Adhyāya 13

वासुदेव उवाच । न बाह्यं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति भारत । शारीरं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति वा न वा ॥

vāsudeva uvāca । na bāhyaṁ dravyam utsr̥jya siddhir bhavati bhārata । śārīraṁ dravyam utsr̥jya siddhir bhavati vā na vā ॥

बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य शारीरेषु च गृध्यतः । यो धर्मो यत्सुखं चैव द्विषतामस्तु तत्तथा ॥

bāhyadravyavimuktasya śārīreṣu ca gr̥dhyataḥ । yo dharmo yat sukhaṁ caiva dviṣatām astu tat tathā ॥

द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् । ममेति द्व्यक्षरो मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम् ॥

dvyakṣaras tu bhaven mr̥tyus tryakṣaraṁ brahma śāśvatam । mameti dvyakṣaro mr̥tyur na mameti ca śāśvatam ॥

ब्रह्म मृत्युश्च तौ राजन्नात्मन्येव व्यवस्थितौ । अदृश्यमानौ भूतानि योधयेतामसंशयम् ॥

brahma mr̥tyuś ca tau rājann ātmany eva vyavasthitau । adr̥śyamānau bhūtāni yodhayetām asaṁśayam ॥

अविनाशोऽस्य सत्त्वस्य नियतो यदि भारत । भित्त्वा शरीरं भूतानामहिंसां प्रतिपद्यते ॥

avināśo ’sya sattvasya niyato yadi bhārata । bhittvā śarīraṁ bhūtānām ahiṁsāṁ pratipadyate ॥

लब्ध्वापि पृथिवीं सर्वां सहस्थावरजङ्गमाम् । ममत्वं यस्य नैव स्यात्किं तया स करिष्यति ॥

labdhvāpi pr̥thivīṁ sarvāṁ sahasthāvarajaṅgamām । mamatvaṁ yasya naiva syāt kiṁ tayā sa kariṣyati ॥

अथ वा वसतः पार्थ वने वन्येन जीवतः । ममता यस्य द्रव्येषु मृत्योरास्ये स वर्तते ॥

atha vā vasataḥ pārtha vane vanyena jīvataḥ । mamatā yasya dravyeṣu mr̥tyor āsye sa vartate ॥

बाह्यान्तराणां शत्रूणां स्वभावं पश्य भारत । यन्न पश्यति तद्भूतं मुच्यते स महाभयात् ॥

bāhyāntarāṇāṁ śatrūṇāṁ svabhāvaṁ paśya bhārata । yan na paśyati tad bhūtaṁ mucyate sa mahābhayāt ॥

कामात्मानं न प्रशंसन्ति लोके; न चाकामात्काचिदस्ति प्रवृत्तिः । दानं हि वेदाध्ययनं तपश्च; कामेन कर्माणि च वैदिकानि ॥

kāmātmānaṁ na praśaṁsanti loke; na cākāmāt kā cid asti pravr̥ttiḥ । dānaṁ hi vedādhyayanaṁ tapaś ca; kāmena karmāṇi ca vaidikāni ॥

व्रतं यज्ञान्नियमान्ध्यानयोगा;न्कामेन यो नारभते विदित्वा । यद्यद्ध्ययं कामयते स धर्मो; न यो धर्मो नियमस्तस्य मूलम् ॥

vrataṁ yajñān niyamān dhyānayogān; kāmena yo nārabhate viditvā । yad yad dhy ayaṁ kāmayate sa dharmo; na yo dharmo niyamas tasya mūlam ॥

अत्र गाथाः कामगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । शृणु संकीर्त्यमानास्ता निखिलेन युधिष्ठिर ॥

atra gāthāḥ kāmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ । śr̥ṇu saṁkīrtyamānās tā nikhilena yudhiṣṭhira ॥

नाहं शक्योऽनुपायेन हन्तुं भूतेन केनचित् । यो मां प्रयतते हन्तुं ज्ञात्वा प्रहरणे बलम् । तस्य तस्मिन्प्रहरणे पुनः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥

nāhaṁ śakyo ’nupāyena hantuṁ bhūtena kena cit । yo māṁ prayatate hantuṁ jñātvā praharaṇe balam । tasya tasmin praharaṇe punaḥ prādurbhavāmy aham ॥

यो मां प्रयतते हन्तुं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । जङ्गमेष्विव कर्मात्मा पुनः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥

yo māṁ prayatate hantuṁ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ । jaṅgameṣv iva karmātmā punaḥ prādurbhavāmy aham ॥

यो मां प्रयतते हन्तुं वेदैर्वेदान्तसाधनैः । स्थावरेष्विव शान्तात्मा तस्य प्रादुर्भवाम्यहम् ॥

yo māṁ prayatate hantuṁ vedair vedāntasādhanaiḥ । sthāvareṣv iva śāntātmā tasya prādurbhavāmy aham ॥

यो मां प्रयतते हन्तुं धृत्या सत्यपराक्रमः । भावो भवामि तस्याहं स च मां नावबुध्यते ॥

yo māṁ prayatate hantuṁ dhr̥tyā satyaparākramaḥ । bhāvo bhavāmi tasyāhaṁ sa ca māṁ nāvabudhyate ॥

यो मां प्रयतते हन्तुं तपसा संशितव्रतः । ततस्तपसि तस्याथ पुनः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥

yo māṁ prayatate hantuṁ tapasā saṁśitavrataḥ । tatas tapasi tasyātha punaḥ prādurbhavāmy aham ॥

यो मां प्रयतते हन्तुं मोक्षमास्थाय पण्डितः । तस्य मोक्षरतिस्थस्य नृत्यामि च हसामि च । अवध्यः सर्वभूतानामहमेकः सनातनः ॥

yo māṁ prayatate hantuṁ mokṣam āsthāya paṇḍitaḥ । tasya mokṣaratisthasya nr̥tyāmi ca hasāmi ca । avadhyaḥ sarvabhūtānām aham ekaḥ sanātanaḥ ॥

तस्मात्त्वमपि तं कामं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । धर्मं कुरु महाराज तत्र ते स भविष्यति ॥

tasmāt tvam api taṁ kāmaṁ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ । dharmaṁ kuru mahārāja tatra te sa bhaviṣyati ॥

यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता । अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः ॥

yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā । anyaiś ca vividhair yajñaiḥ samr̥ddhair āptadakṣiṇaiḥ ॥

मा ते व्यथास्तु निहतान्बन्धून्वीक्ष्य पुनः पुनः । न शक्यास्ते पुनर्द्रष्टुं ये हतास्मिन्रणाजिरे ॥

mā te vyathāstu nihatān bandhūn vīkṣya punaḥ punaḥ । na śakyās te punar draṣṭuṁ ye hatāsmin raṇājire ॥

स त्वमिष्ट्वा महायज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः । लोके कीर्तिं परां प्राप्य गतिमग्र्यां गमिष्यसि ॥

sa tvam iṣṭvā mahāyajñaiḥ samr̥ddhair āptadakṣiṇaiḥ । loke kīrtiṁ parāṁ prāpya gatim agryāṁ gamiṣyasi ॥