Adhyāya 17

वैशंपायन उवाच । व्युषितायां रजन्यां तु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः । विदुरं प्रेषयामास युधिष्ठिरनिवेशनम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vyuṣitāyāṁ rajanyāṁ tu dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ । viduraṁ preṣayām āsa yudhiṣṭhiraniveśanam ॥

स गत्वा राजवचनादुवाचाच्युतमीश्वरम् । युधिष्ठिरं महातेजाः सर्वबुद्धिमतां वरः ॥

sa gatvā rājavacanād uvācācyutam īśvaram । yudhiṣṭhiraṁ mahātejāḥ sarvabuddhimatāṁ varaḥ ॥

धृतराष्ट्रो महाराज वनवासाय दीक्षितः । गमिष्यति वनं राजन्कार्त्तिकीमागतामिमाम् ॥

dhr̥tarāṣṭro mahārāja vanavāsāya dīkṣitaḥ । gamiṣyati vanaṁ rājan kārttikīm āgatām imām ॥

स त्वा कुरुकुलश्रेष्ठ किंचिदर्थमभीप्सति । श्राद्धमिच्छति दातुं स गाङ्गेयस्य महात्मनः ॥

sa tvā kurukulaśreṣṭha kiṁ cid artham abhīpsati । śrāddham icchati dātuṁ sa gāṅgeyasya mahātmanaḥ ॥

द्रोणस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः । पुत्राणां चैव सर्वेषां ये चास्य सुहृदो हताः । यदि चाभ्यनुजानीषे सैन्धवापसदस्य च ॥

droṇasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ । putrāṇāṁ caiva sarveṣāṁ ye cāsya suhr̥do hatāḥ । yadi cābhyanujānīṣe saindhavāpasadasya ca ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं विदुरस्य युधिष्ठिरः । हृष्टः संपूजयामास गुडाकेशश्च पाण्डवः ॥

etac chrutvā tu vacanaṁ vidurasya yudhiṣṭhiraḥ । hr̥ṣṭaḥ saṁpūjayām āsa guḍākeśaś ca pāṇḍavaḥ ॥

न तु भीमो दृढक्रोधस्तद्वचो जगृहे तदा । विदुरस्य महातेजा दुर्योधनकृतं स्मरन् ॥

na tu bhīmo dr̥ḍhakrodhas tad vaco jagr̥he tadā । vidurasya mahātejā duryodhanakr̥taṁ smaran ॥

अभिप्रायं विदित्वा तु भीमसेनस्य फल्गुनः । किरीटी किंचिदानम्य भीमं वचनमब्रवीत् ॥

abhiprāyaṁ viditvā tu bhīmasenasya phalgunaḥ । kirīṭī kiṁ cid ānamya bhīmaṁ vacanam abravīt ॥

भीम राजा पिता वृद्धो वनवासाय दीक्षितः । दातुमिच्छति सर्वेषां सुहृदामौर्ध्वदेहिकम् ॥

bhīma rājā pitā vr̥ddho vanavāsāya dīkṣitaḥ । dātum icchati sarveṣāṁ suhr̥dām aurdhvadehikam ॥

भवता निर्जितं वित्तं दातुमिच्छति कौरवः । भीष्मादीनां महाबाहो तदनुज्ञातुमर्हसि ॥

bhavatā nirjitaṁ vittaṁ dātum icchati kauravaḥ । bhīṣmādīnāṁ mahābāho tad anujñātum arhasi ॥

दिष्ट्या त्वद्य महाबाहो धृतराष्ट्रः प्रयाचति । याचितो यः पुरास्माभिः पश्य कालस्य पर्ययम् ॥

diṣṭyā tv adya mahābāho dhr̥tarāṣṭraḥ prayācati । yācito yaḥ purāsmābhiḥ paśya kālasya paryayam ॥

योऽसौ पृथिव्याः कृत्स्नाया भर्ता भूत्वा नराधिपः । परैर्विनिहतापत्यो वनं गन्तुमभीप्सति ॥

yo ’sau pr̥thivyāḥ kr̥tsnāyā bhartā bhūtvā narādhipaḥ । parair vinihatāpatyo vanaṁ gantum abhīpsati ॥

