Adhyāya 83

वैशंपायन उवाच । स तु वाजी समुद्रान्तां पर्येत्य पृथिवीमिमाम् । निवृत्तोऽभिमुखो राजन्येन नागाह्वयं पुरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa tu vājī samudrāntāṁ paryetya pr̥thivīm imām । nivr̥tto ’bhimukho rājan yena nāgāhvayaṁ puram ॥

अनुगच्छंश्च तेजस्वी निवृत्तोऽथ किरीटभृत् । यदृच्छया समापेदे पुरं राजगृहं तदा ॥

anugacchaṁś ca tejasvī nivr̥tto ’tha kirīṭabhr̥t । yadr̥cchayā samāpede puraṁ rājagr̥haṁ tadā ॥

तमभ्याशगतं राजा जरासंधात्मजात्मजः । क्षत्रधर्मे स्थितो वीरः समरायाजुहाव ह ॥

tam abhyāśagataṁ rājā jarāsaṁdhātmajātmajaḥ । kṣatradharme sthito vīraḥ samarāyājuhāva ha ॥

ततः पुरात्स निष्क्रम्य रथी धन्वी शरी तली । मेघसंधिः पदातिं तं धनंजयमुपाद्रवत् ॥

tataḥ purāt sa niṣkramya rathī dhanvī śarī talī । meghasaṁdhiḥ padātiṁ taṁ dhanaṁjayam upādravat ॥

आसाद्य च महातेजा मेघसंधिर्धनंजयम् । बालभावान्महाराज प्रोवाचेदं न कौशलात् ॥

āsādya ca mahātejā meghasaṁdhir dhanaṁjayam । bālabhāvān mahārāja provācedaṁ na kauśalāt ॥

किमयं चार्यते वाजी स्त्रीमध्य इव भारत । हयमेनं हरिष्यामि प्रयतस्व विमोक्षणे ॥

kim ayaṁ cāryate vājī strīmadhya iva bhārata । hayam enaṁ hariṣyāmi prayatasva vimokṣaṇe ॥

अदत्तानुनयो युद्धे यदि त्वं पितृभिर्मम । करिष्यामि तवातिथ्यं प्रहर प्रहरामि वा ॥

adattānunayo yuddhe yadi tvaṁ pitr̥bhir mama । kariṣyāmi tavātithyaṁ prahara praharāmi vā ॥

इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं पाण्डवः प्रहसन्निव । विघ्नकर्ता मया वार्य इति मे व्रतमाहितम् ॥

ity uktaḥ pratyuvācainaṁ pāṇḍavaḥ prahasann iva । vighnakartā mayā vārya iti me vratam āhitam ॥

भ्रात्रा ज्येष्ठेन नृपते तवापि विदितं ध्रुवम् । प्रहरस्व यथाशक्ति न मन्युर्विद्यते मम ॥

bhrātrā jyeṣṭhena nr̥pate tavāpi viditaṁ dhruvam । praharasva yathāśakti na manyur vidyate mama ॥

इत्युक्तः प्राहरत्पूर्वं पाण्डवं मगधेश्वरः । किरञ्शरसहस्राणि वर्षाणीव सहस्रदृक् ॥

ity uktaḥ prāharat pūrvaṁ pāṇḍavaṁ magadheśvaraḥ । kirañ śarasahasrāṇi varṣāṇīva sahasradr̥k ॥

ततो गाण्डीवभृच्छूरो गाण्डीवप्रेषितैः शरैः । चकार मोघांस्तान्बाणानयत्नाद्भरतर्षभ ॥

tato gāṇḍīvabhr̥c chūro gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ । cakāra moghāṁs tān bāṇān ayatnād bharatarṣabha ॥

स मोघं तस्य बाणौघं कृत्वा वानरकेतनः । शरान्मुमोच ज्वलितान्दीप्तास्यानिव पन्नगान् ॥

sa moghaṁ tasya bāṇaughaṁ kr̥tvā vānaraketanaḥ । śarān mumoca jvalitān dīptāsyān iva pannagān ॥

ध्वजे पताकादण्डेषु रथयन्त्रे हयेषु च । अन्येषु च रथाङ्गेषु न शरीरे न सारथौ ॥

dhvaje patākādaṇḍeṣu rathayantre hayeṣu ca । anyeṣu ca rathāṅgeṣu na śarīre na sārathau ॥

संरक्ष्यमाणः पार्थेन शरीरे फल्गुनस्य ह । मन्यमानः स्ववीर्यं तन्मागधः प्राहिणोच्छरान् ॥

saṁrakṣyamāṇaḥ pārthena śarīre phalgunasya ha । manyamānaḥ svavīryaṁ tan māgadhaḥ prāhiṇoc charān ॥

ततो गाण्डीवभृच्छूरो मागधेन समाहतः । बभौ वासन्तिक इव पलाशः पुष्पितो महान् ॥

tato gāṇḍīvabhr̥c chūro māgadhena samāhataḥ । babhau vāsantika iva palāśaḥ puṣpito mahān ॥

