Adhyāya 24

वैशंपायन उवाच । कुन्त्यास्तु वचनं श्रुत्वा पाण्डवा राजसत्तम । व्रीडिताः संन्यवर्तन्त पाञ्चाल्या सहितानघाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kuntyās tu vacanaṁ śrutvā pāṇḍavā rājasattama । vrīḍitāḥ saṁnyavartanta pāñcālyā sahitānaghāḥ ॥

ततः शब्दो महानासीत्सर्वेषामेव भारत । अन्तःपुराणां रुदतां दृष्ट्वा कुन्तीं तथागताम् ॥

tataḥ śabdo mahān āsīt sarveṣām eva bhārata । antaḥpurāṇāṁ rudatāṁ dr̥ṣṭvā kuntīṁ tathāgatām ॥

प्रदक्षिणमथावृत्य राजानं पाण्डवास्तदा । अभिवाद्य न्यवर्तन्त पृथां तामनिवर्त्य वै ॥

pradakṣiṇam athāvr̥tya rājānaṁ pāṇḍavās tadā । abhivādya nyavartanta pr̥thāṁ tām anivartya vai ॥

ततोऽब्रवीन्महाराजो धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः । गान्धारीं विदुरं चैव समाभाष्य निगृह्य च ॥

tato ’bravīn mahārājo dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ । gāndhārīṁ viduraṁ caiva samābhāṣya nigr̥hya ca ॥

युधिष्ठिरस्य जननी देवी साधु निवर्त्यताम् । यथा युधिष्ठिरः प्राह तत्सर्वं सत्यमेव हि ॥

yudhiṣṭhirasya jananī devī sādhu nivartyatām । yathā yudhiṣṭhiraḥ prāha tat sarvaṁ satyam eva hi ॥

पुत्रैश्वर्यं महदिदमपास्य च महाफलम् । का नु गच्छेद्वनं दुर्गं पुत्रानुत्सृज्य मूढवत् ॥

putraiśvaryaṁ mahad idam apāsya ca mahāphalam । kā nu gacched vanaṁ durgaṁ putrān utsr̥jya mūḍhavat ॥

राज्यस्थया तपस्तप्तं दानं दत्तं व्रतं कृतम् । अनया शक्यमद्येह श्रूयतां च वचो मम ॥

rājyasthayā tapas taptaṁ dānaṁ dattaṁ vrataṁ kr̥tam । anayā śakyam adyeha śrūyatāṁ ca vaco mama ॥

गान्धारि परितुष्टोऽस्मि वध्वाः शुश्रूषणेन वै । तस्मात्त्वमेनां धर्मज्ञे समनुज्ञातुमर्हसि ॥

gāndhāri parituṣṭo ’smi vadhvāḥ śuśrūṣaṇena vai । tasmāt tvam enāṁ dharmajñe samanujñātum arhasi ॥

इत्युक्ता सौबलेयी तु राज्ञा कुन्तीमुवाच ह । तत्सर्वं राजवचनं स्वं च वाक्यं विशेषवत् ॥

ity uktā saubaleyī tu rājñā kuntīm uvāca ha । tat sarvaṁ rājavacanaṁ svaṁ ca vākyaṁ viśeṣavat ॥

न च सा वनवासाय देवीं कृतमतिं तदा । शक्नोत्युपावर्तयितुं कुन्तीं धर्मपरां सतीम् ॥

na ca sā vanavāsāya devīṁ kr̥tamatiṁ tadā । śaknoty upāvartayituṁ kuntīṁ dharmaparāṁ satīm ॥

तस्यास्तु तं स्थिरं ज्ञात्वा व्यवसायं कुरुस्त्रियः । निवृत्तांश्च कुरुश्रेष्ठान्दृष्ट्वा प्ररुरुदुस्तदा ॥

tasyās tu taṁ sthiraṁ jñātvā vyavasāyaṁ kurustriyaḥ । nivr̥ttāṁś ca kuruśreṣṭhān dr̥ṣṭvā prarurudus tadā ॥

उपावृत्तेषु पार्थेषु सर्वेष्वन्तःपुरेषु च । ययौ राजा महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो वनं तदा ॥

upāvr̥tteṣu pārtheṣu sarveṣv antaḥpureṣu ca । yayau rājā mahāprājño dhr̥tarāṣṭro vanaṁ tadā ॥

