Adhyāya 45

ब्रह्मोवाच । बुद्धिसारं मनस्तम्भमिन्द्रियग्रामबन्धनम् । महाभूतारविष्कम्भं निमेषपरिवेष्टनम् ॥

brahmovāca । buddhisāraṁ manastambham indriyagrāmabandhanam । mahābhūtāraviṣkambhaṁ nimeṣapariveṣṭanam ॥

जराशोकसमाविष्टं व्याधिव्यसनसंचरम् । देशकालविचारीदं श्रमव्यायामनिस्वनम् ॥

jarāśokasamāviṣṭaṁ vyādhivyasanasaṁcaram । deśakālavicārīdaṁ śramavyāyāmanisvanam ॥

अहोरात्रपरिक्षेपं शीतोष्णपरिमण्डलम् । सुखदुःखान्तसंक्लेशं क्षुत्पिपासावकीलनम् ॥

ahorātraparikṣepaṁ śītoṣṇaparimaṇḍalam । sukhaduḥkhāntasaṁkleśaṁ kṣutpipāsāvakīlanam ॥

छायातपविलेखं च निमेषोन्मेषविह्वलम् । घोरमोहजनाकीर्णं वर्तमानमचेतनम् ॥

chāyātapavilekhaṁ ca nimeṣonmeṣavihvalam । ghoramohajanākīrṇaṁ vartamānam acetanam ॥

मासार्धमासगणितं विषमं लोकसंचरम् । तमोनिचयपङ्कं च रजोवेगप्रवर्तकम् ॥

māsārdhamāsagaṇitaṁ viṣamaṁ lokasaṁcaram । tamonicayapaṅkaṁ ca rajovegapravartakam ॥

सत्त्वालंकारदीप्तं च गुणसंघातमण्डलम् । स्वरविग्रहनाभीकं शोकसंघातवर्तनम् ॥

sattvālaṁkāradīptaṁ ca guṇasaṁghātamaṇḍalam । svaravigrahanābhīkaṁ śokasaṁghātavartanam ॥

क्रियाकारणसंयुक्तं रागविस्तारमायतम् । लोभेप्सापरिसंख्यातं विविक्तज्ञानसंभवम् ॥

kriyākāraṇasaṁyuktaṁ rāgavistāram āyatam । lobhepsāparisaṁkhyātaṁ viviktajñānasaṁbhavam ॥

भयमोहपरीवारं भूतसंमोहकारकम् । आनन्दप्रीतिधारं च कामक्रोधपरिग्रहम् ॥

bhayamohaparīvāraṁ bhūtasaṁmohakārakam । ānandaprītidhāraṁ ca kāmakrodhaparigraham ॥

महदादिविशेषान्तमसक्तप्रभवाव्ययम् । मनोजवनमश्रान्तं कालचक्रं प्रवर्तते ॥

mahadādiviśeṣāntam asaktaprabhavāvyayam । manojavanam aśrāntaṁ kālacakraṁ pravartate ॥

एतद्द्वंद्वसमायुक्तं कालचक्रमचेतनम् । विसृजेत्संक्षिपेच्चापि बोधयेत्सामरं जगत् ॥

etad dvaṁdvasamāyuktaṁ kālacakram acetanam । visr̥jet saṁkṣipec cāpi bodhayet sāmaraṁ jagat ॥

कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः । यस्तु वेद नरो नित्यं न स भूतेषु मुह्यति ॥

kālacakrapravr̥ttiṁ ca nivr̥ttiṁ caiva tattvataḥ । yas tu veda naro nityaṁ na sa bhūteṣu muhyati ॥

विमुक्तः सर्वसंक्लेशैः सर्वद्वंद्वातिगो मुनिः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥

vimuktaḥ sarvasaṁkleśaiḥ sarvadvaṁdvātigo muniḥ । vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ prāpnoti paramāṁ gatim ॥

