Adhyāya 6

युधिष्ठिर उवाच । न मां प्रीणयते राज्यं त्वय्येवं दुःखिते नृप । धिङ्मामस्तु सुदुर्बुद्धिं राज्यसक्तं प्रमादिनम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । na māṁ prīṇayate rājyaṁ tvayy evaṁ duḥkhite nr̥pa । dhiṅ mām astu sudurbuddhiṁ rājyasaktaṁ pramādinam ॥

योऽहं भवन्तं दुःखार्तमुपवासकृशं नृप । यताहारं क्षितिशयं नाविन्दं भ्रातृभिः सह ॥

yo ’haṁ bhavantaṁ duḥkhārtam upavāsakr̥śaṁ nr̥pa । yatāhāraṁ kṣitiśayaṁ nāvindaṁ bhrātr̥bhiḥ saha ॥

अहोऽस्मि वञ्चितो मूढो भवता गूढबुद्धिना । विश्वासयित्वा पूर्वं मां यदिदं दुःखमश्नुथाः ॥

aho ’smi vañcito mūḍho bhavatā gūḍhabuddhinā । viśvāsayitvā pūrvaṁ māṁ yad idaṁ duḥkham aśnuthāḥ ॥

किं मे राज्येन भोगैर्वा किं यज्ञैः किं सुखेन वा । यस्य मे त्वं महीपाल दुःखान्येतान्यवाप्तवान् ॥

kiṁ me rājyena bhogair vā kiṁ yajñaiḥ kiṁ sukhena vā । yasya me tvaṁ mahīpāla duḥkhāny etāny avāptavān ॥

पीडितं चापि जानामि राज्यमात्मानमेव च । अनेन वचसा तुभ्यं दुःखितस्य जनेश्वर ॥

pīḍitaṁ cāpi jānāmi rājyam ātmānam eva ca । anena vacasā tubhyaṁ duḥkhitasya janeśvara ॥

भवान्पिता भवान्माता भवान्नः परमो गुरुः । भवता विप्रहीणा हि क्व नु तिष्ठामहे वयम् ॥

bhavān pitā bhavān mātā bhavān naḥ paramo guruḥ । bhavatā viprahīṇā hi kva nu tiṣṭhāmahe vayam ॥

औरसो भवतः पुत्रो युयुत्सुर्नृपसत्तम । अस्तु राजा महाराज यं चान्यं मन्यते भवान् ॥

auraso bhavataḥ putro yuyutsur nr̥pasattama । astu rājā mahārāja yaṁ cānyaṁ manyate bhavān ॥

अहं वनं गमिष्यामि भवान्राज्यं प्रशास्त्विदम् । न मामयशसा दग्धं भूयस्त्वं दग्धुमर्हसि ॥

ahaṁ vanaṁ gamiṣyāmi bhavān rājyaṁ praśāstv idam । na mām ayaśasā dagdhaṁ bhūyas tvaṁ dagdhum arhasi ॥

नाहं राजा भवान्राजा भवता परवानहम् । कथं गुरुं त्वां धर्मज्ञमनुज्ञातुमिहोत्सहे ॥

nāhaṁ rājā bhavān rājā bhavatā paravān aham । kathaṁ guruṁ tvāṁ dharmajñam anujñātum ihotsahe ॥

न मन्युर्हृदि नः कश्चिद्दुर्योधनकृतेऽनघ । भवितव्यं तथा तद्धि वयं ते चैव मोहिताः ॥

na manyur hr̥di naḥ kaś cid duryodhanakr̥te ’nagha । bhavitavyaṁ tathā tad dhi vayaṁ te caiva mohitāḥ ॥

वयं हि पुत्रा भवतो यथा दुर्योधनादयः । गान्धारी चैव कुन्ती च निर्विशेषे मते मम ॥

vayaṁ hi putrā bhavato yathā duryodhanādayaḥ । gāndhārī caiva kuntī ca nirviśeṣe mate mama ॥

स मां त्वं यदि राजेन्द्र परित्यज्य गमिष्यसि । पृष्ठतस्त्वानुयास्यामि सत्येनात्मानमालभे ॥

sa māṁ tvaṁ yadi rājendra parityajya gamiṣyasi । pr̥ṣṭhatas tvānuyāsyāmi satyenātmānam ālabhe ॥

इयं हि वसुसंपूर्णा मही सागरमेखला । भवता विप्रहीणस्य न मे प्रीतिकरी भवेत् ॥

iyaṁ hi vasusaṁpūrṇā mahī sāgaramekhalā । bhavatā viprahīṇasya na me prītikarī bhavet ॥

भवदीयमिदं सर्वं शिरसा त्वां प्रसादये । त्वदधीनाः स्म राजेन्द्र व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥

bhavadīyam idaṁ sarvaṁ śirasā tvāṁ prasādaye । tvadadhīnāḥ sma rājendra vyetu te mānaso jvaraḥ ॥

