Adhyāya 22

संजय उवाच । ततो युधिष्ठिरो राजा स्वां सेनां समचोदयत् । प्रतिव्यूहन्ननीकानि भीष्मस्य भरतर्षभ ॥

saṁjaya uvāca । tato yudhiṣṭhiro rājā svāṁ senāṁ samacodayat । prativyūhann anīkāni bhīṣmasya bharatarṣabha ॥

यथोद्दिष्टान्यनीकानि प्रत्यव्यूहन्त पाण्डवाः । स्वर्गं परमभीप्सन्तः सुयुद्धेन कुरूद्वहाः ॥

yathoddiṣṭāny anīkāni pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ । svargaṁ param abhīpsantaḥ suyuddhena kurūdvahāḥ ॥

मध्ये शिखण्डिनोऽनीकं रक्षितं सव्यसाचिना । धृष्टद्युम्नस्य च स्वयं भीमेन परिपालितम् ॥

madhye śikhaṇḍino ’nīkaṁ rakṣitaṁ savyasācinā । dhr̥ṣṭadyumnasya ca svayaṁ bhīmena paripālitam ॥

अनीकं दक्षिणं राजन्युयुधानेन पालितम् । श्रीमता सात्वताग्र्येण शक्रेणेव धनुष्मता ॥

anīkaṁ dakṣiṇaṁ rājan yuyudhānena pālitam । śrīmatā sātvatāgryeṇa śakreṇeva dhanuṣmatā ॥

महेन्द्रयानप्रतिमं रथं तु; सोपस्करं हाटकरत्नचित्रम् । युधिष्ठिरः काञ्चनभाण्डयोक्त्रं; समास्थितो नागकुलस्य मध्ये ॥

mahendrayānapratimaṁ rathaṁ tu; sopaskaraṁ hāṭakaratnacitram । yudhiṣṭhiraḥ kāñcanabhāṇḍayoktraṁ; samāsthito nāgakulasya madhye ॥

समुच्छ्रितं दान्तशलाकमस्य; सुपाण्डुरं छत्रमतीव भाति । प्रदक्षिणं चैनमुपाचरन्ति; महर्षयः संस्तुतिभिर्नरेन्द्रम् ॥

samucchritaṁ dāntaśalākam asya; supāṇḍuraṁ chatram atīva bhāti । pradakṣiṇaṁ cainam upācaranti; maharṣayaḥ saṁstutibhir narendram ॥

पुरोहिताः शत्रुवधं वदन्तो; महर्षिवृद्धाः श्रुतवन्त एव । जप्यैश्च मन्त्रैश्च तथौषधीभिः; समन्ततः स्वस्त्ययनं प्रचक्रुः ॥

purohitāḥ śatruvadhaṁ vadanto; maharṣivr̥ddhāḥ śrutavanta eva । japyaiś ca mantraiś ca tathauṣadhībhiḥ; samantataḥ svasty ayanaṁ pracakruḥ ॥

ततः स वस्त्राणि तथैव गाश्च; फलानि पुष्पाणि तथैव निष्कान् । कुरूत्तमो ब्राह्मणसान्महात्मा; कुर्वन्ययौ शक्र इवामरेभ्यः ॥

tataḥ sa vastrāṇi tathaiva gāś ca; phalāni puṣpāṇi tathaiva niṣkān । kurūttamo brāhmaṇasān mahātmā; kurvan yayau śakra ivāmarebhyaḥ ॥

सहस्रसूर्यः शतकिङ्किणीकः; परार्ध्यजाम्बूनदहेमचित्रः । रथोऽर्जुनस्याग्निरिवार्चिमाली; विभ्राजते श्वेतहयः सुचक्रः ॥

sahasrasūryaḥ śatakiṅkiṇīkaḥ; parārdhyajāmbūnadahemacitraḥ । ratho ’rjunasyāgnir ivārcimālī; vibhrājate śvetahayaḥ sucakraḥ ॥

तमास्थितः केशवसंगृहीतं; कपिध्वजं गाण्डिवबाणहस्तः । धनुर्धरो यस्य समः पृथिव्यां; न विद्यते नो भविता वा कदाचित् ॥

tam āsthitaḥ keśavasaṁgr̥hītaṁ; kapidhvajaṁ gāṇḍivabāṇahastaḥ । dhanurdharo yasya samaḥ pr̥thivyāṁ; na vidyate no bhavitā vā kadā cit ॥

उद्वर्तयिष्यंस्तव पुत्रसेना;मतीव रौद्रं स बिभर्ति रूपम् । अनायुधो यः सुभुजो भुजाभ्यां; नराश्वनागान्युधि भस्म कुर्यात् ॥

udvartayiṣyaṁs tava putrasenām; atīva raudraṁ sa bibharti rūpam । anāyudho yaḥ subhujo bhujābhyāṁ; narāśvanāgān yudhi bhasma kuryāt ॥

