Adhyāya 20

वासुदेव उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । दंपत्योः पार्थ संवादमभयं नाम नामतः ॥

vāsudeva uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । daṁpatyoḥ pārtha saṁvādam abhayaṁ nāma nāmataḥ ॥

ब्राह्मणी ब्राह्मणं कंचिज्ज्ञानविज्ञानपारगम् । दृष्ट्वा विविक्त आसीनं भार्या भर्तारमब्रवीत् ॥

brāhmaṇī brāhmaṇaṁ kaṁ cij jñānavijñānapāragam । dr̥ṣṭvā vivikta āsīnaṁ bhāryā bhartāram abravīt ॥

कं नु लोकं गमिष्यामि त्वामहं पतिमाश्रिता । न्यस्तकर्माणमासीनं कीनाशमविचक्षणम् ॥

kaṁ nu lokaṁ gamiṣyāmi tvām ahaṁ patim āśritā । nyastakarmāṇam āsīnaṁ kīnāśam avicakṣaṇam ॥

भार्याः पतिकृताँल्लोकानाप्नुवन्तीति नः श्रुतम् । त्वामहं पतिमासाद्य कां गमिष्यामि वै गतिम् ॥

bhāryāḥ patikr̥tām̐l lokān āpnuvantīti naḥ śrutam । tvām ahaṁ patim āsādya kāṁ gamiṣyāmi vai gatim ॥

एवमुक्तः स शान्तात्मा तामुवाच हसन्निव । सुभगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानघे ॥

evam uktaḥ sa śāntātmā tām uvāca hasann iva । subhage nābhyasūyāmi vākyasyāsya tavānaghe ॥

ग्राह्यं दृश्यं च श्राव्यं च यदिदं कर्म विद्यते । एतदेव व्यवस्यन्ति कर्म कर्मेति कर्मिणः ॥

grāhyaṁ dr̥śyaṁ ca śrāvyaṁ ca yad idaṁ karma vidyate । etad eva vyavasyanti karma karmeti karmiṇaḥ ॥

मोहमेव नियच्छन्ति कर्मणा ज्ञानवर्जिताः । नैष्कर्म्यं न च लोकेऽस्मिन्मौर्तमित्युपलभ्यते ॥

moham eva niyacchanti karmaṇā jñānavarjitāḥ । naiṣkarmyaṁ na ca loke ’smin maurtam ity upalabhyate ॥

कर्मणा मनसा वाचा शुभं वा यदि वाशुभम् । जन्मादिमूर्तिभेदानां कर्म भूतेषु वर्तते ॥

karmaṇā manasā vācā śubhaṁ vā yadi vāśubham । janmādimūrtibhedānāṁ karma bhūteṣu vartate ॥

रक्षोभिर्वध्यमानेषु दृश्यद्रव्येषु कर्मसु । आत्मस्थमात्मना तेन दृष्टमायतनं मया ॥

rakṣobhir vadhyamāneṣu dr̥śyadravyeṣu karmasu । ātmastham ātmanā tena dr̥ṣṭam āyatanaṁ mayā ॥

यत्र तद्ब्रह्म निर्द्वंद्वं यत्र सोमः सहाग्निना । व्यवायं कुरुते नित्यं धीरो भूतानि धारयन् ॥

yatra tad brahma nirdvaṁdvaṁ yatra somaḥ sahāgninā । vyavāyaṁ kurute nityaṁ dhīro bhūtāni dhārayan ॥

यत्र ब्रह्मादयो युक्तास्तदक्षरमुपासते । विद्वांसः सुव्रता यत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः ॥

yatra brahmādayo yuktās tad akṣaram upāsate । vidvāṁsaḥ suvratā yatra śāntātmāno jitendriyāḥ ॥

घ्राणेन न तदाघ्रेयं न तदाद्यं च जिह्वया । स्पर्शेन च न तत्स्पृश्यं मनसा त्वेव गम्यते ॥

ghrāṇena na tad āghreyaṁ na tad ādyaṁ ca jihvayā । sparśena ca na tat spr̥śyaṁ manasā tv eva gamyate ॥

चक्षुषा न विषह्यं च यत्किंचिच्छ्रवणात्परम् । अगन्धमरसस्पर्शमरूपाशब्दमव्ययम् ॥

cakṣuṣā na viṣahyaṁ ca yat kiṁ cic chravaṇāt param । agandham arasasparśam arūpāśabdam avyayam ॥

यतः प्रवर्तते तन्त्रं यत्र च प्रतितिष्ठति । प्राणोऽपानः समानश्च व्यानश्चोदान एव च ॥

yataḥ pravartate tantraṁ yatra ca pratitiṣṭhati । prāṇo ’pānaḥ samānaś ca vyānaś codāna eva ca ॥

