Adhyāya 21

ब्राह्मण उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । निबोध दशहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥

brāhmaṇa uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । nibodha daśahotr̥̄ṇāṁ vidhānam iha yādr̥śam ॥

सर्वमेवात्र विज्ञेयं चित्तं ज्ञानमवेक्षते । रेतः शरीरभृत्काये विज्ञाता तु शरीरभृत् ॥

sarvam evātra vijñeyaṁ cittaṁ jñānam avekṣate । retaḥ śarīrabhr̥tkāye vijñātā tu śarīrabhr̥t ॥

शरीरभृद्गार्हपत्यस्तस्मादन्यः प्रणीयते । ततश्चाहवनीयस्तु तस्मिन्संक्षिप्यते हविः ॥

śarīrabhr̥d gārhapatyas tasmād anyaḥ praṇīyate । tataś cāhavanīyas tu tasmin saṁkṣipyate haviḥ ॥

ततो वाचस्पतिर्जज्ञे समानः पर्यवेक्षते । रूपं भवति वै व्यक्तं तदनुद्रवते मनः ॥

tato vācaspatir jajñe samānaḥ paryavekṣate । rūpaṁ bhavati vai vyaktaṁ tad anudravate manaḥ ॥

ब्राह्मण्युवाच । कस्माद्वागभवत्पूर्वं कस्मात्पश्चान्मनोऽभवत् । मनसा चिन्तितं वाक्यं यदा समभिपद्यते ॥

brāhmaṇy uvāca । kasmād vāg abhavat pūrvaṁ kasmāt paścān mano ’bhavat । manasā cintitaṁ vākyaṁ yadā samabhipadyate ॥

केन विज्ञानयोगेन मतिश्चित्तं समास्थिता । समुन्नीता नाध्यगच्छत्को वैनां प्रतिषेधति ॥

kena vijñānayogena matiś cittaṁ samāsthitā । samunnītā nādhyagacchat ko vaināṁ pratiṣedhati ॥

ब्राह्मण उवाच । तामपानः पतिर्भूत्वा तस्मात्प्रेष्यत्यपानताम् । तां मतिं मनसः प्राहुर्मनस्तस्मादवेक्षते ॥

brāhmaṇa uvāca । tām apānaḥ patir bhūtvā tasmāt preṣyaty apānatām । tāṁ matiṁ manasaḥ prāhur manas tasmād avekṣate ॥

प्रश्नं तु वाङ्मनसोर्मां यस्मात्त्वमनुपृच्छसि । तस्मात्ते वर्तयिष्यामि तयोरेव समाह्वयम् ॥

praśnaṁ tu vāṅmanasor māṁ yasmāt tvam anupr̥cchasi । tasmāt te vartayiṣyāmi tayor eva samāhvayam ॥

उभे वाङ्मनसी गत्वा भूतात्मानमपृच्छताम् । आवयोः श्रेष्ठमाचक्ष्व छिन्धि नौ संशयं विभो ॥

ubhe vāṅmanasī gatvā bhūtātmānam apr̥cchatām । āvayoḥ śreṣṭham ācakṣva chindhi nau saṁśayaṁ vibho ॥

मन इत्येव भगवांस्तदा प्राह सरस्वतीम् । अहं वै कामधुक्तुभ्यमिति तं प्राह वागथ ॥

mana ity eva bhagavāṁs tadā prāha sarasvatīm । ahaṁ vai kāmadhuk tubhyam iti taṁ prāha vāg atha ॥

स्थावरं जङ्गमं चैव विद्ध्युभे मनसी मम । स्थावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव ॥

sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva viddhy ubhe manasī mama । sthāvaraṁ matsakāśe vai jaṅgamaṁ viṣaye tava ॥

यस्तु ते विषयं गच्छेन्मन्त्रो वर्णः स्वरोऽपि वा । तन्मनो जङ्गमं नाम तस्मादसि गरीयसी ॥

yas tu te viṣayaṁ gacchen mantro varṇaḥ svaro ’pi vā । tan mano jaṅgamaṁ nāma tasmād asi garīyasī ॥

यस्मादसि च मा वोचः स्वयमभ्येत्य शोभने । तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वक्ष्यसि सरस्वति ॥

yasmād asi ca mā vocaḥ svayam abhyetya śobhane । tasmād ucchvāsam āsādya na vakṣyasi sarasvati ॥

प्राणापानान्तरे देवी वाग्वै नित्यं स्म तिष्ठति । प्रेर्यमाणा महाभागे विना प्राणमपानती । प्रजापतिमुपाधावत्प्रसीद भगवन्निति ॥

prāṇāpānāntare devī vāg vai nityaṁ sma tiṣṭhati । preryamāṇā mahābhāge vinā prāṇam apānatī । prajāpatim upādhāvat prasīda bhagavann iti ॥

ततः प्राणः प्रादुरभूद्वाचमाप्याययन्पुनः । तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वाग्वदति कर्हिचित् ॥

tataḥ prāṇaḥ prādurabhūd vācam āpyāyayan punaḥ । tasmād ucchvāsam āsādya na vāg vadati karhi cit ॥

घोषिणी जातनिर्घोषा नित्यमेव प्रवर्तते । तयोरपि च घोषिण्योर्निर्घोषैव गरीयसी ॥

ghoṣiṇī jātanirghoṣā nityam eva pravartate । tayor api ca ghoṣiṇyor nirghoṣaiva garīyasī ॥

गौरिव प्रस्रवत्येषा रसमुत्तमशालिनी । सततं स्यन्दते ह्येषा शाश्वतं ब्रह्मवादिनी ॥

gaur iva prasravaty eṣā rasam uttamaśālinī । satataṁ syandate hy eṣā śāśvataṁ brahmavādinī ॥

दिव्यादिव्यप्रभावेन भारती गौः शुचिस्मिते । एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः स्यन्दमानयोः ॥

divyādivyaprabhāvena bhāratī gauḥ śucismite । etayor antaraṁ paśya sūkṣmayoḥ syandamānayoḥ ॥

अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चोद्यमाना सिसृक्षया । किं नु पूर्वं ततो देवी व्याजहार सरस्वती ॥

anutpanneṣu vākyeṣu codyamānā sisr̥kṣayā । kiṁ nu pūrvaṁ tato devī vyājahāra sarasvatī ॥

प्राणेन या संभवते शरीरे; प्राणादपानं प्रतिपद्यते च । उदानभूता च विसृज्य देहं; व्यानेन सर्वं दिवमावृणोति ॥

prāṇena yā saṁbhavate śarīre; prāṇād apānaṁ pratipadyate ca । udānabhūtā ca visr̥jya dehaṁ; vyānena sarvaṁ divam āvr̥ṇoti ॥

ततः समाने प्रतितिष्ठतीह; इत्येव पूर्वं प्रजजल्प चापि । तस्मान्मनः स्थावरत्वाद्विशिष्टं; तथा देवी जङ्गमत्वाद्विशिष्टा ॥

tataḥ samāne pratitiṣṭhatīha; ity eva pūrvaṁ prajajalpa cāpi । tasmān manaḥ sthāvaratvād viśiṣṭaṁ; tathā devī jaṅgamatvād viśiṣṭā ॥