Adhyāya 23

कुन्त्युवाच । एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव । कृतमुद्धर्षणं पूर्वं मया वः सीदतां नृप ॥

kunty uvāca । evam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava । kr̥tam uddharṣaṇaṁ pūrvaṁ mayā vaḥ sīdatāṁ nr̥pa ॥

द्यूतापहृतराज्यानां पतितानां सुखादपि । ज्ञातिभिः परिभूतानां कृतमुद्धर्षणं मया ॥

dyūtāpahr̥tarājyānāṁ patitānāṁ sukhād api । jñātibhiḥ paribhūtānāṁ kr̥tam uddharṣaṇaṁ mayā ॥

कथं पाण्डोर्न नश्येत संततिः पुरुषर्षभाः । यशश्च वो न नश्येत इति चोद्धर्षणं कृतम् ॥

kathaṁ pāṇḍor na naśyeta saṁtatiḥ puruṣarṣabhāḥ । yaśaś ca vo na naśyeta iti coddharṣaṇaṁ kr̥tam ॥

यूयमिन्द्रसमाः सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः । मा परेषां मुखप्रेक्षाः स्थेत्येवं तत्कृतं मया ॥

yūyam indrasamāḥ sarve devatulyaparākramāḥ । mā pareṣāṁ mukhaprekṣāḥ sthety evaṁ tat kr̥taṁ mayā ॥

कथं धर्मभृतां श्रेष्ठो राजा त्वं वासवोपमः । पुनर्वने न दुःखी स्या इति चोद्धर्षणं कृतम् ॥

kathaṁ dharmabhr̥tāṁ śreṣṭho rājā tvaṁ vāsavopamaḥ । punar vane na duḥkhī syā iti coddharṣaṇaṁ kr̥tam ॥

नागायुतसमप्राणः ख्यातविक्रमपौरुषः । नायं भीमोऽत्ययं गच्छेदिति चोद्धर्षणं कृतम् ॥

nāgāyutasamaprāṇaḥ khyātavikramapauruṣaḥ । nāyaṁ bhīmo ’tyayaṁ gacched iti coddharṣaṇaṁ kr̥tam ॥

भीमसेनादवरजस्तथायं वासवोपमः । विजयो नावसीदेत इति चोद्धर्षणं कृतम् ॥

bhīmasenād avarajas tathāyaṁ vāsavopamaḥ । vijayo nāvasīdeta iti coddharṣaṇaṁ kr̥tam ॥

नकुलः सहदेवश्च तथेमौ गुरुवर्तिनौ । क्षुधा कथं न सीदेतामिति चोद्धर्षणं कृतम् ॥

nakulaḥ sahadevaś ca tathemau guruvartinau । kṣudhā kathaṁ na sīdetām iti coddharṣaṇaṁ kr̥tam ॥

इयं च बृहती श्यामा श्रीमत्यायतलोचना । वृथा सभातले क्लिष्टा मा भूदिति च तत्कृतम् ॥

iyaṁ ca br̥hatī śyāmā śrīmaty āyatalocanā । vr̥thā sabhātale kliṣṭā mā bhūd iti ca tat kr̥tam ॥

प्रेक्षन्त्या मे तदा हीमां वेपन्तीं कदलीमिव । स्त्रीधर्मिणीमनिन्द्याङ्गीं तथा द्यूतपराजिताम् ॥

prekṣantyā me tadā hīmāṁ vepantīṁ kadalīm iva । strīdharmiṇīm anindyāṅgīṁ tathā dyūtaparājitām ॥

दुःशासनो यदा मौढ्याद्दासीवत्पर्यकर्षत । तदैव विदितं मह्यं पराभूतमिदं कुलम् ॥

duḥśāsano yadā mauḍhyād dāsīvat paryakarṣata । tadaiva viditaṁ mahyaṁ parābhūtam idaṁ kulam ॥

विषण्णाः कुरवश्चैव तदा मे श्वशुरादयः । यदैषा नाथमिच्छन्ती व्यलपत्कुररी यथा ॥

viṣaṇṇāḥ kuravaś caiva tadā me śvaśurādayaḥ । yadaiṣā nātham icchantī vyalapat kurarī yathā ॥

केशपक्षे परामृष्टा पापेन हतबुद्धिना । यदा दुःशासनेनैषा तदा मुह्याम्यहं नृप ॥

keśapakṣe parāmr̥ṣṭā pāpena hatabuddhinā । yadā duḥśāsanenaiṣā tadā muhyāmy ahaṁ nr̥pa ॥

युष्मत्तेजोविवृद्ध्यर्थं मया ह्युद्धर्षणं कृतम् । तदानीं विदुरावाक्यैरिति तद्वित्त पुत्रकाः ॥

yuṣmattejovivr̥ddhyarthaṁ mayā hy uddharṣaṇaṁ kr̥tam । tadānīṁ vidurāvākyair iti tad vitta putrakāḥ ॥

कथं न राजवंशोऽयं नश्येत्प्राप्य सुतान्मम । पाण्डोरिति मया पुत्र तस्मादुद्धर्षणं कृतम् ॥

kathaṁ na rājavaṁśo ’yaṁ naśyet prāpya sutān mama । pāṇḍor iti mayā putra tasmād uddharṣaṇaṁ kr̥tam ॥

न तस्य पुत्रः पौत्रौ वा कुत एव स पार्थिव । लभते सुकृताँल्लोकान्यस्माद्वंशः प्रणश्यति ॥

na tasya putraḥ pautrau vā kuta eva sa pārthiva । labhate sukr̥tām̐l lokān yasmād vaṁśaḥ praṇaśyati ॥

भुक्तं राज्यफलं पुत्रा भर्तुर्मे विपुलं पुरा । महादानानि दत्तानि पीतः सोमो यथाविधि ॥

bhuktaṁ rājyaphalaṁ putrā bhartur me vipulaṁ purā । mahādānāni dattāni pītaḥ somo yathāvidhi ॥

साहं नात्मफलार्थं वै वासुदेवमचूचुदम् । विदुरायाः प्रलापैस्तैः प्लावनार्थं तु तत्कृतम् ॥

sāhaṁ nātmaphalārthaṁ vai vāsudevam acūcudam । vidurāyāḥ pralāpais taiḥ plāvanārthaṁ tu tat kr̥tam ॥

नाहं राज्यफलं पुत्र कामये पुत्रनिर्जितम् । पतिलोकानहं पुण्यान्कामये तपसा विभो ॥

nāhaṁ rājyaphalaṁ putra kāmaye putranirjitam । patilokān ahaṁ puṇyān kāmaye tapasā vibho ॥

श्वश्रूश्वशुरयोः कृत्वा शुश्रूषां वनवासिनोः । तपसा शोषयिष्यामि युधिष्ठिर कलेवरम् ॥

śvaśrūśvaśurayoḥ kr̥tvā śuśrūṣāṁ vanavāsinoḥ । tapasā śoṣayiṣyāmi yudhiṣṭhira kalevaram ॥

निवर्तस्व कुरुश्रेष्ठ भीमसेनादिभिः सह । धर्मे ते धीयतां बुद्धिर्मनस्ते महदस्तु च ॥

nivartasva kuruśreṣṭha bhīmasenādibhiḥ saha । dharme te dhīyatāṁ buddhir manas te mahad astu ca ॥