Adhyāya 91

वैशंपायन उवाच । शमयित्वा पशूनन्यान्विधिवद्द्विजसत्तमाः । तुरगं तं यथाशास्त्रमालभन्त द्विजातयः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śamayitvā paśūn anyān vidhivad dvijasattamāḥ । turagaṁ taṁ yathāśāstram ālabhanta dvijātayaḥ ॥

ततः संज्ञाप्य तुरगं विधिवद्याजकर्षभाः । उपसंवेशयन्राजंस्ततस्तां द्रुपदात्मजाम् । कलाभिस्तिसृभी राजन्यथाविधि मनस्विनीम् ॥

tataḥ saṁjñāpya turagaṁ vidhivad yājakarṣabhāḥ । upasaṁveśayan rājaṁs tatas tāṁ drupadātmajām । kalābhis tisr̥bhī rājan yathāvidhi manasvinīm ॥

उद्धृत्य तु वपां तस्य यथाशास्त्रं द्विजर्षभाः । श्रपयामासुरव्यग्राः शास्त्रवद्भरतर्षभ ॥

uddhr̥tya tu vapāṁ tasya yathāśāstraṁ dvijarṣabhāḥ । śrapayām āsur avyagrāḥ śāstravad bharatarṣabha ॥

तं वपाधूमगन्धं तु धर्मराजः सहानुजः । उपाजिघ्रद्यथान्यायं सर्वपाप्मापहं तदा ॥

taṁ vapādhūmagandhaṁ tu dharmarājaḥ sahānujaḥ । upājighrad yathānyāyaṁ sarvapāpmāpahaṁ tadā ॥

शिष्टान्यङ्गानि यान्यासंस्तस्याश्वस्य नराधिप । तान्यग्नौ जुहुवुर्धीराः समस्ताः षोडशर्त्विजः ॥

śiṣṭāny aṅgāni yāny āsaṁs tasyāśvasya narādhipa । tāny agnau juhuvur dhīrāḥ samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ ॥

संस्थाप्यैवं तस्य राज्ञस्तं क्रतुं शक्रतेजसः । व्यासः सशिष्यो भगवान्वर्धयामास तं नृपम् ॥

saṁsthāpyaivaṁ tasya rājñas taṁ kratuṁ śakratejasaḥ । vyāsaḥ saśiṣyo bhagavān vardhayām āsa taṁ nr̥pam ॥

ततो युधिष्ठिरः प्रादात्सदस्येभ्यो यथाविधि । कोटीसहस्रं निष्काणां व्यासाय तु वसुंधराम् ॥

tato yudhiṣṭhiraḥ prādāt sadasyebhyo yathāvidhi । koṭīsahasraṁ niṣkāṇāṁ vyāsāya tu vasuṁdharām ॥

प्रतिगृह्य धरां राजन्व्यासः सत्यवतीसुतः । अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥

pratigr̥hya dharāṁ rājan vyāsaḥ satyavatīsutaḥ । abravīd bharataśreṣṭhaṁ dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram ॥

पृथिवी भवतस्त्वेषा संन्यस्ता राजसत्तम । निष्क्रयो दीयतां मह्यं ब्राह्मणा हि धनार्थिनः ॥

pr̥thivī bhavatas tv eṣā saṁnyastā rājasattama । niṣkrayo dīyatāṁ mahyaṁ brāhmaṇā hi dhanārthinaḥ ॥

युधिष्ठिरस्तु तान्विप्रान्प्रत्युवाच महामनाः । भ्रातृभिः सहितो धीमान्मध्ये राज्ञां महात्मनाम् ॥

yudhiṣṭhiras tu tān viprān pratyuvāca mahāmanāḥ । bhrātr̥bhiḥ sahito dhīmān madhye rājñāṁ mahātmanām ॥

अश्वमेधे महायज्ञे पृथिवी दक्षिणा स्मृता । अर्जुनेन जिता सेयमृत्विग्भ्यः प्रापिता मया ॥

aśvamedhe mahāyajñe pr̥thivī dakṣiṇā smr̥tā । arjunena jitā seyam r̥tvigbhyaḥ prāpitā mayā ॥

वनं प्रवेक्ष्ये विप्रेन्द्रा विभजध्वं महीमिमाम् । चतुर्धा पृथिवीं कृत्वा चातुर्होत्रप्रमाणतः ॥

vanaṁ pravekṣye viprendrā vibhajadhvaṁ mahīm imām । caturdhā pr̥thivīṁ kr̥tvā cāturhotrapramāṇataḥ ॥

नाहमादातुमिच्छामि ब्रह्मस्वं मुनिसत्तमाः । इदं हि मे मतं नित्यं भ्रातॄणां च ममानघाः ॥

nāham ādātum icchāmi brahmasvaṁ munisattamāḥ । idaṁ hi me mataṁ nityaṁ bhrātr̥̄ṇāṁ ca mamānaghāḥ ॥