तत एव प्रवर्तन्ते तमेव प्रविशन्ति च । समानव्यानयोर्मध्ये प्राणापानौ विचेरतुः ॥

tata eva pravartante tam eva praviśanti ca । samānavyānayor madhye prāṇāpānau viceratuḥ ॥

तस्मिन्सुप्ते प्रलीयेते समानो व्यान एव च । अपानप्राणयोर्मध्ये उदानो व्याप्य तिष्ठति । तस्माच्छयानं पुरुषं प्राणापानौ न मुञ्चतः ॥

tasmin supte pralīyete samāno vyāna eva ca । apānaprāṇayor madhye udāno vyāpya tiṣṭhati । tasmāc chayānaṁ puruṣaṁ prāṇāpānau na muñcataḥ ॥

प्राणानायम्यते येन तमुदानं प्रचक्षते । तस्मात्तपो व्यवस्यन्ति तद्भवं ब्रह्मवादिनः ॥

prāṇān āyamyate yena tam udānaṁ pracakṣate । tasmāt tapo vyavasyanti tadbhavaṁ brahmavādinaḥ ॥

तेषामन्योन्यभक्षाणां सर्वेषां देहचारिणाम् । अग्निर्वैश्वानरो मध्ये सप्तधा विहितोऽन्तरा ॥

teṣām anyonyabhakṣāṇāṁ sarveṣāṁ dehacāriṇām । agnir vaiśvānaro madhye saptadhā vihito ’ntarā ॥

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पञ्चमम् । मनो बुद्धिश्च सप्तैता जिह्वा वैश्वानरार्चिषः ॥

ghrāṇaṁ jihvā ca cakṣuś ca tvak ca śrotraṁ ca pañcamam । mano buddhiś ca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ ॥

घ्रेयं पेयं च दृश्यं च स्पृश्यं श्रव्यं तथैव च । मन्तव्यमथ बोद्धव्यं ताः सप्त समिधो मम ॥

ghreyaṁ peyaṁ ca dr̥śyaṁ ca spr̥śyaṁ śravyaṁ tathaiva ca । mantavyam atha boddhavyaṁ tāḥ sapta samidho mama ॥

घ्राता भक्षयिता द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता च पञ्चमः । मन्ता बोद्धा च सप्तैते भवन्ति परमर्त्विजः ॥

ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ । mantā boddhā ca saptaite bhavanti paramartvijaḥ ॥

घ्रेये पेये च दृश्ये च स्पृश्ये श्रव्ये तथैव च । हवींष्यग्निषु होतारः सप्तधा सप्त सप्तसु । सम्यक्प्रक्षिप्य विद्वांसो जनयन्ति स्वयोनिषु ॥

ghreye peye ca dr̥śye ca spr̥śye śravye tathaiva ca । havīṁṣy agniṣu hotāraḥ saptadhā sapta saptasu । samyak prakṣipya vidvāṁso janayanti svayoniṣu ॥

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । मनो बुद्धिश्च सप्तैते योनिरित्येव शब्दिताः ॥

pr̥thivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam । mano buddhiś ca saptaite yonir ity eva śabditāḥ ॥

हविर्भूता गुणाः सर्वे प्रविशन्त्यग्निजं मुखम् । अन्तर्वासमुषित्वा च जायन्ते स्वासु योनिषु । तत्रैव च निरुध्यन्ते प्रलये भूतभावने ॥

havirbhūtā guṇāḥ sarve praviśanty agnijaṁ mukham । antarvāsam uṣitvā ca jāyante svāsu yoniṣu । tatraiva ca nirudhyante pralaye bhūtabhāvane ॥

ततः संजायते गन्धस्ततः संजायते रसः । ततः संजायते रूपं ततः स्पर्शोऽभिजायते ॥

tataḥ saṁjāyate gandhas tataḥ saṁjāyate rasaḥ । tataḥ saṁjāyate rūpaṁ tataḥ sparśo ’bhijāyate ॥

ततः संजायते शब्दः संशयस्तत्र जायते । ततः संजायते निष्ठा जन्मैतत्सप्तधा विदुः ॥

tataḥ saṁjāyate śabdaḥ saṁśayas tatra jāyate । tataḥ saṁjāyate niṣṭhā janmaitat saptadhā viduḥ ॥

अनेनैव प्रकारेण प्रगृहीतं पुरातनैः । पूर्णाहुतिभिरापूर्णास्तेऽभिपूर्यन्ति तेजसा ॥

anenaiva prakāreṇa pragr̥hītaṁ purātanaiḥ । pūrṇāhutibhir āpūrṇās te ’bhipūryanti tejasā ॥