Adhyāya 10

धृतराष्ट्र उवाच । यदिदं भारतं वर्षं यत्रेदं मूर्छितं बलम् । यत्रातिमात्रं लुब्धोऽयं पुत्रो दुर्योधनो मम ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yad idaṁ bhārataṁ varṣaṁ yatredaṁ mūrchitaṁ balam । yatrātimātraṁ lubdho ’yaṁ putro duryodhano mama ॥

यत्र गृद्धाः पाण्डुसुता यत्र मे सज्जते मनः । एतन्मे तत्त्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय ॥

yatra gr̥ddhāḥ pāṇḍusutā yatra me sajjate manaḥ । etan me tattvam ācakṣva kuśalo hy asi saṁjaya ॥

संजय उवाच । न तत्र पाण्डवा गृद्धाः शृणु राजन्वचो मम । गृद्धो दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चापि सौबलः ॥

saṁjaya uvāca । na tatra pāṇḍavā gr̥ddhāḥ śr̥ṇu rājan vaco mama । gr̥ddho duryodhanas tatra śakuniś cāpi saubalaḥ ॥

अपरे क्षत्रियाश्चापि नानाजनपदेश्वराः । ये गृद्धा भारते वर्षे न मृष्यन्ति परस्परम् ॥

apare kṣatriyāś cāpi nānājanapadeśvarāḥ । ye gr̥ddhā bhārate varṣe na mr̥ṣyanti parasparam ॥

अत्र ते वर्णयिष्यामि वर्षं भारत भारतम् । प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च ॥

atra te varṇayiṣyāmi varṣaṁ bhārata bhāratam । priyam indrasya devasya manor vaivasvatasya ca ॥

पृथोश्च राजन्वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर्महात्मनः । ययातेरम्बरीषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च ॥

pr̥thoś ca rājan vainyasya tathekṣvākor mahātmanaḥ । yayāter ambarīṣasya māndhātur nahuṣasya ca ॥

तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेरौशीनरस्य च । ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा ॥

tathaiva mucukundasya śiber auśīnarasya ca । r̥ṣabhasya tathailasya nr̥gasya nr̥pates tathā ॥

अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम् । सर्वेषामेव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम् ॥

anyeṣāṁ ca mahārāja kṣatriyāṇāṁ balīyasām । sarveṣām eva rājendra priyaṁ bhārata bhāratam ॥

तत्ते वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतमरिंदम । शृणु मे गदतो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

tat te varṣaṁ pravakṣyāmi yathāśrutam ariṁdama । śr̥ṇu me gadato rājan yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi ॥

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥

mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān r̥kṣavān api । vindhyaś ca pāriyātraś ca saptaite kulaparvatāḥ ॥

तेषां सहस्रशो राजन्पर्वतास्तु समीपतः । अभिज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः ॥

teṣāṁ sahasraśo rājan parvatās tu samīpataḥ । abhijñātāḥ sāravanto vipulāś citrasānavaḥ ॥

अन्ये ततोऽपरिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः । आर्या म्लेच्छाश्च कौरव्य तैर्मिश्राः पुरुषा विभो ॥

anye tato ’parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ । āryā mlecchāś ca kauravya tair miśrāḥ puruṣā vibho ॥

नदीः पिबन्ति बहुला गङ्गां सिन्धुं सरस्वतीम् । गोदावरीं नर्मदां च बाहुदां च महानदीम् ॥

nadīḥ pibanti bahulā gaṅgāṁ sindhuṁ sarasvatīm । godāvarīṁ narmadāṁ ca bāhudāṁ ca mahānadīm ॥

शतद्रुं चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम् । दृषद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम् ॥

śatadruṁ candrabhāgāṁ ca yamunāṁ ca mahānadīm । dr̥ṣadvatīṁ vipāśāṁ ca vipāpāṁ sthūlavālukām ॥

नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णवेणां च निम्नगाम् । इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि ॥

nadīṁ vetravatīṁ caiva kr̥ṣṇaveṇāṁ ca nimnagām । irāvatīṁ vitastāṁ ca payoṣṇīṁ devikām api ॥