इत्युक्तवति तस्मिंस्ते भ्रातरो द्रौपदी च सा । एवमेतदिति प्राहुस्तदभूद्रोमहर्षणम् ॥

ity uktavati tasmiṁs te bhrātaro draupadī ca sā । evam etad iti prāhus tad abhūd romaharṣaṇam ॥

ततोऽन्तरिक्षे वागासीत्साधु साध्विति भारत । तथैव द्विजसंघानां शंसतां विबभौ स्वनः ॥

tato ’ntarikṣe vāg āsīt sādhu sādhv iti bhārata । tathaiva dvijasaṁghānāṁ śaṁsatāṁ vibabhau svanaḥ ॥

द्वैपायनस्तथोक्तस्तु पुनरेव युधिष्ठिरम् । उवाच मध्ये विप्राणामिदं संपूजयन्मुनिः ॥

dvaipāyanas tathoktas tu punar eva yudhiṣṭhiram । uvāca madhye viprāṇām idaṁ saṁpūjayan muniḥ ॥

दत्तैषा भवता मह्यं तां ते प्रतिददाम्यहम् । हिरण्यं दीयतामेभ्यो द्विजातिभ्यो धरास्तु ते ॥

dattaiṣā bhavatā mahyaṁ tāṁ te pratidadāmy aham । hiraṇyaṁ dīyatām ebhyo dvijātibhyo dharāstu te ॥

ततोऽब्रवीद्वासुदेवो धर्मराजं युधिष्ठिरम् । यथाह भगवान्व्यासस्तथा तत्कर्तुमर्हसि ॥

tato ’bravīd vāsudevo dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram । yathāha bhagavān vyāsas tathā tat kartum arhasi ॥

इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठः प्रीतात्मा भ्रातृभिः सह । कोटिकोटिकृतां प्रादाद्दक्षिणां त्रिगुणां क्रतोः ॥

ity uktaḥ sa kuruśreṣṭhaḥ prītātmā bhrātr̥bhiḥ saha । koṭikoṭikr̥tāṁ prādād dakṣiṇāṁ triguṇāṁ kratoḥ ॥

न करिष्यति तल्लोके कश्चिदन्यो नराधिपः । यत्कृतं कुरुसिंहेन मरुत्तस्यानुकुर्वता ॥

na kariṣyati tal loke kaś cid anyo narādhipaḥ । yat kr̥taṁ kurusiṁhena maruttasyānukurvatā ॥

प्रतिगृह्य तु तद्द्रव्यं कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । ऋत्विग्भ्यः प्रददौ विद्वांश्चतुर्धा व्यभजंश्च ते ॥

pratigr̥hya tu tad dravyaṁ kr̥ṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ । r̥tvigbhyaḥ pradadau vidvāṁś caturdhā vyabhajaṁś ca te ॥

पृथिव्या निष्क्रयं दत्त्वा तद्धिरण्यं युधिष्ठिरः । धूतपाप्मा जितस्वर्गो मुमुदे भ्रातृभिः सह ॥

pr̥thivyā niṣkrayaṁ dattvā tad dhiraṇyaṁ yudhiṣṭhiraḥ । dhūtapāpmā jitasvargo mumude bhrātr̥bhiḥ saha ॥

ऋत्विजस्तमपर्यन्तं सुवर्णनिचयं तदा । व्यभजन्त द्विजातिभ्यो यथोत्साहं यथाबलम् ॥

r̥tvijas tam aparyantaṁ suvarṇanicayaṁ tadā । vyabhajanta dvijātibhyo yathotsāhaṁ yathābalam ॥

यज्ञवाटे तु यत्किंचिद्धिरण्यमपि भूषणम् । तोरणानि च यूपांश्च घटाः पात्रीस्तथेष्टकाः । युधिष्ठिराभ्यनुज्ञाताः सर्वं तद्व्यभजन्द्विजाः ॥

yajñavāṭe tu yat kiṁ cid dhiraṇyam api bhūṣaṇam । toraṇāni ca yūpāṁś ca ghaṭāḥ pātrīs tatheṣṭakāḥ । yudhiṣṭhirābhyanujñātāḥ sarvaṁ tad vyabhajan dvijāḥ ॥

अनन्तरं ब्राह्मणेभ्यः क्षत्रिया जह्रिरे वसु । तथा विट्शूद्रसंघाश्च तथान्ये म्लेच्छजातयः । कालेन महता जह्रुस्तत्सुवर्णं ततस्ततः ॥

anantaraṁ brāhmaṇebhyaḥ kṣatriyā jahrire vasu । tathā viṭśūdrasaṁghāś ca tathānye mlecchajātayaḥ । kālena mahatā jahrus tat suvarṇaṁ tatas tataḥ ॥

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे मुदिता जग्मुरालयान् । तर्पिता वसुना तेन धर्मराज्ञा महात्मना ॥

tatas te brāhmaṇāḥ sarve muditā jagmur ālayān । tarpitā vasunā tena dharmarājñā mahātmanā ॥

स्वमंशं भगवान्व्यासः कुन्त्यै पादाभिवादनात् । प्रददौ तस्य महतो हिरण्यस्य महाद्युतिः ॥

svam aṁśaṁ bhagavān vyāsaḥ kuntyai pādābhivādanāt । pradadau tasya mahato hiraṇyasya mahādyutiḥ ॥

