Adhyāya 9

इन्द्र उवाच । कच्चित्सुखं स्वपिषि त्वं बृहस्पते; कच्चिन्मनोज्ञाः परिचारकास्ते । कच्चिद्देवानां सुखकामोऽसि विप्र; कच्चिद्देवास्त्वां परिपालयन्ति ॥

indra uvāca । kaccit sukhaṁ svapiṣi tvaṁ br̥haspate; kaccin manojñāḥ paricārakās te । kaccid devānāṁ sukhakāmo ’si vipra; kaccid devās tvāṁ paripālayanti ॥

बृहस्पतिरुवाच । सुखं शयेऽहं शयने महेन्द्र; तथा मनोज्ञाः परिचारका मे । तथा देवानां सुखकामोऽस्मि शक्र; देवाश्च मां सुभृशं पालयन्ति ॥

br̥haspatir uvāca । sukhaṁ śaye ’haṁ śayane mahendra; tathā manojñāḥ paricārakā me । tathā devānāṁ sukhakāmo ’smi śakra; devāś ca māṁ subhr̥śaṁ pālayanti ॥

इन्द्र उवाच । कुतो दुःखं मानसं देहजं वा; पाण्डुर्विवर्णश्च कुतस्त्वमद्य । आचक्ष्व मे तद्द्विज यावदेता;न्निहन्मि सर्वांस्तव दुःखकर्तॄन् ॥

indra uvāca । kuto duḥkhaṁ mānasaṁ dehajaṁ vā; pāṇḍur vivarṇaś ca kutas tvam adya । ācakṣva me tad dvija yāvad etān; nihanmi sarvāṁs tava duḥkhakartr̥̄n ॥

बृहस्पतिरुवाच । मरुत्तमाहुर्मघवन्यक्ष्यमाणं; महायज्ञेनोत्तमदक्षिणेन । तं संवर्तो याजयितेति मे श्रुतं; तदिच्छामि न स तं याजयेत ॥

br̥haspatir uvāca । maruttam āhur maghavan yakṣyamāṇaṁ; mahāyajñenottamadakṣiṇena । taṁ saṁvarto yājayiteti me śrutaṁ; tad icchāmi na sa taṁ yājayeta ॥

इन्द्र उवाच । सर्वान्कामाननुजातोऽसि विप्र; यस्त्वं देवानां मन्त्रयसे पुरोधाः । उभौ च ते जन्ममृत्यू व्यतीतौ; किं संवर्तस्तव कर्ताद्य विप्र ॥

indra uvāca । sarvān kāmān anujāto ’si vipra; yas tvaṁ devānāṁ mantrayase purodhāḥ । ubhau ca te janmamr̥tyū vyatītau; kiṁ saṁvartas tava kartādya vipra ॥

बृहस्पतिरुवाच । देवैः सह त्वमसुरान्संप्रणुद्य; जिघांससेऽद्याप्युत सानुबन्धान् । यं यं समृद्धं पश्यसि तत्र तत्र; दुःखं सपत्नेषु समृद्धभावः ॥

br̥haspatir uvāca । devaiḥ saha tvam asurān saṁpraṇudya; jighāṁsase ’dyāpy uta sānubandhān । yaṁ yaṁ samr̥ddhaṁ paśyasi tatra tatra; duḥkhaṁ sapatneṣu samr̥ddhabhāvaḥ ॥

अतोऽस्मि देवेन्द्र विवर्णरूपः; सपत्नो मे वर्धते तन्निशम्य । सर्वोपायैर्मघवन्संनियच्छ; संवर्तं वा पार्थिवं वा मरुत्तम् ॥

ato ’smi devendra vivarṇarūpaḥ; sapatno me vardhate tan niśamya । sarvopāyair maghavan saṁniyaccha; saṁvartaṁ vā pārthivaṁ vā maruttam ॥

इन्द्र उवाच । एहि गच्छ प्रहितो जातवेदो; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते । अयं वै त्वा याजयिता बृहस्पति;स्तथामरं चैव करिष्यतीति ॥

indra uvāca । ehi gaccha prahito jātavedo; br̥haspatiṁ paridātuṁ marutte । ayaṁ vai tvā yājayitā br̥haspatis; tathāmaraṁ caiva kariṣyatīti ॥

अग्निरुवाच । अयं गच्छामि तव शक्राद्य दूतो; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते । वाचं सत्यां पुरुहूतस्य कर्तुं; बृहस्पतेश्चापचितिं चिकीर्षुः ॥

agnir uvāca । ayaṁ gacchāmi tava śakrādya dūto; br̥haspatiṁ paridātuṁ marutte । vācaṁ satyāṁ puruhūtasya kartuṁ; br̥haspateś cāpacitiṁ cikīrṣuḥ ॥