वेदस्मृतिं वेतसिनीं त्रिदिवामिष्कुमालिनीम् । करीषिणीं चित्रवहां चित्रसेनां च निम्नगाम् ॥

vedasmr̥tiṁ vetasinīṁ tridivām iṣkumālinīm । karīṣiṇīṁ citravahāṁ citrasenāṁ ca nimnagām ॥

गोमतीं धूतपापां च वन्दनां च महानदीम् । कौशिकीं त्रिदिवां कृत्यां विचित्रां लोहतारिणीम् ॥

gomatīṁ dhūtapāpāṁ ca vandanāṁ ca mahānadīm । kauśikīṁ tridivāṁ kr̥tyāṁ vicitrāṁ lohatāriṇīm ॥

रथस्थां शतकुम्भां च सरयूं च नरेश्वर । चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा ॥

rathasthāṁ śatakumbhāṁ ca sarayūṁ ca nareśvara । carmaṇvatīṁ vetravatīṁ hastisomāṁ diśaṁ tathā ॥

शतावरीं पयोष्णीं च परां भैमरथीं तथा । कावेरीं चुलुकां चापि वापीं शतबलामपि ॥

śatāvarīṁ payoṣṇīṁ ca parāṁ bhaimarathīṁ tathā । kāverīṁ culukāṁ cāpi vāpīṁ śatabalām api ॥

निचीरां महितां चापि सुप्रयोगां नराधिप । पवित्रां कुण्डलां सिन्धुं वाजिनीं पुरमालिनीम् ॥

nicīrāṁ mahitāṁ cāpi suprayogāṁ narādhipa । pavitrāṁ kuṇḍalāṁ sindhuṁ vājinīṁ puramālinīm ॥

पूर्वाभिरामां वीरां च भीमामोघवतीं तथा । पलाशिनीं पापहरां महेन्द्रां पिप्पलावतीम् ॥

pūrvābhirāmāṁ vīrāṁ ca bhīmām oghavatīṁ tathā । palāśinīṁ pāpaharāṁ mahendrāṁ pippalāvatīm ॥

पारिषेणामसिक्नीं च सरलां भारमर्दिनीम् । पुरुहीं प्रवरां मेनां मोघां घृतवतीं तथा ॥

pāriṣeṇām asiknīṁ ca saralāṁ bhāramardinīm । puruhīṁ pravarāṁ menāṁ moghāṁ ghr̥tavatīṁ tathā ॥

धूमत्यामतिकृष्णां च सूचीं छावीं च कौरव । सदानीरामधृष्यां च कुशधारां महानदीम् ॥

dhūmatyām atikr̥ṣṇāṁ ca sūcīṁ chāvīṁ ca kaurava । sadānīrām adhr̥ṣyāṁ ca kuśadhārāṁ mahānadīm ॥

शशिकान्तां शिवां चैव तथा वीरवतीमपि । वास्तुं सुवास्तुं गौरीं च कम्पनां सहिरण्वतीम् ॥

śaśikāntāṁ śivāṁ caiva tathā vīravatīm api । vāstuṁ suvāstuṁ gaurīṁ ca kampanāṁ sahiraṇvatīm ॥

हिरण्वतीं चित्रवतीं चित्रसेनां च निम्नगाम् । रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिञ्जलाम् ॥

hiraṇvatīṁ citravatīṁ citrasenāṁ ca nimnagām । rathacitrāṁ jyotirathāṁ viśvāmitrāṁ kapiñjalām ॥

उपेन्द्रां बहुलां चैव कुचरामम्बुवाहिनीम् । वैनन्दीं पिञ्जलां वेण्णां तुङ्गवेणां महानदीम् ॥

upendrāṁ bahulāṁ caiva kucarām ambuvāhinīm । vainandīṁ piñjalāṁ veṇṇāṁ tuṅgaveṇāṁ mahānadīm ॥

