Adhyāya 62

भीष्म उवाच । ततः स भगवान्देवो लोकानां परमेश्वरः । ब्रह्माणं प्रत्युवाचेदं स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ sa bhagavān devo lokānāṁ parameśvaraḥ । brahmāṇaṁ pratyuvācedaṁ snigdhagambhīrayā girā ॥

विदितं तात योगान्मे सर्वमेतत्तवेप्सितम् । तथा तद्भवितेत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥

viditaṁ tāta yogān me sarvam etat tavepsitam । tathā tad bhavitety uktvā tatraivāntaradhīyata ॥

ततो देवर्षिगन्धर्वा विस्मयं परमं गताः । कौतूहलपराः सर्वे पितामहमथाब्रुवन् ॥

tato devarṣigandharvā vismayaṁ paramaṁ gatāḥ । kautūhalaparāḥ sarve pitāmaham athābruvan ॥

को न्वयं यो भगवता प्रणम्य विनयाद्विभो । वाग्भिः स्तुतो वरिष्ठाभिः श्रोतुमिच्छाम तं वयम् ॥

ko nv ayaṁ yo bhagavatā praṇamya vinayād vibho । vāgbhiḥ stuto variṣṭhābhiḥ śrotum icchāma taṁ vayam ॥

एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाच पितामहः । देवब्रह्मर्षिगन्धर्वान्सर्वान्मधुरया गिरा ॥

evam uktas tu bhagavān pratyuvāca pitāmahaḥ । devabrahmarṣigandharvān sarvān madhurayā girā ॥

यत्तत्परं भविष्यं च भवितव्यं च यत्परम् । भूतात्मा यः प्रभुश्चैव ब्रह्म यच्च परं पदम् ॥

yat tatparaṁ bhaviṣyaṁ ca bhavitavyaṁ ca yat param । bhūtātmā yaḥ prabhuś caiva brahma yac ca paraṁ padam ॥

तेनास्मि कृतसंवादः प्रसन्नेन सुरर्षभाः । जगतोऽनुग्रहार्थाय याचितो मे जगत्पतिः ॥

tenāsmi kr̥tasaṁvādaḥ prasannena surarṣabhāḥ । jagato ’nugrahārthāya yācito me jagatpatiḥ ॥

मानुषं लोकमातिष्ठ वासुदेव इति श्रुतः । असुराणां वधार्थाय संभवस्व महीतले ॥

mānuṣaṁ lokam ātiṣṭha vāsudeva iti śrutaḥ । asurāṇāṁ vadhārthāya saṁbhavasva mahītale ॥

संग्रामे निहता ये ते दैत्यदानवराक्षसाः । त इमे नृषु संभूता घोररूपा महाबलाः ॥

saṁgrāme nihatā ye te daityadānavarākṣasāḥ । ta ime nr̥ṣu saṁbhūtā ghorarūpā mahābalāḥ ॥

तेषां वधार्थं भगवान्नरेण सहितो वशी । मानुषीं योनिमास्थाय चरिष्यति महीतले ॥

teṣāṁ vadhārthaṁ bhagavān nareṇa sahito vaśī । mānuṣīṁ yonim āsthāya cariṣyati mahītale ॥

नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ । सहितौ मानुषे लोके संभूतावमितद्युती ॥

naranārāyaṇau yau tau purāṇāv r̥ṣisattamau । sahitau mānuṣe loke saṁbhūtāv amitadyutī ॥

अजेयौ समरे यत्तौ सहितावमरैरपि । मूढास्त्वेतौ न जानन्ति नरनारायणावृषी ॥

ajeyau samare yattau sahitāv amarair api । mūḍhās tv etau na jānanti naranārāyaṇāv r̥ṣī ॥

तस्याहमात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पतिः । वासुदेवोऽर्चनीयो वः सर्वलोकमहेश्वरः ॥

tasyāham ātmajo brahmā sarvasya jagataḥ patiḥ । vāsudevo ’rcanīyo vaḥ sarvalokamaheśvaraḥ ॥

तथा मनुष्योऽयमिति कदाचित्सुरसत्तमाः । नावज्ञेयो महावीर्यः शङ्खचक्रगदाधरः ॥

tathā manuṣyo ’yam iti kadā cit surasattamāḥ । nāvajñeyo mahāvīryaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ ॥

एतत्परमकं गुह्यमेतत्परमकं पदम् । एतत्परमकं ब्रह्म एतत्परमकं यशः ॥

etat paramakaṁ guhyam etat paramakaṁ padam । etat paramakaṁ brahma etat paramakaṁ yaśaḥ ॥

