Adhyāya 5

धृतराष्ट्र उवाच । विदितं भवतामेतद्यथा वृत्तः कुरुक्षयः । ममापराधात्तत्सर्वमिति ज्ञेयं तु कौरवाः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । viditaṁ bhavatām etad yathā vr̥ttaḥ kurukṣayaḥ । mamāparādhāt tat sarvam iti jñeyaṁ tu kauravāḥ ॥

योऽहं दुष्टमतिं मूढं ज्ञातीनां भयवर्धनम् । दुर्योधनं कौरवाणामाधिपत्येऽभ्यषेचयम् ॥

yo ’haṁ duṣṭamatiṁ mūḍhaṁ jñātīnāṁ bhayavardhanam । duryodhanaṁ kauravāṇām ādhipatye ’bhyaṣecayam ॥

यच्चाहं वासुदेवस्य वाक्यं नाश्रौषमर्थवत् । वध्यतां साध्वयं पापः सामात्य इति दुर्मतिः ॥

yac cāhaṁ vāsudevasya vākyaṁ nāśrauṣam arthavat । vadhyatāṁ sādhv ayaṁ pāpaḥ sāmātya iti durmatiḥ ॥

पुत्रस्नेहाभिभूतश्च हितमुक्तो मनीषिभिः । विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च कृपेण च ॥

putrasnehābhibhūtaś ca hitam ukto manīṣibhiḥ । vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca kr̥peṇa ca ॥

पदे पदे भगवता व्यासेन च महात्मना । संजयेनाथ गान्धार्या तदिदं तप्यतेऽद्य माम् ॥

pade pade bhagavatā vyāsena ca mahātmanā । saṁjayenātha gāndhāryā tad idaṁ tapyate ’dya mām ॥

यच्चाहं पाण्डुपुत्रेषु गुणवत्सु महात्मसु । न दत्तवाञ्श्रियं दीप्तां पितृपैतामहीमिमाम् ॥

yac cāhaṁ pāṇḍuputreṣu guṇavatsu mahātmasu । na dattavāñ śriyaṁ dīptāṁ pitr̥paitāmahīm imām ॥

विनाशं पश्यमानो हि सर्वराज्ञां गदाग्रजः । एतच्छ्रेयः स परमममन्यत जनार्दनः ॥

vināśaṁ paśyamāno hi sarvarājñāṁ gadāgrajaḥ । etac chreyaḥ sa paramam amanyata janārdanaḥ ॥

सोऽहमेतान्यलीकानि निवृत्तान्यात्मनः सदा । हृदये शल्यभूतानि धारयामि सहस्रशः ॥

so ’ham etāny alīkāni nivr̥ttāny ātmanaḥ sadā । hr̥daye śalyabhūtāni dhārayāmi sahasraśaḥ ॥

विशेषतस्तु दह्यामि वर्षं पञ्चदशं हि वै । अस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं नियतोऽस्मि सुदुर्मतिः ॥

viśeṣatas tu dahyāmi varṣaṁ pañcadaśaṁ hi vai । asya pāpasya śuddhyarthaṁ niyato ’smi sudurmatiḥ ॥

चतुर्थे नियते काले कदाचिदपि चाष्टमे । तृष्णाविनयनं भुञ्जे गान्धारी वेद तन्मम ॥

caturthe niyate kāle kadā cid api cāṣṭame । tr̥ṣṇāvinayanaṁ bhuñje gāndhārī veda tan mama ॥

करोत्याहारमिति मां सर्वः परिजनः सदा । युधिष्ठिरभयाद्वेत्ति भृशं तप्यति पाण्डवः ॥

karoty āhāram iti māṁ sarvaḥ parijanaḥ sadā । yudhiṣṭhirabhayād vetti bhr̥śaṁ tapyati pāṇḍavaḥ ॥

भूमौ शये जप्यपरो दर्भेष्वजिनसंवृतः । नियमव्यपदेशेन गान्धारी च यशस्विनी ॥

bhūmau śaye japyaparo darbheṣv ajinasaṁvr̥taḥ । niyamavyapadeśena gāndhārī ca yaśasvinī ॥