विदिशां कृष्णवेण्णां च ताम्रां च कपिलामपि । शलुं सुवामां वेदाश्वां हरिस्रावां महापगाम् ॥

vidiśāṁ kr̥ṣṇaveṇṇāṁ ca tāmrāṁ ca kapilām api । śaluṁ suvāmāṁ vedāśvāṁ harisrāvāṁ mahāpagām ॥

शीघ्रां च पिच्छिलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम् । कौशिकीं निम्नगां शोणां बाहुदामथ चन्दनाम् ॥

śīghrāṁ ca picchilāṁ caiva bhāradvājīṁ ca nimnagām । kauśikīṁ nimnagāṁ śoṇāṁ bāhudām atha candanām ॥

दुर्गामन्तःशिलां चैव ब्रह्ममेध्यां बृहद्वतीम् । चरक्षां महिरोहीं च तथा जम्बुनदीमपि ॥

durgām antaḥśilāṁ caiva brahmamedhyāṁ br̥hadvatīm । carakṣāṁ mahirohīṁ ca tathā jambunadīm api ॥

सुनसां तमसां दासीं त्रसामन्यां वराणसीम् । लोलोद्धृतकरां चैव पूर्णाशां च महानदीम् ॥

sunasāṁ tamasāṁ dāsīṁ trasām anyāṁ varāṇasīm । loloddhr̥takarāṁ caiva pūrṇāśāṁ ca mahānadīm ॥

मानवीं वृषभां चैव महानद्यो जनाधिप । सदानिरामयां वृत्यां मन्दगां मन्दवाहिनीम् ॥

mānavīṁ vr̥ṣabhāṁ caiva mahānadyo janādhipa । sadānirāmayāṁ vr̥tyāṁ mandagāṁ mandavāhinīm ॥

ब्रह्माणीं च महागौरीं दुर्गामपि च भारत । चित्रोपलां चित्रबर्हां मञ्जुं मकरवाहिनीम् ॥

brahmāṇīṁ ca mahāgaurīṁ durgām api ca bhārata । citropalāṁ citrabarhāṁ mañjuṁ makaravāhinīm ॥

मन्दाकिनीं वैतरणीं कोकां चैव महानदीम् । शुक्तिमतीमरण्यां च पुष्पवेण्युत्पलावतीम् ॥

mandākinīṁ vaitaraṇīṁ kokāṁ caiva mahānadīm । śuktimatīm araṇyāṁ ca puṣpaveṇyutpalāvatīm ॥

लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषभङ्गिनीम् । कुमारीमृषिकुल्यां च ब्रह्मकुल्यां च भारत ॥

lohityāṁ karatoyāṁ ca tathaiva vr̥ṣabhaṅginīm । kumārīm r̥ṣikulyāṁ ca brahmakulyāṁ ca bhārata ॥

सरस्वतीः सुपुण्याश्च सर्वा गङ्गाश्च मारिष । विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाबलाः ॥

sarasvatīḥ supuṇyāś ca sarvā gaṅgāś ca māriṣa । viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāś caiva mahābalāḥ ॥

तथा नद्यस्त्वप्रकाशाः शतशोऽथ सहस्रशः । इत्येताः सरितो राजन्समाख्याता यथास्मृति ॥

tathā nadyas tv aprakāśāḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ । ity etāḥ sarito rājan samākhyātā yathāsmr̥ti ॥

अत ऊर्ध्वं जनपदान्निबोध गदतो मम । तत्रेमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वमाद्रेयजाङ्गलाः ॥

ata ūrdhvaṁ janapadān nibodha gadato mama । tatreme kurupāñcālāḥ śālvamādreyajāṅgalāḥ ॥

शूरसेनाः कलिङ्गाश्च बोधा मौकास्तथैव च । मत्स्याः सुकुट्यः सौबल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥

śūrasenāḥ kaliṅgāś ca bodhā maukās tathaiva ca । matsyāḥ sukuṭyaḥ saubalyāḥ kuntalāḥ kāśikośalāḥ ॥