पाण्डवा अपि दीनास्ते दुःखशोकपरायणाः । यानैः स्त्रीसहिताः सर्वे पुरं प्रविविशुस्तदा ॥

pāṇḍavā api dīnās te duḥkhaśokaparāyaṇāḥ । yānaiḥ strīsahitāḥ sarve puraṁ praviviśus tadā ॥

तदहृष्टमिवाकूजं गतोत्सवमिवाभवत् । नगरं हास्तिनपुरं सस्त्रीवृद्धकुमारकम् ॥

tad ahr̥ṣṭam ivākūjaṁ gatotsavam ivābhavat । nagaraṁ hāstinapuraṁ sastrīvr̥ddhakumārakam ॥

सर्वे चासन्निरुत्साहाः पाण्डवा जातमन्यवः । कुन्त्या हीनाः सुदुःखार्ता वत्सा इव विनाकृताः ॥

sarve cāsan nirutsāhāḥ pāṇḍavā jātamanyavaḥ । kuntyā hīnāḥ suduḥkhārtā vatsā iva vinākr̥tāḥ ॥

धृतराष्ट्रस्तु तेनाह्ना गत्वा सुमहदन्तरम् । ततो भागीरथीतीरे निवासमकरोत्प्रभुः ॥

dhr̥tarāṣṭras tu tenāhnā gatvā sumahad antaram । tato bhāgīrathītīre nivāsam akarot prabhuḥ ॥

प्रादुष्कृता यथान्यायमग्नयो वेदपारगैः । व्यराजन्त द्विजश्रेष्ठैस्तत्र तत्र तपोधनैः । प्रादुष्कृताग्निरभवत्स च वृद्धो नराधिपः ॥

prāduṣkr̥tā yathānyāyam agnayo vedapāragaiḥ । vyarājanta dvijaśreṣṭhais tatra tatra tapodhanaiḥ । prāduṣkr̥tāgnir abhavat sa ca vr̥ddho narādhipaḥ ॥

स राजाग्नीन्पर्युपास्य हुत्वा च विधिवत्तदा । संध्यागतं सहस्रांशुमुपातिष्ठत भारत ॥

sa rājāgnīn paryupāsya hutvā ca vidhivat tadā । saṁdhyāgataṁ sahasrāṁśum upātiṣṭhata bhārata ॥

विदुरः संजयश्चैव राज्ञः शय्यां कुशैस्ततः । चक्रतुः कुरुवीरस्य गान्धार्याश्चाविदूरतः ॥

viduraḥ saṁjayaś caiva rājñaḥ śayyāṁ kuśais tataḥ । cakratuḥ kuruvīrasya gāndhāryāś cāvidūrataḥ ॥

गान्धार्याः संनिकर्षे तु निषसाद कुशेष्वथ । युधिष्ठिरस्य जननी कुन्ती साधुव्रते स्थिता ॥

gāndhāryāḥ saṁnikarṣe tu niṣasāda kuśeṣv atha । yudhiṣṭhirasya jananī kuntī sādhuvrate sthitā ॥

तेषां संश्रवणे चापि निषेदुर्विदुरादयः । याजकाश्च यथोद्देशं द्विजा ये चानुयायिनः ॥

teṣāṁ saṁśravaṇe cāpi niṣedur vidurādayaḥ । yājakāś ca yathoddeśaṁ dvijā ye cānuyāyinaḥ ॥

प्राधीतद्विजमुख्या सा संप्रज्वालितपावका । बभूव तेषां रजनी ब्राह्मीव प्रीतिवर्धनी ॥

prādhītadvijamukhyā sā saṁprajvālitapāvakā । babhūva teṣāṁ rajanī brāhmīva prītivardhanī ॥

ततो रात्र्यां व्यतीतायां कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः । हुत्वाग्निं विधिवत्सर्वे प्रययुस्ते यथाक्रमम् । उदङ्मुखा निरीक्षन्त उपवासपरायणाः ॥

tato rātryāṁ vyatītāyāṁ kr̥tapūrvāhṇikakriyāḥ । hutvāgniṁ vidhivat sarve prayayus te yathākramam । udaṅmukhā nirīkṣanta upavāsaparāyaṇāḥ ॥

स तेषामतिदुःखोऽभून्निवासः प्रथमेऽहनि । शोचतां शोच्यमानानां पौरजानपदैर्जनैः ॥

sa teṣām atiduḥkho ’bhūn nivāsaḥ prathame ’hani । śocatāṁ śocyamānānāṁ paurajānapadair janaiḥ ॥