Adhyāya 33

धृतराष्ट्र उवाच । युधिष्ठिर महाबाहो कच्चित्तात कुशल्यसि । सहितो भ्रातृभिः सर्वैः पौरजानपदैस्तथा ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yudhiṣṭhira mahābāho kaccit tāta kuśaly asi । sahito bhrātr̥bhiḥ sarvaiḥ paurajānapadais tathā ॥

ये च त्वामुपजीवन्ति कच्चित्तेऽपि निरामयाः । सचिवा भृत्यवर्गाश्च गुरवश्चैव ते विभो ॥

ye ca tvām upajīvanti kaccit te ’pi nirāmayāḥ । sacivā bhr̥tyavargāś ca guravaś caiva te vibho ॥

कच्चिद्वर्तसि पौराणीं वृत्तिं राजर्षिसेविताम् । कच्चिद्दायाननुच्छिद्य कोशस्तेऽभिप्रपूर्यते ॥

kaccid vartasi paurāṇīṁ vr̥ttiṁ rājarṣisevitām । kaccid dāyān anucchidya kośas te ’bhiprapūryate ॥

अरिमध्यस्थमित्रेषु वर्तसे चानुरूपतः । ब्राह्मणानग्रहारैर्वा यथावदनुपश्यसि ॥

arimadhyasthamitreṣu vartase cānurūpataḥ । brāhmaṇān agrahārair vā yathāvad anupaśyasi ॥

कच्चित्ते परितुष्यन्ति शीलेन भरतर्षभ । शत्रवो गुरवः पौरा भृत्या वा स्वजनोऽपि वा ॥

kaccit te parituṣyanti śīlena bharatarṣabha । śatravo guravaḥ paurā bhr̥tyā vā svajano ’pi vā ॥

कच्चिद्यजसि राजेन्द्र श्रद्धावान्पितृदेवताः । अतिथींश्चान्नपानेन कच्चिदर्चसि भारत ॥

kaccid yajasi rājendra śraddhāvān pitr̥devatāḥ । atithīṁś cānnapānena kaccid arcasi bhārata ॥

कच्चिच्च विषये विप्राः स्वकर्मनिरतास्तव । क्षत्रिया वैश्यवर्गा वा शूद्रा वापि कुटुम्बिनः ॥

kaccic ca viṣaye viprāḥ svakarmaniratās tava । kṣatriyā vaiśyavargā vā śūdrā vāpi kuṭumbinaḥ ॥

कच्चित्स्त्रीबालवृद्धं ते न शोचति न याचते । जामयः पूजिताः कच्चित्तव गेहे नरर्षभ ॥

kaccit strībālavr̥ddhaṁ te na śocati na yācate । jāmayaḥ pūjitāḥ kaccit tava gehe nararṣabha ॥

कच्चिद्राजर्षिवंशोऽयं त्वामासाद्य महीपतिम् । यथोचितं महाराज यशसा नावसीदति ॥

kaccid rājarṣivaṁśo ’yaṁ tvām āsādya mahīpatim । yathocitaṁ mahārāja yaśasā nāvasīdati ॥

वैशंपायन उवाच । इत्येवंवादिनं तं स न्यायवित्प्रत्यभाषत । कुशलप्रश्नसंयुक्तं कुशलो वाक्यकर्मणि ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity evaṁvādinaṁ taṁ sa nyāyavit pratyabhāṣata । kuśalapraśnasaṁyuktaṁ kuśalo vākyakarmaṇi ॥

कच्चित्ते वर्धते राजंस्तपो मन्दश्रमस्य ते । अपि मे जननी चेयं शुश्रूषुर्विगतक्लमा । अप्यस्याः सफलो राजन्वनवासो भविष्यति ॥

kaccit te vardhate rājaṁs tapo mandaśramasya te । api me jananī ceyaṁ śuśrūṣur vigataklamā । apy asyāḥ saphalo rājan vanavāso bhaviṣyati ॥

इयं च माता ज्येष्ठा मे शीतवाताध्वकर्शिता । घोरेण तपसा युक्ता देवी कच्चिन्न शोचति ॥

iyaṁ ca mātā jyeṣṭhā me śītavātādhvakarśitā । ghoreṇa tapasā yuktā devī kaccin na śocati ॥