चेदिवत्साः करूषाश्च भोजाः सिन्धुपुलिन्दकाः । उत्तमौजा दशार्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह ॥

cedivatsāḥ karūṣāś ca bhojāḥ sindhupulindakāḥ । uttamaujā daśārṇāś ca mekalāś cotkalaiḥ saha ॥

पाञ्चालाः कौशिजाश्चैव एकपृष्ठा युगंधराः । सौधा मद्रा भुजिङ्गाश्च काशयोऽपरकाशयः ॥

pāñcālāḥ kauśijāś caiva ekapr̥ṣṭhā yugaṁdharāḥ । saudhā madrā bhujiṅgāś ca kāśayo ’parakāśayaḥ ॥

जठराः कुक्कुशाश्चैव सुदाशार्णाश्च भारत । कुन्तयोऽवन्तयश्चैव तथैवापरकुन्तयः ॥

jaṭharāḥ kukkuśāś caiva sudāśārṇāś ca bhārata । kuntayo ’vantayaś caiva tathaivāparakuntayaḥ ॥

गोविन्दा मन्दकाः षण्डा विदर्भानूपवासिकाः । अश्मकाः पांसुराष्ट्राश्च गोपराष्ट्राः पनीतकाः ॥

govindā mandakāḥ ṣaṇḍā vidarbhānūpavāsikāḥ । aśmakāḥ pāṁsurāṣṭrāś ca goparāṣṭrāḥ panītakāḥ ॥

आदिराष्ट्राः सुकुट्टाश्च बलिराष्ट्रं च केवलम् । वानरास्याः प्रवाहाश्च वक्रा वक्रभयाः शकाः ॥

ādirāṣṭrāḥ sukuṭṭāś ca balirāṣṭraṁ ca kevalam । vānarāsyāḥ pravāhāś ca vakrā vakrabhayāḥ śakāḥ ॥

विदेहका मागधाश्च सुह्माश्च विजयास्तथा । अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च यकृल्लोमान एव च ॥

videhakā māgadhāś ca suhmāś ca vijayās tathā । aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāś ca yakr̥llomāna eva ca ॥

मल्लाः सुदेष्णाः प्राहूतास्तथा माहिषकार्षिकाः । वाहीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ॥

mallāḥ sudeṣṇāḥ prāhūtās tathā māhiṣakārṣikāḥ । vāhīkā vāṭadhānāś ca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ ॥

अपरन्ध्राश्च शूद्राश्च पह्लवाश्चर्मखण्डिकाः । अटवीशबराश्चैव मरुभौमाश्च मारिष ॥

aparandhrāś ca śūdrāś ca pahlavāś carmakhaṇḍikāḥ । aṭavīśabarāś caiva marubhaumāś ca māriṣa ॥

उपावृश्चानुपावृश्चसुराष्ट्राः केकयास्तथा । कुट्टापरान्ता द्वैधेयाः काक्षाः सामुद्रनिष्कुटाः ॥

upāvr̥ścānupāvr̥ścasurāṣṭrāḥ kekayās tathā । kuṭṭāparāntā dvaidheyāḥ kākṣāḥ sāmudraniṣkuṭāḥ ॥

अन्ध्राश्च बहवो राजन्नन्तर्गिर्यास्तथैव च । बहिर्गिर्याङ्गमलदा मागधा मानवर्जकाः ॥

andhrāś ca bahavo rājann antargiryās tathaiva ca । bahirgiryāṅgamaladā māgadhā mānavarjakāḥ ॥

मह्युत्तराः प्रावृषेया भार्गवाश्च जनाधिप । पुण्ड्रा भार्गाः किराताश्च सुदोष्णाः प्रमुदास्तथा ॥

mahyuttarāḥ prāvr̥ṣeyā bhārgavāś ca janādhipa । puṇḍrā bhārgāḥ kirātāś ca sudoṣṇāḥ pramudās tathā ॥