व्यास उवाच । ततः प्रायाद्धूमकेतुर्महात्मा; वनस्पतीन्वीरुधश्चावमृद्नन् । कामाद्धिमान्ते परिवर्तमानः; काष्ठातिगो मातरिश्वेव नर्दन् ॥

vyāsa uvāca । tataḥ prāyād dhūmaketur mahātmā; vanaspatīn vīrudhaś cāvamr̥dnan । kāmād dhimānte parivartamānaḥ; kāṣṭhātigo mātariśveva nardan ॥

मरुत्त उवाच । आश्चर्यमद्य पश्यामि रूपिणं वह्निमागतम् । आसनं सलिलं पाद्यं गां चोपानय वै मुने ॥

marutta uvāca । āścaryam adya paśyāmi rūpiṇaṁ vahnim āgatam । āsanaṁ salilaṁ pādyaṁ gāṁ copānaya vai mune ॥

अग्निरुवाच । आसनं सलिलं पाद्यं प्रतिनन्दामि तेऽनघ । इन्द्रेण तु समादिष्टं विद्धि मां दूतमागतम् ॥

agnir uvāca । āsanaṁ salilaṁ pādyaṁ pratinandāmi te ’nagha । indreṇa tu samādiṣṭaṁ viddhi māṁ dūtam āgatam ॥

मरुत्त उवाच । कच्चिच्छ्रीमान्देवराजः सुखी च; कच्चिच्चास्मान्प्रीयते धूमकेतो । कच्चिद्देवाश्चास्य वशे यथाव;त्तद्ब्रूहि त्वं मम कार्त्स्न्येन देव ॥

marutta uvāca । kaccic chrīmān devarājaḥ sukhī ca; kaccic cāsmān prīyate dhūmaketo । kaccid devāś cāsya vaśe yathāvat; tad brūhi tvaṁ mama kārtsnyena deva ॥

अग्निरुवाच । शक्रो भृशं सुसुखी पार्थिवेन्द्र; प्रीतिं चेच्छत्यजरां वै त्वया सः । देवाश्च सर्वे वशगास्तस्य राज;न्संदेशं त्वं शृणु मे देवराज्ञः ॥

agnir uvāca । śakro bhr̥śaṁ susukhī pārthivendra; prītiṁ cecchaty ajarāṁ vai tvayā saḥ । devāś ca sarve vaśagās tasya rājan; saṁdeśaṁ tvaṁ śr̥ṇu me devarājñaḥ ॥

यदर्थं मां प्राहिणोत्त्वत्सकाशं; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते । अयं गुरुर्याजयिता नृप त्वां; मर्त्यं सन्तममरं त्वां करोतु ॥

yadarthaṁ māṁ prāhiṇot tvatsakāśaṁ; br̥haspatiṁ paridātuṁ marutte । ayaṁ gurur yājayitā nr̥pa tvāṁ; martyaṁ santam amaraṁ tvāṁ karotu ॥

मरुत्त उवाच । संवर्तोऽयं याजयिता द्विजो मे; बृहस्पतेरञ्जलिरेष तस्य । नासौ देवं याजयित्वा महेन्द्रं; मर्त्यं सन्तं याजयन्नद्य शोभेत् ॥

marutta uvāca । saṁvarto ’yaṁ yājayitā dvijo me; br̥haspater añjalir eṣa tasya । nāsau devaṁ yājayitvā mahendraṁ; martyaṁ santaṁ yājayann adya śobhet ॥

अग्निरुवाच । ये वै लोका देवलोके महान्तः; संप्राप्स्यसे तान्देवराजप्रसादात् । त्वां चेदसौ याजयेद्वै बृहस्पति;र्नूनं स्वर्गं त्वं जयेः कीर्तियुक्तः ॥

agnir uvāca । ye vai lokā devaloke mahāntaḥ; saṁprāpsyase tān devarājaprasādāt । tvāṁ ced asau yājayed vai br̥haspatir; nūnaṁ svargaṁ tvaṁ jayeḥ kīrtiyuktaḥ ॥

तथा लोका मानुषा ये च दिव्याः; प्रजापतेश्चापि ये वै महान्तः । ते ते जिता देवराज्यं च कृत्स्नं; बृहस्पतिश्चेद्याजयेत्त्वां नरेन्द्र ॥

tathā lokā mānuṣā ye ca divyāḥ; prajāpateś cāpi ye vai mahāntaḥ । te te jitā devarājyaṁ ca kr̥tsnaṁ; br̥haspatiś ced yājayet tvāṁ narendra ॥

संवर्त उवाच । मास्मानेवं त्वं पुनरागाः कथंचि;द्बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते । मा त्वां धक्ष्ये चक्षुषा दारुणेन; संक्रुद्धोऽहं पावक तन्निबोध ॥

saṁvarta uvāca । māsmān evaṁ tvaṁ punar āgāḥ kathaṁ cid; br̥haspatiṁ paridātuṁ marutte । mā tvāṁ dhakṣye cakṣuṣā dāruṇena; saṁkruddho ’haṁ pāvaka tan nibodha ॥