हतान्पुत्रान्महावीर्यान्क्षत्रधर्मपरायणान् । नापध्यायति वा कच्चिदस्मान्पापकृतः सदा ॥

hatān putrān mahāvīryān kṣatradharmaparāyaṇān । nāpadhyāyati vā kaccid asmān pāpakr̥taḥ sadā ॥

क्व चासौ विदुरो राजन्नैनं पश्यामहे वयम् । संजयः कुशली चायं कच्चिन्नु तपसि स्थितः ॥

kva cāsau viduro rājan nainaṁ paśyāmahe vayam । saṁjayaḥ kuśalī cāyaṁ kaccin nu tapasi sthitaḥ ॥

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं धृतराष्ट्रो जनाधिपम् । कुशली विदुरः पुत्र तपो घोरं समास्थितः ॥

ity uktaḥ pratyuvācedaṁ dhr̥tarāṣṭro janādhipam । kuśalī viduraḥ putra tapo ghoraṁ samāsthitaḥ ॥

वायुभक्षो निराहारः कृशो धमनिसंततः । कदाचिद्दृश्यते विप्रैः शून्येऽस्मिन्कानने क्वचित् ॥

vāyubhakṣo nirāhāraḥ kr̥śo dhamanisaṁtataḥ । kadā cid dr̥śyate vipraiḥ śūnye ’smin kānane kva cit ॥

इत्येवं वदतस्तस्य जटी वीटामुखः कृशः । दिग्वासा मलदिग्धाङ्गो वनरेणुसमुक्षितः ॥

ity evaṁ vadatas tasya jaṭī vīṭāmukhaḥ kr̥śaḥ । digvāsā maladigdhāṅgo vanareṇusamukṣitaḥ ॥

दूरादालक्षितः क्षत्ता तत्राख्यातो महीपतेः । निवर्तमानः सहसा जनं दृष्ट्वाश्रमं प्रति ॥

dūrād ālakṣitaḥ kṣattā tatrākhyāto mahīpateḥ । nivartamānaḥ sahasā janaṁ dr̥ṣṭvāśramaṁ prati ॥

तमन्वधावन्नृपतिरेक एव युधिष्ठिरः । प्रविशन्तं वनं घोरं लक्ष्यालक्ष्यं क्वचित्क्वचित् ॥

tam anvadhāvan nr̥patir eka eva yudhiṣṭhiraḥ । praviśantaṁ vanaṁ ghoraṁ lakṣyālakṣyaṁ kva cit kva cit ॥

भो भो विदुर राजाहं दयितस्ते युधिष्ठिरः । इति ब्रुवन्नरपतिस्तं यत्नादभ्यधावत ॥

bho bho vidura rājāhaṁ dayitas te yudhiṣṭhiraḥ । iti bruvan narapatis taṁ yatnād abhyadhāvata ॥

ततो विविक्त एकान्ते तस्थौ बुद्धिमतां वरः । विदुरो वृक्षमाश्रित्य कंचित्तत्र वनान्तरे ॥

tato vivikta ekānte tasthau buddhimatāṁ varaḥ । viduro vr̥kṣam āśritya kaṁ cit tatra vanāntare ॥

तं राजा क्षीणभूयिष्ठमाकृतीमात्रसूचितम् । अभिजज्ञे महाबुद्धिं महाबुद्धिर्युधिष्ठिरः ॥

taṁ rājā kṣīṇabhūyiṣṭham ākr̥tīmātrasūcitam । abhijajñe mahābuddhiṁ mahābuddhir yudhiṣṭhiraḥ ॥

युधिष्ठिरोऽहमस्मीति वाक्यमुक्त्वाग्रतः स्थितः । विदुरस्याश्रवे राजा स च प्रत्याह संज्ञया ॥

yudhiṣṭhiro ’ham asmīti vākyam uktvāgrataḥ sthitaḥ । vidurasyāśrave rājā sa ca pratyāha saṁjñayā ॥

ततः सोऽनिमिषो भूत्वा राजानं समुदैक्षत । संयोज्य विदुरस्तस्मिन्दृष्टिं दृष्ट्या समाहितः ॥

tataḥ so ’nimiṣo bhūtvā rājānaṁ samudaikṣata । saṁyojya viduras tasmin dr̥ṣṭiṁ dr̥ṣṭyā samāhitaḥ ॥