शका निषादा निषधास्तथैवानर्तनैरृताः । दुगूलाः प्रतिमत्स्याश्च कुशलाः कुनटास्तथा ॥

śakā niṣādā niṣadhās tathaivānartanairr̥tāḥ । dugūlāḥ pratimatsyāś ca kuśalāḥ kunaṭās tathā ॥

तीरग्राहास्तरतोया राजिका रस्यकागणाः । तिलकाः पारसीकाश्च मधुमन्तः प्रकुत्सकाः ॥

tīragrāhās taratoyā rājikā rasyakāgaṇāḥ । tilakāḥ pārasīkāś ca madhumantaḥ prakutsakāḥ ॥

काश्मीराः सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शकास्तथा । अभीसारा कुलूताश्च शैवला बाह्लिकास्तथा ॥

kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakās tathā । abhīsārā kulūtāś ca śaivalā bāhlikās tathā ॥

दर्वीकाः सकचा दर्वा वातजामरथोरगाः । बहुवाद्याश्च कौरव्य सुदामानः सुमल्लिकाः ॥

darvīkāḥ sakacā darvā vātajāmarathoragāḥ । bahuvādyāś ca kauravya sudāmānaḥ sumallikāḥ ॥

वध्राः करीषकाश्चापि कुलिन्दोपत्यकास्तथा । वनायवो दशापार्श्वा रोमाणः कुशबिन्दवः ॥

vadhrāḥ karīṣakāś cāpi kulindopatyakās tathā । vanāyavo daśāpārśvā romāṇaḥ kuśabindavaḥ ॥

कच्छा गोपालकच्छाश्च लाङ्गलाः परवल्लकाः । किराता बर्बराः सिद्धा विदेहास्ताम्रलिङ्गकाः ॥

kacchā gopālakacchāś ca lāṅgalāḥ paravallakāḥ । kirātā barbarāḥ siddhā videhās tāmraliṅgakāḥ ॥

ओष्ट्राः पुण्ड्राः ससैरन्ध्राः पार्वतीयाश्च मारिष । अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ ॥

oṣṭrāḥ puṇḍrāḥ sasairandhrāḥ pārvatīyāś ca māriṣa । athāpare janapadā dakṣiṇā bharatarṣabha ॥

द्रविडाः केरलाः प्राच्या भूषिका वनवासिनः । उन्नत्यका माहिषका विकल्पा मूषकास्तथा ॥

draviḍāḥ keralāḥ prācyā bhūṣikā vanavāsinaḥ । unnatyakā māhiṣakā vikalpā mūṣakās tathā ॥

कर्णिकाः कुन्तिकाश्चैव सौद्भिदा नलकालकाः । कौकुट्टकास्तथा चोलाः कोङ्कणा मालवाणकाः ॥

karṇikāḥ kuntikāś caiva saudbhidā nalakālakāḥ । kaukuṭṭakās tathā colāḥ koṅkaṇā mālavāṇakāḥ ॥

समङ्गाः कोपनाश्चैव कुकुराङ्गदमारिषाः । ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिगर्ताः सर्वसेनयः ॥

samaṅgāḥ kopanāś caiva kukurāṅgadamāriṣāḥ । dhvajiny utsavasaṁketās trigartāḥ sarvasenayaḥ ॥

त्र्यङ्गाः केकरकाः प्रोष्ठाः परसंचरकास्तथा । तथैव विन्ध्यपुलकाः पुलिन्दाः कल्कलैः सह ॥

tryaṅgāḥ kekarakāḥ proṣṭhāḥ parasaṁcarakās tathā । tathaiva vindhyapulakāḥ pulindāḥ kalkalaiḥ saha ॥

मालका मल्लकाश्चैव तथैवापरवर्तकाः । कुलिन्दाः कुलकाश्चैव करण्ठाः कुरकास्तथा ॥

mālakā mallakāś caiva tathaivāparavartakāḥ । kulindāḥ kulakāś caiva karaṇṭhāḥ kurakās tathā ॥