श्वशुरात्प्रीतिदायं तं प्राप्य सा प्रीतमानसा । चकार पुण्यं लोके तु सुमहान्तं पृथा तदा ॥

śvaśurāt prītidāyaṁ taṁ prāpya sā prītamānasā । cakāra puṇyaṁ loke tu sumahāntaṁ pr̥thā tadā ॥

गत्वा त्ववभृथं राजा विपाप्मा भ्रातृभिः सह । सभाज्यमानः शुशुभे महेन्द्रो दैवतैरिव ॥

gatvā tv avabhr̥thaṁ rājā vipāpmā bhrātr̥bhiḥ saha । sabhājyamānaḥ śuśubhe mahendro daivatair iva ॥

पाण्डवाश्च महीपालैः समेतैः संवृतास्तदा । अशोभन्त महाराज ग्रहास्तारागणैरिव ॥

pāṇḍavāś ca mahīpālaiḥ sametaiḥ saṁvr̥tās tadā । aśobhanta mahārāja grahās tārāgaṇair iva ॥

राजभ्योऽपि ततः प्रादाद्रत्नानि विविधानि च । गजानश्वानलंकारान्स्त्रियो वस्त्राणि काञ्चनम् ॥

rājabhyo ’pi tataḥ prādād ratnāni vividhāni ca । gajān aśvān alaṁkārān striyo vastrāṇi kāñcanam ॥

तद्धनौघमपर्यन्तं पार्थः पार्थिवमण्डले । विसृजञ्शुशुभे राजा यथा वैश्रवणस्तथा ॥

tad dhanaugham aparyantaṁ pārthaḥ pārthivamaṇḍale । visr̥jañ śuśubhe rājā yathā vaiśravaṇas tathā ॥

आनाय्य च तथा वीरं राजानं बभ्रुवाहनम् । प्रदाय विपुलं वित्तं गृहान्प्रास्थापयत्तदा ॥

ānāyya ca tathā vīraṁ rājānaṁ babhruvāhanam । pradāya vipulaṁ vittaṁ gr̥hān prāsthāpayat tadā ॥

दुःशलायाश्च तं पौत्रं बालकं पार्थिवर्षभ । स्वराज्ये पितृभिर्गुप्ते प्रीत्या समभिषेचयत् ॥

duḥśalāyāś ca taṁ pautraṁ bālakaṁ pārthivarṣabha । svarājye pitr̥bhir gupte prītyā samabhiṣecayat ॥

राज्ञश्चैवापि तान्सर्वान्सुविभक्तान्सुपूजितान् । प्रस्थापयामास वशी कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥

rājñaś caivāpi tān sarvān suvibhaktān supūjitān । prasthāpayām āsa vaśī kururājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

एवं बभूव यज्ञः स धर्मराजस्य धीमतः । बह्वन्नधनरत्नौघः सुरामैरेयसागरः ॥

evaṁ babhūva yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ । bahvannadhanaratnaughaḥ surāmaireyasāgaraḥ ॥

सर्पिःपङ्का ह्रदा यत्र बहवश्चान्नपर्वताः । रसालाकर्दमाः कुल्या बभूवुर्भरतर्षभ ॥

sarpiḥpaṅkā hradā yatra bahavaś cānnaparvatāḥ । rasālākardamāḥ kulyā babhūvur bharatarṣabha ॥

भक्ष्यषाण्डवरागाणां क्रियतां भुज्यतामिति । पशूनां वध्यतां चापि नान्तस्तत्र स्म दृश्यते ॥

bhakṣyaṣāṇḍavarāgāṇāṁ kriyatāṁ bhujyatām iti । paśūnāṁ vadhyatāṁ cāpi nāntas tatra sma dr̥śyate ॥

मत्तोन्मत्तप्रमुदितं प्रगीतयुवतीजनम् । मृदङ्गशङ्खशब्दैश्च मनोरममभूत्तदा ॥

mattonmattapramuditaṁ pragītayuvatījanam । mr̥daṅgaśaṅkhaśabdaiś ca manoramam abhūt tadā ॥

दीयतां भुज्यतां चेति दिवारात्रमवारितम् । तं महोत्सवसंकाशमतिहृष्टजनाकुलम् । कथयन्ति स्म पुरुषा नानादेशनिवासिनः ॥

dīyatāṁ bhujyatāṁ ceti divārātram avāritam । taṁ mahotsavasaṁkāśam atihr̥ṣṭajanākulam । kathayanti sma puruṣā nānādeśanivāsinaḥ ॥

वर्षित्वा धनधाराभिः कामै रत्नैर्धनैस्तथा । विपाप्मा भरतश्रेष्ठः कृतार्थः प्राविशत्पुरम् ॥

varṣitvā dhanadhārābhiḥ kāmai ratnair dhanais tathā । vipāpmā bharataśreṣṭhaḥ kr̥tārthaḥ prāviśat puram ॥