विवेश विदुरो धीमान्गात्रैर्गात्राणि चैव ह । प्राणान्प्राणेषु च दधदिन्द्रियाणीन्द्रियेषु च ॥

viveśa viduro dhīmān gātrair gātrāṇi caiva ha । prāṇān prāṇeṣu ca dadhad indriyāṇīndriyeṣu ca ॥

स योगबलमास्थाय विवेश नृपतेस्तनुम् । विदुरो धर्मराजस्य तेजसा प्रज्वलन्निव ॥

sa yogabalam āsthāya viveśa nr̥pates tanum । viduro dharmarājasya tejasā prajvalann iva ॥

विदुरस्य शरीरं तत्तथैव स्तब्धलोचनम् । वृक्षाश्रितं तदा राजा ददर्श गतचेतनम् ॥

vidurasya śarīraṁ tat tathaiva stabdhalocanam । vr̥kṣāśritaṁ tadā rājā dadarśa gatacetanam ॥

बलवन्तं तथात्मानं मेने बहुगुणं तदा । धर्मराजो महातेजास्तच्च सस्मार पाण्डवः ॥

balavantaṁ tathātmānaṁ mene bahuguṇaṁ tadā । dharmarājo mahātejās tac ca sasmāra pāṇḍavaḥ ॥

पौराणमात्मनः सर्वं विद्यावान्स विशां पते । योगधर्मं महातेजा व्यासेन कथितं यथा ॥

paurāṇam ātmanaḥ sarvaṁ vidyāvān sa viśāṁ pate । yogadharmaṁ mahātejā vyāsena kathitaṁ yathā ॥

धर्मराजस्तु तत्रैनं संचस्कारयिषुस्तदा । दग्धुकामोऽभवद्विद्वानथ वै वागभाषत ॥

dharmarājas tu tatrainaṁ saṁcaskārayiṣus tadā । dagdhukāmo ’bhavad vidvān atha vai vāg abhāṣata ॥

भो भो राजन्न दग्धव्यमेतद्विदुरसंज्ञकम् । कलेवरमिहैतत्ते धर्म एष सनातनः ॥

bho bho rājan na dagdhavyam etad vidurasaṁjñakam । kalevaram ihaitat te dharma eṣa sanātanaḥ ॥

लोकाः संतानका नाम भविष्यन्त्यस्य पार्थिव । यतिधर्ममवाप्तोऽसौ नैव शोच्यः परंतप ॥

lokāḥ saṁtānakā nāma bhaviṣyanty asya pārthiva । yatidharmam avāpto ’sau naiva śocyaḥ paraṁtapa ॥

इत्युक्तो धर्मराजः स विनिवृत्य ततः पुनः । राज्ञो वैचित्रवीर्यस्य तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् ॥

ity ukto dharmarājaḥ sa vinivr̥tya tataḥ punaḥ । rājño vaicitravīryasya tat sarvaṁ pratyavedayat ॥

ततः स राजा द्युतिमान्स च सर्वो जनस्तदा । भीमसेनादयश्चैव परं विस्मयमागताः ॥

tataḥ sa rājā dyutimān sa ca sarvo janas tadā । bhīmasenādayaś caiva paraṁ vismayam āgatāḥ ॥

तच्छ्रुत्वा प्रीतिमान्राजा भूत्वा धर्मजमब्रवीत् । आपो मूलं फलं चैव ममेदं प्रतिगृह्यताम् ॥

tac chrutvā prītimān rājā bhūtvā dharmajam abravīt । āpo mūlaṁ phalaṁ caiva mamedaṁ pratigr̥hyatām ॥

यदन्नो हि नरो राजंस्तदन्नोऽस्यातिथिः स्मृतः । इत्युक्तः स तथेत्येव प्राह धर्मात्मजो नृपम् । फलं मूलं च बुभुजे राज्ञा दत्तं सहानुजः ॥

yadanno hi naro rājaṁs tadanno ’syātithiḥ smr̥taḥ । ity uktaḥ sa tathety eva prāha dharmātmajo nr̥pam । phalaṁ mūlaṁ ca bubhuje rājñā dattaṁ sahānujaḥ ॥

ततस्ते वृक्षमूलेषु कृतवासपरिग्रहाः । तां रात्रिं न्यवसन्सर्वे फलमूलजलाशनाः ॥

tatas te vr̥kṣamūleṣu kr̥tavāsaparigrahāḥ । tāṁ rātriṁ nyavasan sarve phalamūlajalāśanāḥ ॥