Adhyāya 43

ब्रह्मोवाच । मनुष्याणां तु राजन्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः । कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम् ॥

brahmovāca । manuṣyāṇāṁ tu rājanyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥ । kuñjaro vāhanānāṁ ca siṁhaś cāraṇyavāsinām ॥

अविः पशूनां सर्वेषामाखुश्च बिलवासिनाम् । गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च ॥

aviḥ paśūnāṁ sarveṣām ākhuś ca bilavāsinām । gavāṁ govr̥ṣabhaś caiva strīṇāṁ puruṣa eva ca ॥

न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा । शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः । एते द्रुमाणां राजानो लोकेऽस्मिन्नात्र संशयः ॥

nyagrodho jambuvr̥kṣaś ca pippalaḥ śālmalis tathā । śiṁśapā meṣaśr̥ṅgaś ca tathā kīcakaveṇavaḥ । ete drumāṇāṁ rājāno loke ’smin nātra saṁśayaḥ ॥

हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान् । श्वेतो नीलश्च भासश्च काष्ठवांश्चैव पर्वतः ॥

himavān pāriyātraś ca sahyo vindhyas trikūṭavān । śveto nīlaś ca bhāsaś ca kāṣṭhavāṁś caiva parvataḥ ॥

शुभस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा । एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा ॥

śubhaskandho mahendraś ca mālyavān parvatas tathā । ete parvatarājāno gaṇānāṁ marutas tathā ॥

सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः । यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः ॥

sūryo grahāṇām adhipo nakṣatrāṇāṁ ca candramāḥ । yamaḥ pitr̥̄ṇām adhipaḥ saritām atha sāgaraḥ ॥

अम्भसां वरुणो राजा सत्त्वानां मित्र उच्यते । अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते ॥

ambhasāṁ varuṇo rājā sattvānāṁ mitra ucyate । arko ’dhipatir uṣṇānāṁ jyotiṣām indur ucyate ॥

अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः । ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः ॥

agnir bhūtapatir nityaṁ brāhmaṇānāṁ br̥haspatiḥ । oṣadhīnāṁ patiḥ somo viṣṇur balavatāṁ varaḥ ॥

त्वष्टाधिराजो रूपाणां पशूनामीश्वरः शिवः । दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृषयस्तथा ॥

tvaṣṭādhirājo rūpāṇāṁ paśūnām īśvaraḥ śivaḥ । dakṣiṇānāṁ tathā yajño vedānām r̥ṣayas tathā ॥

दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान् । कुबेरः सर्वयक्षाणां देवतानां पुरंदरः । एष भूतादिकः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः ॥

diśām udīcī viprāṇāṁ somo rājā pratāpavān । kuberaḥ sarvayakṣāṇāṁ devatānāṁ puraṁdaraḥ । eṣa bhūtādikaḥ sargaḥ prajānāṁ ca prajāpatiḥ ॥

सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान् । भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वापि न विद्यते ॥

sarveṣām eva bhūtānām ahaṁ brahmamayo mahān । bhūtaṁ parataraṁ matto viṣṇor vāpi na vidyate ॥

राजाधिराजः सर्वासां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् । ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः ॥

rājādhirājaḥ sarvāsāṁ viṣṇur brahmamayo mahān । īśvaraṁ taṁ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa prajāpatiḥ ॥

नरकिंनरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः ॥

narakiṁnarayakṣāṇāṁ gandharvoragarakṣasām । devadānavanāgānāṁ sarveṣām īśvaro hi saḥ ॥

भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना । माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वतीति या ॥

bhagadevānuyātānāṁ sarvāsāṁ vāmalocanā । māheśvarī mahādevī procyate pārvatīti yā ॥

उमां देवीं विजानीत नारीणामुत्तमां शुभाम् । रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा ॥

umāṁ devīṁ vijānīta nārīṇām uttamāṁ śubhām । ratīnāṁ vasumatyas tu strīṇām apsarasas tathā ॥

धर्मकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मलक्षणाः । तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे ॥

dharmakāmāś ca rājāno brāhmaṇā dharmalakṣaṇāḥ । tasmād rājā dvijātīnāṁ prayateteha rakṣaṇe ॥

राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः । हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः ॥

rājñāṁ hi viṣaye yeṣām avasīdanti sādhavaḥ । hīnās te svaguṇaiḥ sarvaiḥ pretyāvāṅmārgagāminaḥ ॥

राज्ञां तु विषये येषां साधवः परिरक्षिताः । तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्त्यमेव च । प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः ॥

rājñāṁ tu viṣaye yeṣāṁ sādhavaḥ parirakṣitāḥ । te ’smim̐l loke pramodante pretya cānantyam eva ca । prāpnuvanti mahātmāna iti vitta dvijarṣabhāḥ ॥

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम् । अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा ॥

ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi niyataṁ dharmalakṣaṇam । ahiṁsālakṣaṇo dharmo hiṁsā cādharmalakṣaṇā ॥

प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः । शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः ॥

prakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karmalakṣaṇāḥ । śabdalakṣaṇam ākāśaṁ vāyus tu sparśalakṣaṇaḥ ॥

ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः । धरणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा ॥

jyotiṣāṁ lakṣaṇaṁ rūpam āpaś ca rasalakṣaṇāḥ । dharaṇī sarvabhūtānāṁ pr̥thivī gandhalakṣaṇā ॥

स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती सत्यलक्षणा । मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात् ॥

svaravyañjanasaṁskārā bhāratī satyalakṣaṇā । manaso lakṣaṇaṁ cintā tathoktā buddhir anvayāt ॥

मनसा चिन्तयानोऽर्थान्बुद्ध्या चैव व्यवस्यति । बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः ॥

manasā cintayāno ’rthān buddhyā caiva vyavasyati । buddhir hi vyavasāyena lakṣyate nātra saṁśayaḥ ॥

लक्षणं महतो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम् । प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ॥

lakṣaṇaṁ mahato dhyānam avyaktaṁ sādhulakṣaṇam । pravr̥ttilakṣaṇo yogo jñānaṁ saṁnyāsalakṣaṇam ॥

तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् । संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् । अतीतोऽद्वंद्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगम् ॥

tasmāj jñānaṁ puraskr̥tya saṁnyased iha buddhimān । saṁnyāsī jñānasaṁyuktaḥ prāpnoti paramāṁ gatim । atīto ’dvaṁdvam abhyeti tamomr̥tyujarātigam ॥

धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया । गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम् ॥

dharmalakṣaṇasaṁyuktam uktaṁ vo vidhivan mayā । guṇānāṁ grahaṇaṁ samyag vakṣyāmy aham ataḥ param ॥

पार्थिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेनेह स गृह्यते । घ्राणस्थश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते ॥

pārthivo yas tu gandho vai ghrāṇeneha sa gr̥hyate । ghrāṇasthaś ca tathā vāyur gandhajñāne vidhīyate ॥

अपां धातुरसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते । जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते ॥

apāṁ dhāturaso nityaṁ jihvayā sa tu gr̥hyate । jihvāsthaś ca tathā somo rasajñāne vidhīyate ॥

ज्योतिषश्च गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते । चक्षुःस्थश्च तथादित्यो रूपज्ञाने विधीयते ॥

jyotiṣaś ca guṇo rūpaṁ cakṣuṣā tac ca gr̥hyate । cakṣuḥsthaś ca tathādityo rūpajñāne vidhīyate ॥

वायव्यस्तु तथा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः । त्वक्स्थश्चैव तथा वायुः स्पर्शज्ञाने विधीयते ॥

vāyavyas tu tathā sparśas tvacā prajñāyate ca saḥ । tvaksthaś caiva tathā vāyuḥ sparśajñāne vidhīyate ॥

आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण स तु गृह्यते । श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः ॥

ākāśasya guṇo ghoṣaḥ śrotreṇa sa tu gr̥hyate । śrotrasthāś ca diśaḥ sarvāḥ śabdajñāne prakīrtitāḥ ॥

मनसस्तु गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते । हृदिस्थचेतनाधातुर्मनोज्ञाने विधीयते ॥

manasas tu guṇaś cintā prajñayā sa tu gr̥hyate । hr̥disthacetanādhātur manojñāne vidhīyate ॥

बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा । निश्चित्य ग्रहणं नित्यमव्यक्तं नात्र संशयः ॥

buddhir adhyavasāyena dhyānena ca mahāṁs tathā । niścitya grahaṇaṁ nityam avyaktaṁ nātra saṁśayaḥ ॥

अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः । तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः ॥

aliṅgagrahaṇo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ । tasmād aliṅgaḥ kṣetrajñaḥ kevalaṁ jñānalakṣaṇaḥ ॥

अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम् । सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च ॥

avyaktaṁ kṣetram uddiṣṭaṁ guṇānāṁ prabhavāpyayam । sadā paśyāmy ahaṁ līnaṁ vijānāmi śr̥ṇomi ca ॥

पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते । गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ॥

puruṣas tad vijānīte tasmāt kṣetrajña ucyate । guṇavr̥ttaṁ tathā kr̥tsnaṁ kṣetrajñaḥ paripaśyati ॥

आदिमध्यावसानान्तं सृज्यमानमचेतनम् । न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानं पुनः पुनः ॥

ādimadhyāvasānāntaṁ sr̥jyamānam acetanam । na guṇā vidur ātmānaṁ sr̥jyamānaṁ punaḥ punaḥ ॥

न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति । गुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत् ॥

na satyaṁ veda vai kaś cit kṣetrajñas tv eva vindati । guṇānāṁ guṇabhūtānāṁ yat paraṁ parato mahat ॥

तस्माद्गुणांश्च तत्त्वं च परित्यज्येह तत्त्ववित् । क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ ॥

tasmād guṇāṁś ca tattvaṁ ca parityajyeha tattvavit । kṣīṇadoṣo guṇān hitvā kṣetrajñaṁ praviśaty atha ॥

निर्द्वंद्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च । अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विभुः ॥

nirdvaṁdvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca । acalaś cāniketaś ca kṣetrajñaḥ sa paro vibhuḥ ॥