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः ॥

gr̥hastho brahmacārī ca vānaprastho ’tha bhikṣukaḥ । catvāra āśramāḥ proktāḥ sarve gārhasthyamūlakāḥ ॥

यः कश्चिदिह लोके च ह्यागमः संप्रकीर्तितः । तस्यान्तगमनं श्रेयः कीर्तिरेषा सनातनी ॥

yaḥ kaś cid iha loke ca hy āgamaḥ saṁprakīrtitaḥ । tasyāntagamanaṁ śreyaḥ kīrtir eṣā sanātanī ॥

संस्कारैः संस्कृतः पूर्वं यथावच्चरितव्रतः । जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत वेदवित् ॥

saṁskāraiḥ saṁskr̥taḥ pūrvaṁ yathāvac caritavrataḥ । jātau guṇaviśiṣṭāyāṁ samāvarteta vedavit ॥

स्वदारनिरतो दान्तः शिष्टाचारो जितेन्द्रियः । पञ्चभिश्च महायज्ञैः श्रद्दधानो यजेत ह ॥

svadāranirato dāntaḥ śiṣṭācāro jitendriyaḥ । pañcabhiś ca mahāyajñaiḥ śraddadhāno yajeta ha ॥

देवतातिथिशिष्टाशी निरतो वेदकर्मसु । इज्याप्रदानयुक्तश्च यथाशक्ति यथाविधि ॥

devatātithiśiṣṭāśī nirato vedakarmasu । ijyāpradānayuktaś ca yathāśakti yathāvidhi ॥

न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः । न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य गोचरः ॥

na pāṇipādacapalo na netracapalo muniḥ । na ca vāgaṅgacapala iti śiṣṭasya gocaraḥ ॥

नित्ययज्ञोपवीती स्याच्छुक्लवासाः शुचिव्रतः । नियतो दमदानाभ्यां सदा शिष्टैश्च संविशेत् ॥

nityayajñopavītī syāc chuklavāsāḥ śucivrataḥ । niyato damadānābhyāṁ sadā śiṣṭaiś ca saṁviśet ॥

जितशिश्नोदरो मैत्रः शिष्टाचारसमाहितः । वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् ॥

jitaśiśnodaro maitraḥ śiṣṭācārasamāhitaḥ । vaiṇavīṁ dhārayed yaṣṭiṁ sodakaṁ ca kamaṇḍalum ॥

अधीत्याध्यापनं कुर्यात्तथा यजनयाजने । दानं प्रतिग्रहं चैव षड्गुणां वृत्तिमाचरेत् ॥

adhītyādhyāpanaṁ kuryāt tathā yajanayājane । dānaṁ pratigrahaṁ caiva ṣaḍguṇāṁ vr̥ttim ācaret ॥

त्रीणि कर्माणि यानीह ब्राह्मणानां तु जीविका । याजनाध्यापने चोभे शुद्धाच्चापि प्रतिग्रहः ॥

trīṇi karmāṇi yānīha brāhmaṇānāṁ tu jīvikā । yājanādhyāpane cobhe śuddhāc cāpi pratigrahaḥ ॥

अवशेषाणि चान्यानि त्रीणि कर्माणि यानि तु । दानमध्ययनं यज्ञो धर्मयुक्तानि तानि तु ॥

avaśeṣāṇi cānyāni trīṇi karmāṇi yāni tu । dānam adhyayanaṁ yajño dharmayuktāni tāni tu ॥

तेष्वप्रमादं कुर्वीत त्रिषु कर्मसु धर्मवित् । दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः सर्वभूतसमो मुनिः ॥

teṣv apramādaṁ kurvīta triṣu karmasu dharmavit । dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ sarvabhūtasamo muniḥ ॥

सर्वमेतद्यथाशक्ति विप्रो निर्वर्तयञ्शुचिः । एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं गृहस्थः संशितव्रतः ॥

sarvam etad yathāśakti vipro nirvartayañ śuciḥ । evaṁ yukto jayet svargaṁ gr̥hasthaḥ saṁśitavrataḥ ॥