मा तेऽन्यत्पुरुषव्याघ्र दानाद्भवतु दर्शनम् । अयशस्यमतोऽन्यत्स्यादधर्म्यं च महाभुज ॥

mā te ’nyat puruṣavyāghra dānād bhavatu darśanam । ayaśasyam ato ’nyat syād adharmyaṁ ca mahābhuja ॥

राजानमुपतिष्ठस्व ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम् । अर्हस्त्वमसि दातुं वै नादातुं भरतर्षभ । एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मराजोऽभ्यपूजयत् ॥

rājānam upatiṣṭhasva jyeṣṭhaṁ bhrātaram īśvaram । arhas tvam asi dātuṁ vai nādātuṁ bharatarṣabha । evaṁ bruvāṇaṁ kaunteyaṁ dharmarājo ’bhyapūjayat ॥

भीमसेनस्तु सक्रोधः प्रोवाचेदं वचस्तदा । वयं भीष्मस्य कुर्मेह प्रेतकार्याणि फल्गुन ॥

bhīmasenas tu sakrodhaḥ provācedaṁ vacas tadā । vayaṁ bhīṣmasya kurmeha pretakāryāṇi phalguna ॥

सोमदत्तस्य नृपतेर्भूरिश्रवस एव च । बाह्लीकस्य च राजर्षेर्द्रोणस्य च महात्मनः ॥

somadattasya nr̥pater bhūriśravasa eva ca । bāhlīkasya ca rājarṣer droṇasya ca mahātmanaḥ ॥

अन्येषां चैव सुहृदां कुन्ती कर्णाय दास्यति । श्राद्धानि पुरुषव्याघ्र मादात्कौरवको नृपः ॥

anyeṣāṁ caiva suhr̥dāṁ kuntī karṇāya dāsyati । śrāddhāni puruṣavyāghra mādāt kauravako nr̥paḥ ॥

इति मे वर्तते बुद्धिर्मा वो नन्दन्तु शत्रवः । कष्टात्कष्टतरं यान्तु सर्वे दुर्योधनादयः । यैरियं पृथिवी सर्वा घातिता कुलपांसनैः ॥

iti me vartate buddhir mā vo nandantu śatravaḥ । kaṣṭāt kaṣṭataraṁ yāntu sarve duryodhanādayaḥ । yair iyaṁ pr̥thivī sarvā ghātitā kulapāṁsanaiḥ ॥

कुतस्त्वमद्य विस्मृत्य वैरं द्वादशवार्षिकम् । अज्ञातवासगमनं द्रौपदीशोकवर्धनम् । क्व तदा धृतराष्ट्रस्य स्नेहोऽस्मास्वभवत्तदा ॥

kutas tvam adya vismr̥tya vairaṁ dvādaśavārṣikam । ajñātavāsagamanaṁ draupadīśokavardhanam । kva tadā dhr̥tarāṣṭrasya sneho ’smāsv abhavat tadā ॥

कृष्णाजिनोपसंवीतो हृताभरणभूषणः । सार्धं पाञ्चालपुत्र्या त्वं राजानमुपजग्मिवान् । क्व तदा द्रोणभीष्मौ तौ सोमदत्तोऽपि वाभवत् ॥

kr̥ṣṇājinopasaṁvīto hr̥tābharaṇabhūṣaṇaḥ । sārdhaṁ pāñcālaputryā tvaṁ rājānam upajagmivān । kva tadā droṇabhīṣmau tau somadatto ’pi vābhavat ॥

यत्र त्रयोदश समा वने वन्येन जीवसि । न तदा त्वा पिता ज्येष्ठः पितृत्वेनाभिवीक्षते ॥

yatra trayodaśa samā vane vanyena jīvasi । na tadā tvā pitā jyeṣṭhaḥ pitr̥tvenābhivīkṣate ॥

किं ते तद्विस्मृतं पार्थ यदेष कुलपांसनः । दुर्वृत्तो विदुरं प्राह द्यूते किं जितमित्युत ॥

kiṁ te tad vismr̥taṁ pārtha yad eṣa kulapāṁsanaḥ । durvr̥tto viduraṁ prāha dyūte kiṁ jitam ity uta ॥

तमेवंवादिनं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । उवाच भ्रातरं धीमाञ्जोषमास्वेति भर्त्सयन् ॥

tam evaṁvādinaṁ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । uvāca bhrātaraṁ dhīmāñ joṣam āsveti bhartsayan ॥