मूषका स्तनबालाश्च सतियः पत्तिपञ्जकाः । आदिदायाः सिरालाश्च स्तूबका स्तनपास्तथा ॥

mūṣakā stanabālāś ca satiyaḥ pattipañjakāḥ । ādidāyāḥ sirālāś ca stūbakā stanapās tathā ॥

हृषीविदर्भाः कान्तीकास्तङ्गणाः परतङ्गणाः । उत्तराश्चापरे म्लेच्छा जना भरतसत्तम ॥

hr̥ṣīvidarbhāḥ kāntīkās taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ । uttarāś cāpare mlecchā janā bharatasattama ॥

यवनाश्च सकाम्बोजा दारुणा म्लेच्छजातयः । सक्षद्द्रुहः कुन्तलाश्च हूणाः पारतकैः सह ॥

yavanāś ca sakāmbojā dāruṇā mlecchajātayaḥ । sakṣaddruhaḥ kuntalāś ca hūṇāḥ pāratakaiḥ saha ॥

तथैव मरधाश्चीनास्तथैव दशमालिकाः । क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च ॥

tathaiva maradhāś cīnās tathaiva daśamālikāḥ । kṣatriyopaniveśāś ca vaiśyaśūdrakulāni ca ॥

शूद्राभीराथ दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह । खशिकाश्च तुखाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः ॥

śūdrābhīrātha daradāḥ kāśmīrāḥ paśubhiḥ saha । khaśikāś ca tukhārāś ca pallavā girigahvarāḥ ॥

आत्रेयाः सभरद्वाजास्तथैव स्तनयोषिकाः । औपकाश्च कलिङ्गाश्च किरातानां च जातयः ॥

ātreyāḥ sabharadvājās tathaiva stanayoṣikāḥ । aupakāś ca kaliṅgāś ca kirātānāṁ ca jātayaḥ ॥

तामरा हंसमार्गाश्च तथैव करभञ्जकाः । उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिताः प्रभो ॥

tāmarā haṁsamārgāś ca tathaiva karabhañjakāḥ । uddeśamātreṇa mayā deśāḥ saṁkīrtitāḥ prabho ॥

यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम् । दुह्येद्धेनुः कामधुक्च भूमिः सम्यगनुष्ठिता ॥

yathāguṇabalaṁ cāpi trivargasya mahāphalam । duhyed dhenuḥ kāmadhuk ca bhūmiḥ samyag anuṣṭhitā ॥

तस्यां गृध्यन्ति राजानः शूरा धर्मार्थकोविदाः । ते त्यजन्त्याहवे प्राणान्रसागृद्धास्तरस्विनः ॥

tasyāṁ gr̥dhyanti rājānaḥ śūrā dharmārthakovidāḥ । te tyajanty āhave prāṇān rasāgr̥ddhās tarasvinaḥ ॥

देवमानुषकायानां कामं भूमिः परायणम् । अन्योन्यस्यावलुम्पन्ति सारमेया इवामिषम् ॥

devamānuṣakāyānāṁ kāmaṁ bhūmiḥ parāyaṇam । anyonyasyāvalumpanti sārameyā ivāmiṣam ॥

राजानो भरतश्रेष्ठ भोक्तुकामा वसुंधराम् । न चापि तृप्तिः कामानां विद्यते चेह कस्यचित् ॥

rājāno bharataśreṣṭha bhoktukāmā vasuṁdharām । na cāpi tr̥ptiḥ kāmānāṁ vidyate ceha kasya cit ॥

तस्मात्परिग्रहे भूमेर्यतन्ते कुरुपाण्डवाः । साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनैव च पार्थिव ॥

tasmāt parigrahe bhūmer yatante kurupāṇḍavāḥ । sāmnā dānena bhedena daṇḍenaiva ca pārthiva ॥

पिता माता च पुत्रश्च खं द्यौश्च नरपुंगव । भूमिर्भवति भूतानां सम्यगच्छिद्रदर्शिनी ॥

pitā mātā ca putraś ca khaṁ dyauś ca narapuṁgava । bhūmir bhavati bhūtānāṁ samyag acchidradarśinī ॥