व्यास उवाच । ततो देवानगमद्धूमकेतु;र्दाहाद्भीतो व्यथितोऽश्वत्थपर्णवत् । तं वै दृष्ट्वा प्राह शक्रो महात्मा; बृहस्पतेः संनिधौ हव्यवाहम् ॥

vyāsa uvāca । tato devān agamad dhūmaketur; dāhād bhīto vyathito ’śvatthaparṇavat । taṁ vai dr̥ṣṭvā prāha śakro mahātmā; br̥haspateḥ saṁnidhau havyavāham ॥

यत्त्वं गतः प्रहितो जातवेदो; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते । तत्किं प्राह स नृपो यक्ष्यमाणः; कच्चिद्वचः प्रतिगृह्णाति तच्च ॥

yat tvaṁ gataḥ prahito jātavedo; br̥haspatiṁ paridātuṁ marutte । tat kiṁ prāha sa nr̥po yakṣyamāṇaḥ; kaccid vacaḥ pratigr̥hṇāti tac ca ॥

अग्निरुवाच । न ते वाचं रोचयते मरुत्तो; बृहस्पतेरञ्जलिं प्राहिणोत्सः । संवर्तो मां याजयितेत्यभीक्ष्णं; पुनः पुनः स मया प्रोच्यमानः ॥

agnir uvāca । na te vācaṁ rocayate marutto; br̥haspater añjaliṁ prāhiṇot saḥ । saṁvarto māṁ yājayitety abhīkṣṇaṁ; punaḥ punaḥ sa mayā procyamānaḥ ॥

उवाचेदं मानुषा ये च दिव्याः; प्रजापतेर्ये च लोका महान्तः । तांश्चेल्लभेयं संविदं तेन कृत्वा; तथापि नेच्छेयमिति प्रतीतः ॥

uvācedaṁ mānuṣā ye ca divyāḥ; prajāpater ye ca lokā mahāntaḥ । tāṁś cel labheyaṁ saṁvidaṁ tena kr̥tvā; tathāpi neccheyam iti pratītaḥ ॥

इन्द्र उवाच । पुनर्भवान्पार्थिवं तं समेत्य; वाक्यं मदीयं प्रापय स्वार्थयुक्तम् । पुनर्यद्युक्तो न करिष्यते वच;स्ततो वज्रं संप्रहर्तास्मि तस्मै ॥

indra uvāca । punar bhavān pārthivaṁ taṁ sametya; vākyaṁ madīyaṁ prāpaya svārthayuktam । punar yady ukto na kariṣyate vacas; tato vajraṁ saṁprahartāsmi tasmai ॥

अग्निरुवाच । गन्धर्वराड्यात्वयं तत्र दूतो; बिभेम्यहं वासव तत्र गन्तुम् । संरब्धो मामब्रवीत्तीक्ष्णरोषः; संवर्तो वाक्यं चरितब्रह्मचर्यः ॥

agnir uvāca । gandharvarāḍ yātv ayaṁ tatra dūto; bibhemy ahaṁ vāsava tatra gantum । saṁrabdho mām abravīt tīkṣṇaroṣaḥ; saṁvarto vākyaṁ caritabrahmacaryaḥ ॥

यद्यागच्छेः पुनरेवं कथंचि;द्बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते । दहेयं त्वां चक्षुषा दारुणेन; संक्रुद्ध इत्येतदवैहि शक्र ॥

yady āgaccheḥ punar evaṁ kathaṁ cid; br̥haspatiṁ paridātuṁ marutte । daheyaṁ tvāṁ cakṣuṣā dāruṇena; saṁkruddha ity etad avaihi śakra ॥

इन्द्र उवाच । त्वमेवान्यान्दहसे जातवेदो; न हि त्वदन्यो विद्यते भस्मकर्ता । त्वत्संस्पर्शात्सर्वलोको बिभे;त्यश्रद्धेयं वदसे हव्यवाह ॥

indra uvāca । tvam evānyān dahase jātavedo; na hi tvad anyo vidyate bhasmakartā । tvatsaṁsparśāt sarvaloko bibhety; aśraddheyaṁ vadase havyavāha ॥

अग्निरुवाच । दिवं देवेन्द्र पृथिवीं चैव सर्वां; संवेष्टयेस्त्वं स्वबलेनैव शक्र । एवंविधस्येह सतस्तवासौ; कथं वृत्रस्त्रिदिवं प्राग्जहार ॥

agnir uvāca । divaṁ devendra pr̥thivīṁ caiva sarvāṁ; saṁveṣṭayes tvaṁ svabalenaiva śakra । evaṁvidhasyeha satas tavāsau; kathaṁ vr̥tras tridivaṁ prāg jahāra ॥