भवितव्यमनुप्राप्तं मन्ये त्वां तज्जनाधिप । दिष्ट्या शुश्रूषमाणस्त्वां मोक्ष्यामि मनसो ज्वरम् ॥

bhavitavyam anuprāptaṁ manye tvāṁ taj janādhipa । diṣṭyā śuśrūṣamāṇas tvāṁ mokṣyāmi manaso jvaram ॥

धृतराष्ट्र उवाच । तापस्ये मे मनस्तात वर्तते कुरुनन्दन । उचितं हि कुलेऽस्माकमरण्यगमनं प्रभो ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tāpasye me manas tāta vartate kurunandana । ucitaṁ hi kule ’smākam araṇyagamanaṁ prabho ॥

चिरमस्म्युषितः पुत्र चिरं शुश्रूषितस्त्वया । वृद्धं मामभ्यनुज्ञातुं त्वमर्हसि जनाधिप ॥

ciram asmy uṣitaḥ putra ciraṁ śuśrūṣitas tvayā । vr̥ddhaṁ mām abhyanujñātuṁ tvam arhasi janādhipa ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा धर्मराजानं वेपमानः कृताञ्जलिम् । उवाच वचनं राजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā dharmarājānaṁ vepamānaḥ kr̥tāñjalim । uvāca vacanaṁ rājā dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ ॥

संजयं च महामात्रं कृपं चापि महारथम् । अनुनेतुमिहेच्छामि भवद्भिः पृथिवीपतिम् ॥

saṁjayaṁ ca mahāmātraṁ kr̥paṁ cāpi mahāratham । anunetum ihecchāmi bhavadbhiḥ pr̥thivīpatim ॥

ग्लायते मे मनो हीदं मुखं च परिशुष्यति । वयसा च प्रकृष्टेन वाग्व्यायामेन चैव हि ॥

glāyate me mano hīdaṁ mukhaṁ ca pariśuṣyati । vayasā ca prakr̥ṣṭena vāgvyāyāmena caiva hi ॥

इत्युक्त्वा स तु धर्मात्मा वृद्धो राजा कुरूद्वहः । गान्धारीं शिश्रिये धीमान्सहसैव गतासुवत् ॥

ity uktvā sa tu dharmātmā vr̥ddho rājā kurūdvahaḥ । gāndhārīṁ śiśriye dhīmān sahasaiva gatāsuvat ॥

तं तु दृष्ट्वा तथासीनं निश्चेष्टं कुरुपार्थिवम् । आर्तिं राजा ययौ तूर्णं कौन्तेयः परवीरहा ॥

taṁ tu dr̥ṣṭvā tathāsīnaṁ niśceṣṭaṁ kurupārthivam । ārtiṁ rājā yayau tūrṇaṁ kaunteyaḥ paravīrahā ॥

युधिष्ठिर उवाच । यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम् । सोऽयं नारीमुपाश्रित्य शेते राजा गतासुवत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yasya nāgasahasreṇa daśasaṁkhyena vai balam । so ’yaṁ nārīm upāśritya śete rājā gatāsuvat ॥

आयसी प्रतिमा येन भीमसेनस्य वै पुरा । चूर्णीकृता बलवता स बलार्थी श्रितः स्त्रियम् ॥

āyasī pratimā yena bhīmasenasya vai purā । cūrṇīkr̥tā balavatā sa balārthī śritaḥ striyam ॥

धिगस्तु मामधर्मज्ञं धिग्बुद्धिं धिक्च मे श्रुतम् । यत्कृते पृथिवीपालः शेतेऽयमतथोचितः ॥

dhig astu mām adharmajñaṁ dhig buddhiṁ dhik ca me śrutam । yatkr̥te pr̥thivīpālaḥ śete ’yam atathocitaḥ ॥

अहमप्युपवत्स्यामि यथैवायं गुरुर्मम । यदि राजा न भुङ्क्तेऽयं गान्धारी च यशस्विनी ॥

aham apy upavatsyāmi yathaivāyaṁ gurur mama । yadi rājā na bhuṅkte ’yaṁ gāndhārī ca yaśasvinī ॥

वैशंपायन उवाच । ततोऽस्य पाणिना राजा जलशीतेन पाण्डवः । उरो मुखं च शनकैः पर्यमार्जत धर्मवित् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato ’sya pāṇinā rājā jalaśītena pāṇḍavaḥ । uro mukhaṁ ca śanakaiḥ paryamārjata dharmavit ॥

तेन रत्नौषधिमता पुण्येन च सुगन्धिना । पाणिस्पर्शेन राज्ञस्तु राजा संज्ञामवाप ह ॥

tena ratnauṣadhimatā puṇyena ca sugandhinā । pāṇisparśena rājñas tu rājā saṁjñām avāpa ha ॥