁbhāvitau vīrau kr̥tāstrau yuddhadurmadau । bhīṣmadroṇau hatau śrutvā kiṁ nu jīvāmi saṁjaya ॥

यां तां श्रियमसूयामः पुरा यातां युधिष्ठिरे । अद्य तामनुजानीमो भीष्मद्रोणवधेन च ॥

yāṁ tāṁ śriyam asūyāmaḥ purā yātāṁ yudhiṣṭhire । adya tām anujānīmo bhīṣmadroṇavadhena ca ॥

तथा च मत्कृते प्राप्तः कुरूणामेष संक्षयः । पक्वानां हि वधे सूत वज्रायन्ते तृणान्यपि ॥

tathā ca matkr̥te prāptaḥ kurūṇām eṣa saṁkṣayaḥ । pakvānāṁ hi vadhe sūta vajrāyante tr̥ṇāny api ॥

अनन्यमिदमैश्वर्यं लोके प्राप्तो युधिष्ठिरः । यस्य कोपान्महेष्वासौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ ॥

ananyam idam aiśvaryaṁ loke prāpto yudhiṣṭhiraḥ । yasya kopān maheṣvāsau bhīṣmadroṇau nipātitau ॥

प्राप्तः प्रकृतितो धर्मो नाधर्मो मानवान्प्रति । क्रूरः सर्वविनाशाय कालः समतिवर्तते ॥

prāptaḥ prakr̥tito dharmo nādharmo mānavān prati । krūraḥ sarvavināśāya kālaḥ samativartate ॥

अन्यथा चिन्तिता ह्यर्था नरैस्तात मनस्विभिः । अन्यथैव हि गच्छन्ति दैवादिति मतिर्मम ॥

anyathā cintitā hy arthā narais tāta manasvibhiḥ । anyathaiva hi gacchanti daivād iti matir mama ॥

तस्मादपरिहार्येऽर्थे संप्राप्ते कृच्छ्र उत्तमे । अपारणीये दुश्चिन्त्ये यथाभूतं प्रचक्ष्व मे ॥

tasmād aparihārye ’rthe saṁprāpte kr̥cchra uttame । apāraṇīye duścintye yathābhūtaṁ pracakṣva me ॥