एतदक्षरमव्यक्तमेतत्तच्छाश्वतं महत् । एतत्पुरुषसंज्ञं वै गीयते ज्ञायते न च ॥

etad akṣaram avyaktam etat tac chāśvataṁ mahat । etat puruṣasaṁjñaṁ vai gīyate jñāyate na ca ॥

एतत्परमकं तेज एतत्परमकं सुखम् । एतत्परमकं सत्यं कीर्तितं विश्वकर्मणा ॥

etat paramakaṁ teja etat paramakaṁ sukham । etat paramakaṁ satyaṁ kīrtitaṁ viśvakarmaṇā ॥

तस्मात्सर्वैः सुरैः सेन्द्रैर्लोकैश्चामितविक्रमः । नावज्ञेयो वासुदेवो मानुषोऽयमिति प्रभुः ॥

tasmāt sarvaiḥ suraiḥ sendrair lokaiś cāmitavikramaḥ । nāvajñeyo vāsudevo mānuṣo ’yam iti prabhuḥ ॥

यश्च मानुषमात्रोऽयमिति ब्रूयात्सुमन्दधीः । हृषीकेशमवज्ञानात्तमाहुः पुरुषाधमम् ॥

yaś ca mānuṣamātro ’yam iti brūyāt sumandadhīḥ । hr̥ṣīkeśam avajñānāt tam āhuḥ puruṣādhamam ॥

योगिनं तं महात्मानं प्रविष्टं मानुषीं तनुम् । अवमन्येद्वासुदेवं तमाहुस्तामसं जनाः ॥

yoginaṁ taṁ mahātmānaṁ praviṣṭaṁ mānuṣīṁ tanum । avamanyed vāsudevaṁ tam āhus tāmasaṁ janāḥ ॥

देवं चराचरात्मानं श्रीवत्साङ्कं सुवर्चसम् । पद्मनाभं न जानाति तमाहुस्तामसं जनाः ॥

devaṁ carācarātmānaṁ śrīvatsāṅkaṁ suvarcasam । padmanābhaṁ na jānāti tam āhus tāmasaṁ janāḥ ॥

किरीटकौस्तुभधरं मित्राणामभयंकरम् । अवजानन्महात्मानं घोरे तमसि मज्जति ॥

kirīṭakaustubhadharaṁ mitrāṇām abhayaṁkaram । avajānan mahātmānaṁ ghore tamasi majjati ॥

एवं विदित्वा तत्त्वार्थं लोकानामीश्वरेश्वरः । वासुदेवो नमस्कार्यः सर्वलोकैः सुरोत्तमाः ॥

evaṁ viditvā tattvārthaṁ lokānām īśvareśvaraḥ । vāsudevo namaskāryaḥ sarvalokaiḥ surottamāḥ ॥

एवमुक्त्वा स भगवान्सर्वान्देवगणान्पुरा । विसृज्य सर्वलोकात्मा जगाम भवनं स्वकम् ॥

evam uktvā sa bhagavān sarvān devagaṇān purā । visr̥jya sarvalokātmā jagāma bhavanaṁ svakam ॥

ततो देवाः सगन्धर्वा मुनयोऽप्सरसोऽपि च । कथां तां ब्रह्मणा गीतां श्रुत्वा प्रीता दिवं ययुः ॥

tato devāḥ sagandharvā munayo ’psaraso ’pi ca । kathāṁ tāṁ brahmaṇā gītāṁ śrutvā prītā divaṁ yayuḥ ॥

एतच्छ्रुतं मया तात ऋषीणां भावितात्मनाम् । वासुदेवं कथयतां समवाये पुरातनम् ॥

etac chrutaṁ mayā tāta r̥ṣīṇāṁ bhāvitātmanām । vāsudevaṁ kathayatāṁ samavāye purātanam ॥

जामदग्न्यस्य रामस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः । व्यासनारदयोश्चापि श्रुतं श्रुतविशारद ॥

jāmadagnyasya rāmasya mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ । vyāsanāradayoś cāpi śrutaṁ śrutaviśārada ॥

एतमर्थं च विज्ञाय श्रुत्वा च प्रभुमव्ययम् । वासुदेवं महात्मानं लोकानामीश्वरेश्वरम् ॥

etam arthaṁ ca vijñāya śrutvā ca prabhum avyayam । vāsudevaṁ mahātmānaṁ lokānām īśvareśvaram ॥