स भीमसेनः सहितो यमाभ्यां; वृकोदरो वीररथस्य गोप्ता । तं प्रेक्ष्य मत्तर्षभसिंहखेलं; लोके महेन्द्रप्रतिमानकल्पम् ॥

sa bhīmasenaḥ sahito yamābhyāṁ; vr̥kodaro vīrarathasya goptā । taṁ prekṣya mattarṣabhasiṁhakhelaṁ; loke mahendrapratimānakalpam ॥

समीक्ष्य सेनाग्रगतं दुरासदं; प्रविव्यथुः पङ्कगता इवोष्ट्राः । वृकोदरं वारणराजदर्पं; योधास्त्वदीया भयविग्नसत्त्वाः ॥

samīkṣya senāgragataṁ durāsadaṁ; pravivyathuḥ paṅkagatā ivoṣṭrāḥ । vr̥kodaraṁ vāraṇarājadarpaṁ; yodhās tvadīyā bhayavignasattvāḥ ॥

अनीकमध्ये तिष्ठन्तं राजपुत्रं दुरासदम् । अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं गुडाकेशं जनार्दनः ॥

anīkamadhye tiṣṭhantaṁ rājaputraṁ durāsadam । abravīd bharataśreṣṭhaṁ guḍākeśaṁ janārdanaḥ ॥

वासुदेव उवाच । य एष गोप्ता प्रतपन्बलस्थो; यो नः सेनां सिंह इवेक्षते च । स एष भीष्मः कुरुवंशकेतु;र्येनाहृतास्त्रिंशतो वाजिमेधाः ॥

vāsudeva uvāca । ya eṣa goptā pratapan balastho; yo naḥ senāṁ siṁha ivekṣate ca । sa eṣa bhīṣmaḥ kuruvaṁśaketur; yenāhr̥tās triṁśato vājimedhāḥ ॥

एतान्यनीकानि महानुभावं; गूहन्ति मेघा इव घर्मरश्मिम् । एतानि हत्वा पुरुषप्रवीर; काङ्क्षस्व युद्धं भरतर्षभेण ॥

etāny anīkāni mahānubhāvaṁ; gūhanti meghā iva gharmaraśmim । etāni hatvā puruṣapravīra; kāṅkṣasva yuddhaṁ bharatarṣabheṇa ॥

धृतराष्ट्र उवाच । केषां प्रहृष्टास्तत्राग्रे योधा युध्यन्ति संजय । उदग्रमनसः केऽत्र के वा दीना विचेतसः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । keṣāṁ prahr̥ṣṭās tatrāgre yodhā yudhyanti saṁjaya । udagramanasaḥ ke ’tra ke vā dīnā vicetasaḥ ॥

के पूर्वं प्राहरंस्तत्र युद्धे हृदयकम्पने । मामकाः पाण्डवानां वा तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

ke pūrvaṁ prāharaṁs tatra yuddhe hr̥dayakampane । māmakāḥ pāṇḍavānāṁ vā tan mamācakṣva saṁjaya ॥

कस्य सेनासमुदये गन्धमाल्यसमुद्भवः । वाचः प्रदक्षिणाश्चैव योधानामभिगर्जताम् ॥

kasya senāsamudaye gandhamālyasamudbhavaḥ । vācaḥ pradakṣiṇāś caiva yodhānām abhigarjatām ॥

संजय उवाच । उभयोः सेनयोस्तत्र योधा जहृषिरे मुदा । स्रग्धूपपानगन्धानामुभयत्र समुद्भवः ॥

saṁjaya uvāca । ubhayoḥ senayos tatra yodhā jahr̥ṣire mudā । sragdhūpapānagandhānām ubhayatra samudbhavaḥ ॥

संहतानामनीकानां व्यूढानां भरतर्षभ । संसर्पतामुदीर्णानां विमर्दः सुमहानभूत् ॥

saṁhatānām anīkānāṁ vyūḍhānāṁ bharatarṣabha । saṁsarpatām udīrṇānāṁ vimardaḥ sumahān abhūt ॥

वादित्रशब्दस्तुमुलः शङ्खभेरीविमिश्रितः । कुञ्जराणां च नदतां सैन्यानां च प्रहृष्यताम् ॥

vāditraśabdas tumulaḥ śaṅkhabherīvimiśritaḥ । kuñjarāṇāṁ ca nadatāṁ sainyānāṁ ca prahr̥ṣyatām ॥