Adhyāya 16

ब्राह्मण उवाच । न तद्दुर्योधनकृतं न च तद्भवता कृतम् । न कर्णसौबलाभ्यां च कुरवो यत्क्षयं गताः ॥

brāhmaṇa uvāca । na tad duryodhanakr̥taṁ na ca tad bhavatā kr̥tam । na karṇasaubalābhyāṁ ca kuravo yat kṣayaṁ gatāḥ ॥

दैवं तत्तु विजानीमो यन्न शक्यं प्रबाधितुम् । दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम् ॥

daivaṁ tat tu vijānīmo yan na śakyaṁ prabādhitum । daivaṁ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum ॥

अक्षौहिण्यो महाराज दशाष्टौ च समागताः । अष्टादशाहेन हता दशभिर्योधपुंगवैः ॥

akṣauhiṇyo mahārāja daśāṣṭau ca samāgatāḥ । aṣṭādaśāhena hatā daśabhir yodhapuṁgavaiḥ ॥

भीष्मद्रोणकृपाद्यैश्च कर्णेन च महात्मना । युयुधानेन वीरेण धृष्टद्युम्नेन चैव ह ॥

bhīṣmadroṇakr̥pādyaiś ca karṇena ca mahātmanā । yuyudhānena vīreṇa dhr̥ṣṭadyumnena caiva ha ॥

चतुर्भिः पाण्डुपुत्रैश्च भीमार्जुनयमैर्नृप । जनक्षयोऽयं नृपते कृतो दैवबलात्कृतैः ॥

caturbhiḥ pāṇḍuputraiś ca bhīmārjunayamair nr̥pa । janakṣayo ’yaṁ nr̥pate kr̥to daivabalātkr̥taiḥ ॥

अवश्यमेव संग्रामे क्षत्रियेण विशेषतः । कर्तव्यं निधनं लोके शस्त्रेण क्षत्रबन्धुना ॥

avaśyam eva saṁgrāme kṣatriyeṇa viśeṣataḥ । kartavyaṁ nidhanaṁ loke śastreṇa kṣatrabandhunā ॥

तैरियं पुरुषव्याघ्रैर्विद्याबाहुबलान्वितैः । पृथिवी निहता सर्वा सहया सरथद्विपा ॥

tair iyaṁ puruṣavyāghrair vidyābāhubalānvitaiḥ । pr̥thivī nihatā sarvā sahayā sarathadvipā ॥

न स राजापराध्नोति पुत्रस्तव महामनाः । न भवान्न च ते भृत्या न कर्णो न च सौबलः ॥

na sa rājāparādhnoti putras tava mahāmanāḥ । na bhavān na ca te bhr̥tyā na karṇo na ca saubalaḥ ॥

यद्विनष्टाः कुरुश्रेष्ठा राजानश्च सहस्रशः । सर्वं दैवकृतं तद्वै कोऽत्र किं वक्तुमर्हति ॥

yad vinaṣṭāḥ kuruśreṣṭhā rājānaś ca sahasraśaḥ । sarvaṁ daivakr̥taṁ tad vai ko ’tra kiṁ vaktum arhati ॥

गुरुर्मतो भवानस्य कृत्स्नस्य जगतः प्रभुः । धर्मात्मानमतस्तुभ्यमनुजानीमहे सुतम् ॥

gurur mato bhavān asya kr̥tsnasya jagataḥ prabhuḥ । dharmātmānam atas tubhyam anujānīmahe sutam ॥

लभतां वीरलोकान्स ससहायो नराधिपः । द्विजाग्र्यैः समनुज्ञातस्त्रिदिवे मोदतां सुखी ॥

labhatāṁ vīralokān sa sasahāyo narādhipaḥ । dvijāgryaiḥ samanujñātas tridive modatāṁ sukhī ॥

प्राप्स्यते च भवान्पुण्यं धर्मे च परमां स्थितिम् । वेद पुण्यं च कार्त्स्न्येन सम्यग्भरतसत्तम ॥

prāpsyate ca bhavān puṇyaṁ dharme ca paramāṁ sthitim । veda puṇyaṁ ca kārtsnyena samyag bharatasattama ॥

दृष्टापदानाश्चास्माभिः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः । समर्थास्त्रिदिवस्यापि पालने किं पुनः क्षितेः ॥

dr̥ṣṭāpadānāś cāsmābhiḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ । samarthās tridivasyāpi pālane kiṁ punaḥ kṣiteḥ ॥

अनुवत्स्यन्ति चापीमाः समेषु विषमेषु च । प्रजाः कुरुकुलश्रेष्ठ पाण्डवाञ्शीलभूषणान् ॥

anuvatsyanti cāpīmāḥ sameṣu viṣameṣu ca । prajāḥ kurukulaśreṣṭha pāṇḍavāñ śīlabhūṣaṇān ॥