हतं पुत्रशतं शूरं संग्रामेष्वपलायिनम् । नानुतप्यामि तच्चाहं क्षत्रधर्मं हि तं विदुः । इत्युक्त्वा धर्मराजानमभ्यभाषत कौरवः ॥

hataṁ putraśataṁ śūraṁ saṁgrāmeṣv apalāyinam । nānutapyāmi tac cāhaṁ kṣatradharmaṁ hi taṁ viduḥ । ity uktvā dharmarājānam abhyabhāṣata kauravaḥ ॥

भद्रं ते यादवीमातर्वाक्यं चेदं निबोध मे । सुखमस्म्युषितः पुत्र त्वया सुपरिपालितः ॥

bhadraṁ te yādavīmātar vākyaṁ cedaṁ nibodha me । sukham asmy uṣitaḥ putra tvayā suparipālitaḥ ॥

महादानानि दत्तानि श्राद्धानि च पुनः पुनः । प्रकृष्टं मे वयः पुत्र पुण्यं चीर्णं यथाबलम् । गान्धारी हतपुत्रेयं धैर्येणोदीक्षते च माम् ॥

mahādānāni dattāni śrāddhāni ca punaḥ punaḥ । prakr̥ṣṭaṁ me vayaḥ putra puṇyaṁ cīrṇaṁ yathābalam । gāndhārī hataputreyaṁ dhairyeṇodīkṣate ca mām ॥

द्रौपद्या ह्यपकर्तारस्तव चैश्वर्यहारिणः । समतीता नृशंसास्ते धर्मेण निहता युधि ॥

draupadyā hy apakartāras tava caiśvaryahāriṇaḥ । samatītā nr̥śaṁsās te dharmeṇa nihatā yudhi ॥

न तेषु प्रतिकर्तव्यं पश्यामि कुरुनन्दन । सर्वे शस्त्रजिताँल्लोकान्गतास्तेऽभिमुखं हताः ॥

na teṣu pratikartavyaṁ paśyāmi kurunandana । sarve śastrajitām̐l lokān gatās te ’bhimukhaṁ hatāḥ ॥

आत्मनस्तु हितं मुख्यं प्रतिकर्तव्यमद्य मे । गान्धार्याश्चैव राजेन्द्र तदनुज्ञातुमर्हसि ॥

ātmanas tu hitaṁ mukhyaṁ pratikartavyam adya me । gāndhāryāś caiva rājendra tad anujñātum arhasi ॥

त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठः सततं धर्मवत्सलः । राजा गुरुः प्राणभृतां तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥

tvaṁ hi dharmabhr̥tāṁ śreṣṭhaḥ satataṁ dharmavatsalaḥ । rājā guruḥ prāṇabhr̥tāṁ tasmād etad bravīmy aham ॥

अनुज्ञातस्त्वया वीर संश्रयेयं वनान्यहम् । चीरवल्कलभृद्राजन्गान्धार्या सहितोऽनया । तवाशिषः प्रयुञ्जानो भविष्यामि वनेचरः ॥

anujñātas tvayā vīra saṁśrayeyaṁ vanāny aham । cīravalkalabhr̥d rājan gāndhāryā sahito ’nayā । tavāśiṣaḥ prayuñjāno bhaviṣyāmi vanecaraḥ ॥

उचितं नः कुले तात सर्वेषां भरतर्षभ । पुत्रेष्वैश्वर्यमाधाय वयसोऽन्ते वनं नृप ॥

ucitaṁ naḥ kule tāta sarveṣāṁ bharatarṣabha । putreṣv aiśvaryam ādhāya vayaso ’nte vanaṁ nr̥pa ॥

तत्राहं वायुभक्षो वा निराहारोऽपि वा वसन् । पत्न्या सहानया वीर चरिष्यामि तपः परम् ॥

tatrāhaṁ vāyubhakṣo vā nirāhāro ’pi vā vasan । patnyā sahānayā vīra cariṣyāmi tapaḥ param ॥

त्वं चापि फलभाक्तात तपसः पार्थिवो ह्यसि । फलभाजो हि राजानः कल्याणस्येतरस्य वा ॥

tvaṁ cāpi phalabhāk tāta tapasaḥ pārthivo hy asi । phalabhājo hi rājānaḥ kalyāṇasyetarasya vā ॥