इन्द्र उवाच । न चण्डिका जङ्गमा नो करेणु;र्न वारिसोमं प्रपिबामि वह्ने । न दुर्बले वै विसृजामि वज्रं; को मेऽसुखाय प्रहरेन्मनुष्यः ॥

indra uvāca । na caṇḍikā jaṅgamā no kareṇur; na vārisomaṁ prapibāmi vahne । na durbale vai visr̥jāmi vajraṁ; ko me ’sukhāya praharen manuṣyaḥ ॥

प्रव्राजयेयं कालकेयान्पृथिव्या;मपाकर्षं दानवानन्तरिक्षात् । दिवः प्रह्रादमवसानमानयं; को मेऽसुखाय प्रहरेत मर्त्यः ॥

pravrājayeyaṁ kālakeyān pr̥thivyām; apākarṣaṁ dānavān antarikṣāt । divaḥ prahrādam avasānam ānayaṁ; ko me ’sukhāya prahareta martyaḥ ॥

अग्निरुवाच । यत्र शर्यातिं च्यवनो याजयिष्य;न्सहाश्विभ्यां सोममगृह्णदेकः । तं त्वं क्रुद्धः प्रत्यषेधीः पुरस्ता;च्छर्यातियज्ञं स्मर तं महेन्द्र ॥

agnir uvāca । yatra śaryātiṁ cyavano yājayiṣyan; sahāśvibhyāṁ somam agr̥hṇad ekaḥ । taṁ tvaṁ kruddhaḥ pratyaṣedhīḥ purastāc; charyātiyajñaṁ smara taṁ mahendra ॥

वज्रं गृहीत्वा च पुरंदर त्वं; संप्राहार्षीश्च्यवनस्यातिघोरम् । स ते विप्रः सह वज्रेण बाहु;मपागृह्णात्तपसा जातमन्युः ॥

vajraṁ gr̥hītvā ca puraṁdara tvaṁ; saṁprāhārṣīś cyavanasyātighoram । sa te vipraḥ saha vajreṇa bāhum; apāgr̥hṇāt tapasā jātamanyuḥ ॥

ततो रोषात्सर्वतो घोररूपं; सपत्नं ते जनयामास भूयः । मदं नामासुरं विश्वरूपं; यं त्वं दृष्ट्वा चक्षुषी संन्यमीलः ॥

tato roṣāt sarvato ghorarūpaṁ; sapatnaṁ te janayām āsa bhūyaḥ । madaṁ nāmāsuraṁ viśvarūpaṁ; yaṁ tvaṁ dr̥ṣṭvā cakṣuṣī saṁnyamīlaḥ ॥

हनुरेका जगतीस्था तथैका; दिवं गता महतो दानवस्य । सहस्रं दन्तानां शतयोजनानां; सुतीक्ष्णानां घोररूपं बभूव ॥

hanur ekā jagatīsthā tathaikā; divaṁ gatā mahato dānavasya । sahasraṁ dantānāṁ śatayojanānāṁ; sutīkṣṇānāṁ ghorarūpaṁ babhūva ॥

वृत्ताः स्थूला रजतस्तम्भवर्णा; दंष्ट्राश्चतस्रो द्वे शते योजनानाम् । स त्वां दन्तान्विदशन्नभ्यधाव;ज्जिघांसया शूलमुद्यम्य घोरम् ॥

vr̥ttāḥ sthūlā rajatastambhavarṇā; daṁṣṭrāś catasro dve śate yojanānām । sa tvāṁ dantān vidaśann abhyadhāvaj; jighāṁsayā śūlam udyamya ghoram ॥

अपश्यस्त्वं तं तदा घोररूपं; सर्वे त्वन्ये ददृशुर्दर्शनीयम् । यस्माद्भीतः प्राञ्जलिस्त्वं महर्षि;मागच्छेथाः शरणं दानवघ्न ॥

apaśyas tvaṁ taṁ tadā ghorarūpaṁ; sarve tv anye dadr̥śur darśanīyam । yasmād bhītaḥ prāñjalis tvaṁ maharṣim; āgacchethāḥ śaraṇaṁ dānavaghna ॥

क्षत्रादेवं ब्रह्मबलं गरीयो; न ब्रह्मतः किंचिदन्यद्गरीयः । सोऽहं जानन्ब्रह्मतेजो यथाव;न्न संवर्तं गन्तुमिच्छामि शक्र ॥

kṣatrād evaṁ brahmabalaṁ garīyo; na brahmataḥ kiṁ cid anyad garīyaḥ । so ’haṁ jānan brahmatejo yathāvan; na saṁvartaṁ gantum icchāmi śakra ॥