Adhyāya 44

ब्रह्मोवाच । यदादिमध्यपर्यन्तं ग्रहणोपायमेव च । नामलक्षणसंयुक्तं सर्वं वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥

brahmovāca । yad ādimadhyaparyantaṁ grahaṇopāyam eva ca । nāmalakṣaṇasaṁyuktaṁ sarvaṁ vakṣyāmi tattvataḥ ॥

अहः पूर्वं ततो रात्रिर्मासाः शुक्लादयः स्मृताः । श्रविष्ठादीनि ऋक्षाणि ऋतवः शिशिरादयः ॥

ahaḥ pūrvaṁ tato rātrir māsāḥ śuklādayaḥ smr̥tāḥ । śraviṣṭhādīni r̥kṣāṇi r̥tavaḥ śiśirādayaḥ ॥

भूमिरादिस्तु गन्धानां रसानामाप एव च । रूपाणां ज्योतिरादिस्तु स्पर्शादिर्वायुरुच्यते । शब्दस्यादिस्तथाकाशमेष भूतकृतो गुणः ॥

bhūmir ādis tu gandhānāṁ rasānām āpa eva ca । rūpāṇāṁ jyotir ādis tu sparśādir vāyur ucyate । śabdasyādis tathākāśam eṣa bhūtakr̥to guṇaḥ ॥

अतः परं प्रवक्ष्यामि भूतानामादिमुत्तमम् । आदित्यो ज्योतिषामादिरग्निर्भूतादिरिष्यते ॥

ataḥ paraṁ pravakṣyāmi bhūtānām ādim uttamam । ādityo jyotiṣām ādir agnir bhūtādir iṣyate ॥

सावित्री सर्वविद्यानां देवतानां प्रजापतिः । ओंकारः सर्ववेदानां वचसां प्राण एव च । यद्यस्मिन्नियतं लोके सर्वं सावित्रमुच्यते ॥

sāvitrī sarvavidyānāṁ devatānāṁ prajāpatiḥ । oṁkāraḥ sarvavedānāṁ vacasāṁ prāṇa eva ca । yady asmin niyataṁ loke sarvaṁ sāvitram ucyate ॥

गायत्री छन्दसामादिः पशूनामज उच्यते । गावश्चतुष्पदामादिर्मनुष्याणां द्विजातयः ॥

gāyatrī chandasām ādiḥ paśūnām aja ucyate । gāvaś catuṣpadām ādir manuṣyāṇāṁ dvijātayaḥ ॥

श्येनः पतत्रिणामादिर्यज्ञानां हुतमुत्तमम् । परिसर्पिणां तु सर्वेषां ज्येष्ठः सर्पो द्विजोत्तमाः ॥

śyenaḥ patatriṇām ādir yajñānāṁ hutam uttamam । parisarpiṇāṁ tu sarveṣāṁ jyeṣṭhaḥ sarpo dvijottamāḥ ॥

कृतमादिर्युगानां च सर्वेषां नात्र संशयः । हिरण्यं सर्वरत्नानामोषधीनां यवास्तथा ॥

kr̥tam ādir yugānāṁ ca sarveṣāṁ nātra saṁśayaḥ । hiraṇyaṁ sarvaratnānām oṣadhīnāṁ yavās tathā ॥

सर्वेषां भक्ष्यभोज्यानामन्नं परममुच्यते । द्रवाणां चैव सर्वेषां पेयानामाप उत्तमाः ॥

sarveṣāṁ bhakṣyabhojyānām annaṁ paramam ucyate । dravāṇāṁ caiva sarveṣāṁ peyānām āpa uttamāḥ ॥

स्थावराणां च भूतानां सर्वेषामविशेषतः । ब्रह्मक्षेत्रं सदा पुण्यं प्लक्षः प्रथमजः स्मृतः ॥

sthāvarāṇāṁ ca bhūtānāṁ sarveṣām aviśeṣataḥ । brahmakṣetraṁ sadā puṇyaṁ plakṣaḥ prathamajaḥ smr̥taḥ ॥

अहं प्रजापतीनां च सर्वेषां नात्र संशयः । मम विष्णुरचिन्त्यात्मा स्वयंभूरिति स स्मृतः ॥

ahaṁ prajāpatīnāṁ ca sarveṣāṁ nātra saṁśayaḥ । mama viṣṇur acintyātmā svayaṁbhūr iti sa smr̥taḥ ॥

पर्वतानां महामेरुः सर्वेषामग्रजः स्मृतः । दिशां च प्रदिशां चोर्ध्वा दिग्जाता प्रथमं तथा ॥

parvatānāṁ mahāmeruḥ sarveṣām agrajaḥ smr̥taḥ । diśāṁ ca pradiśāṁ cordhvā digjātā prathamaṁ tathā ॥

तथा त्रिपथगा गङ्गा नदीनामग्रजा स्मृता । तथा सरोदपानानां सर्वेषां सागरोऽग्रजः ॥

tathā tripathagā gaṅgā nadīnām agrajā smr̥tā । tathā sarodapānānāṁ sarveṣāṁ sāgaro ’grajaḥ ॥

देवदानवभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम् । नरकिंनरयक्षाणां सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥

devadānavabhūtānāṁ piśācoragarakṣasām । narakiṁnarayakṣāṇāṁ sarveṣām īśvaraḥ prabhuḥ ॥

आदिर्विश्वस्य जगतो विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् । भूतं परतरं तस्मात्त्रैलोक्ये नेह विद्यते ॥

ādir viśvasya jagato viṣṇur brahmamayo mahān । bhūtaṁ parataraṁ tasmāt trailokye neha vidyate ॥

आश्रमाणां च गार्हस्थ्यं सर्वेषां नात्र संशयः । लोकानामादिरव्यक्तं सर्वस्यान्तस्तदेव च ॥

āśramāṇāṁ ca gārhasthyaṁ sarveṣāṁ nātra saṁśayaḥ । lokānām ādir avyaktaṁ sarvasyāntas tad eva ca ॥

अहान्यस्तमयान्तानि उदयान्ता च शर्वरी । सुखस्यान्तः सदा दुःखं दुःखस्यान्तः सदा सुखम् ॥

ahāny astamayāntāni udayāntā ca śarvarī । sukhasyāntaḥ sadā duḥkhaṁ duḥkhasyāntaḥ sadā sukham ॥

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ । saṁyogā viprayogāntā maraṇāntaṁ hi jīvitam ॥

सर्वं कृतं विनाशान्तं जातस्य मरणं ध्रुवम् । अशाश्वतं हि लोकेऽस्मिन्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ॥

sarvaṁ kr̥taṁ vināśāntaṁ jātasya maraṇaṁ dhruvam । aśāśvataṁ hi loke ’smin sarvaṁ sthāvarajaṅgamam ॥

इष्टं दत्तं तपोऽधीतं व्रतानि नियमाश्च ये । सर्वमेतद्विनाशान्तं ज्ञानस्यान्तो न विद्यते ॥

iṣṭaṁ dattaṁ tapo ’dhītaṁ vratāni niyamāś ca ye । sarvam etad vināśāntaṁ jñānasyānto na vidyate ॥

तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन प्रसन्नात्मा समाहितः । निर्ममो निरहंकारो मुच्यते सर्वपाप्मभिः ॥

tasmāj jñānena śuddhena prasannātmā samāhitaḥ । nirmamo nirahaṁkāro mucyate sarvapāpmabhiḥ ॥