ब्रह्मदेयाग्रहारांश्च परिहारांश्च पार्थिव । पूर्वराजातिसर्गांश्च पालयत्येव पाण्डवः ॥

brahmadeyāgrahārāṁś ca parihārāṁś ca pārthiva । pūrvarājātisargāṁś ca pālayaty eva pāṇḍavaḥ ॥

दीर्घदर्शी कृतप्रज्ञः सदा वैश्रवणो यथा । अक्षुद्रसचिवश्चायं कुन्तीपुत्रो महामनाः ॥

dīrghadarśī kr̥taprajñaḥ sadā vaiśravaṇo yathā । akṣudrasacivaś cāyaṁ kuntīputro mahāmanāḥ ॥

अप्यमित्रे दयावांश्च शुचिश्च भरतर्षभ । ऋजु पश्यति मेधावी पुत्रवत्पाति नः सदा ॥

apy amitre dayāvāṁś ca śuciś ca bharatarṣabha । r̥ju paśyati medhāvī putravat pāti naḥ sadā ॥

विप्रियं च जनस्यास्य संसर्गाद्धर्मजस्य वै । न करिष्यन्ति राजर्षे तथा भीमार्जुनादयः ॥

vipriyaṁ ca janasyāsya saṁsargād dharmajasya vai । na kariṣyanti rājarṣe tathā bhīmārjunādayaḥ ॥

मन्दा मृदुषु कौरव्यास्तीक्ष्णेष्वाशीविषोपमाः । वीर्यवन्तो महात्मानः पौराणां च हिते रताः ॥

mandā mr̥duṣu kauravyās tīkṣṇeṣv āśīviṣopamāḥ । vīryavanto mahātmānaḥ paurāṇāṁ ca hite ratāḥ ॥

न कुन्ती न च पाञ्चाली न चोलूपी न सात्वती । अस्मिञ्जने करिष्यन्ति प्रतिकूलानि कर्हिचित् ॥

na kuntī na ca pāñcālī na colūpī na sātvatī । asmiñ jane kariṣyanti pratikūlāni karhi cit ॥

भवत्कृतमिमं स्नेहं युधिष्ठिरविवर्धितम् । न पृष्ठतः करिष्यन्ति पौरजानपदा जनाः ॥

bhavatkr̥tam imaṁ snehaṁ yudhiṣṭhiravivardhitam । na pr̥ṣṭhataḥ kariṣyanti paurajānapadā janāḥ ॥

अधर्मिष्ठानपि सतः कुन्तीपुत्रा महारथाः । मानवान्पालयिष्यन्ति भूत्वा धर्मपरायणाः ॥

adharmiṣṭhān api sataḥ kuntīputrā mahārathāḥ । mānavān pālayiṣyanti bhūtvā dharmaparāyaṇāḥ ॥

स राजन्मानसं दुःखमपनीय युधिष्ठिरात् । कुरु कार्याणि धर्म्याणि नमस्ते भरतर्षभ ॥

sa rājan mānasaṁ duḥkham apanīya yudhiṣṭhirāt । kuru kāryāṇi dharmyāṇi namas te bharatarṣabha ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं धर्म्यमनुबन्धगुणोत्तरम् । साधु साध्विति सर्वः स जनः प्रतिगृहीतवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya tad vacanaṁ dharmyam anubandhaguṇottaram । sādhu sādhv iti sarvaḥ sa janaḥ pratigr̥hītavān ॥

धृतराष्ट्रश्च तद्वाक्यमभिपूज्य पुनः पुनः । विसर्जयामास तदा सर्वास्तु प्रकृतीः शनैः ॥

dhr̥tarāṣṭraś ca tad vākyam abhipūjya punaḥ punaḥ । visarjayām āsa tadā sarvās tu prakr̥tīḥ śanaiḥ ॥

स तैः संपूजितो राजा शिवेनावेक्षितस्तदा । प्राञ्जलिः पूजयामास तं जनं भरतर्षभ ॥

sa taiḥ saṁpūjito rājā śivenāvekṣitas tadā । prāñjaliḥ pūjayām āsa taṁ janaṁ bharatarṣabha ॥

ततो विवेश भुवनं गान्धार्या सहितो नृपः । व्युष्टायां चैव शर्वर्यां यच्चकार निबोध तत् ॥

tato viveśa bhuvanaṁ gāndhāryā sahito nr̥paḥ । vyuṣṭāyāṁ caiva śarvaryāṁ yac cakāra nibodha tat ॥