यस्यासावात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पिता । कथं न वासुदेवोऽयमर्च्यश्चेज्यश्च मानवैः ॥

yasyāsāv ātmajo brahmā sarvasya jagataḥ pitā । kathaṁ na vāsudevo ’yam arcyaś cejyaś ca mānavaiḥ ॥

वारितोऽसि पुरा तात मुनिभिर्वेदपारगैः । मा गच्छ संयुगं तेन वासुदेवेन धीमता । मा पाण्डवैः सार्धमिति तच्च मोहान्न बुध्यसे ॥

vārito ’si purā tāta munibhir vedapāragaiḥ । mā gaccha saṁyugaṁ tena vāsudevena dhīmatā । mā pāṇḍavaiḥ sārdham iti tac ca mohān na budhyase ॥

मन्ये त्वां राक्षसं क्रूरं तथा चासि तमोवृतः । यस्माद्द्विषसि गोविन्दं पाण्डवं च धनंजयम् । नरनारायणौ देवौ नान्यो द्विष्याद्धि मानवः ॥

manye tvāṁ rākṣasaṁ krūraṁ tathā cāsi tamovr̥taḥ । yasmād dviṣasi govindaṁ pāṇḍavaṁ ca dhanaṁjayam । naranārāyaṇau devau nānyo dviṣyād dhi mānavaḥ ॥

तस्माद्ब्रवीमि ते राजन्नेष वै शाश्वतोऽव्ययः । सर्वलोकमयो नित्यः शास्ता धाता धरो ध्रुवः ॥

tasmād bravīmi te rājann eṣa vai śāśvato ’vyayaḥ । sarvalokamayo nityaḥ śāstā dhātā dharo dhruvaḥ ॥

लोकान्धारयते यस्त्रींश्चराचरगुरुः प्रभुः । योद्धा जयश्च जेता च सर्वप्रकृतिरीश्वरः ॥

lokān dhārayate yas trīṁś carācaraguruḥ prabhuḥ । yoddhā jayaś ca jetā ca sarvaprakr̥tir īśvaraḥ ॥

राजन्सत्त्वमयो ह्येष तमोरागविवर्जितः । यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः ॥

rājan sattvamayo hy eṣa tamorāgavivarjitaḥ । yataḥ kr̥ṣṇas tato dharmo yato dharmas tato jayaḥ ॥

तस्य माहात्म्ययोगेन योगेनात्मन एव च । धृताः पाण्डुसुता राजञ्जयश्चैषां भविष्यति ॥

tasya māhātmyayogena yogenātmana eva ca । dhr̥tāḥ pāṇḍusutā rājañ jayaś caiṣāṁ bhaviṣyati ॥

श्रेयोयुक्तां सदा बुद्धिं पाण्डवानां दधाति यः । बलं चैव रणे नित्यं भयेभ्यश्चैव रक्षति ॥

śreyoyuktāṁ sadā buddhiṁ pāṇḍavānāṁ dadhāti yaḥ । balaṁ caiva raṇe nityaṁ bhayebhyaś caiva rakṣati ॥

स एष शाश्वतो देवः सर्वगुह्यमयः शिवः । वासुदेव इति ज्ञेयो यन्मां पृच्छसि भारत ॥

sa eṣa śāśvato devaḥ sarvaguhyamayaḥ śivaḥ । vāsudeva iti jñeyo yan māṁ pr̥cchasi bhārata ॥

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः । सेव्यतेऽभ्यर्च्यते चैव नित्ययुक्तैः स्वकर्मभिः ॥

brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś ca kr̥talakṣaṇaiḥ । sevyate ’bhyarcyate caiva nityayuktaiḥ svakarmabhiḥ ॥

द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च । सात्वतं विधिमास्थाय गीतः संकर्षणेन यः ॥

dvāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya ca । sātvataṁ vidhim āsthāya gītaḥ saṁkarṣaṇena yaḥ ॥

स एष सर्वासुरमर्त्यलोकं; समुद्रकक्ष्यान्तरिताः पुरीश्च । युगे युगे मानुषं चैव वासं; पुनः पुनः सृजते वासुदेवः ॥

sa eṣa sarvāsuramartyalokaṁ; samudrakakṣyāntaritāḥ purīś ca । yuge yuge mānuṣaṁ caiva vāsaṁ; punaḥ punaḥ sr̥jate vāsudevaḥ ॥