अवध्यमानः सोऽभ्यघ्नन्मागधः पाण्डवर्षभम् । तेन तस्थौ स कौरव्य लोकवीरस्य दर्शने ॥

avadhyamānaḥ so ’bhyaghnan māgadhaḥ pāṇḍavarṣabham । tena tasthau sa kauravya lokavīrasya darśane ॥

सव्यसाची तु संक्रुद्धो विकृष्य बलवद्धनुः । हयांश्चकार निर्देहान्सारथेश्च शिरोऽहरत् ॥

savyasācī tu saṁkruddho vikr̥ṣya balavad dhanuḥ । hayāṁś cakāra nirdehān sāratheś ca śiro ’harat ॥

धनुश्चास्य महच्चित्रं क्षुरेण प्रचकर्त ह । हस्तावापं पताकां च ध्वजं चास्य न्यपातयत् ॥

dhanuś cāsya mahac citraṁ kṣureṇa pracakarta ha । hastāvāpaṁ patākāṁ ca dhvajaṁ cāsya nyapātayat ॥

स राजा व्यथितो व्यश्वो विधनुर्हतसारथिः । गदामादाय कौन्तेयमभिदुद्राव वेगवान् ॥

sa rājā vyathito vyaśvo vidhanur hatasārathiḥ । gadām ādāya kaunteyam abhidudrāva vegavān ॥

तस्यापतत एवाशु गदां हेमपरिष्कृताम् । शरैश्चकर्त बहुधा बहुभिर्गृध्रवाजितैः ॥

tasyāpatata evāśu gadāṁ hemapariṣkr̥tām । śaraiś cakarta bahudhā bahubhir gr̥dhravājitaiḥ ॥

सा गदा शकलीभूता विशीर्णमणिबन्धना । व्याली निर्मुच्यमानेव पपातास्य सहस्रधा ॥

sā gadā śakalībhūtā viśīrṇamaṇibandhanā । vyālī nirmucyamāneva papātāsya sahasradhā ॥

विरथं तं विधन्वानं गदया परिवर्जितम् । नैच्छत्ताडयितुं धीमानर्जुनः समराग्रणीः ॥

virathaṁ taṁ vidhanvānaṁ gadayā parivarjitam । naicchat tāḍayituṁ dhīmān arjunaḥ samarāgraṇīḥ ॥

तत एनं विमनसं क्षत्रधर्मे समास्थितम् । सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमब्रवीत्कपिकेतनः ॥

tata enaṁ vimanasaṁ kṣatradharme samāsthitam । sāntvapūrvam idaṁ vākyam abravīt kapiketanaḥ ॥

पर्याप्तः क्षत्रधर्मोऽयं दर्शितः पुत्र गम्यताम् । बह्वेतत्समरे कर्म तव बालस्य पार्थिव ॥

paryāptaḥ kṣatradharmo ’yaṁ darśitaḥ putra gamyatām । bahv etat samare karma tava bālasya pārthiva ॥

युधिष्ठिरस्य संदेशो न हन्तव्या नृपा इति । तेन जीवसि राजंस्त्वमपराद्धोऽपि मे रणे ॥

yudhiṣṭhirasya saṁdeśo na hantavyā nr̥pā iti । tena jīvasi rājaṁs tvam aparāddho ’pi me raṇe ॥

इति मत्वा स चात्मानं प्रत्यादिष्टं स्म मागधः । तथ्यमित्यवगम्यैनं प्राञ्जलिः प्रत्यपूजयत् ॥

iti matvā sa cātmānaṁ pratyādiṣṭaṁ sma māgadhaḥ । tathyam ity avagamyainaṁ prāñjaliḥ pratyapūjayat ॥

तमर्जुनः समाश्वास्य पुनरेवेदमब्रवीत् । आगन्तव्यं परां चैत्रीमश्वमेधे नृपस्य नः ॥

tam arjunaḥ samāśvāsya punar evedam abravīt । āgantavyaṁ parāṁ caitrīm aśvamedhe nr̥pasya naḥ ॥

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पूजयामास तं हयम् । फल्गुनं च युधां श्रेष्ठं विधिवत्सहदेवजः ॥

ity uktaḥ sa tathety uktvā pūjayām āsa taṁ hayam । phalgunaṁ ca yudhāṁ śreṣṭhaṁ vidhivat sahadevajaḥ ॥

ततो यथेष्टमगमत्पुनरेव स केसरी । ततः समुद्रतीरेण वङ्गान्पुण्ड्रान्सकेरलान् ॥

tato yatheṣṭam agamat punar eva sa kesarī । tataḥ samudratīreṇa vaṅgān puṇḍrān sakeralān ॥

तत्र तत्र च भूरीणि म्लेच्छसैन्यान्यनेकशः । विजिग्ये धनुषा राजन्गाण्डीवेन धनंजयः ॥

tatra tatra ca bhūrīṇi mlecchasainyāny anekaśaḥ । vijigye dhanuṣā rājan gāṇḍīvena dhanaṁjayaḥ ॥