Adhyāya 72

ब्रह्मोवाच । योऽयं प्रश्नस्त्वया पृष्टो गोप्रदानाधिकारवान् । नास्य प्रष्टास्ति लोकेऽस्मिंस्त्वत्तोऽन्यो हि शतक्रतो ॥

brahmovāca । yo ’yaṁ praśnas tvayā pr̥ṣṭo gopradānādhikāravān । nāsya praṣṭāsti loke ’smiṁs tvatto ’nyo hi śatakrato ॥

सन्ति नानाविधा लोका यांस्त्वं शक्र न पश्यसि । पश्यामि यानहं लोकानेकपत्न्यश्च याः स्त्रियः ॥

santi nānāvidhā lokā yāṁs tvaṁ śakra na paśyasi । paśyāmi yān ahaṁ lokān ekapatnyaś ca yāḥ striyaḥ ॥

कर्मभिश्चापि सुशुभैः सुव्रता ऋषयस्तथा । सशरीरा हि तान्यान्ति ब्राह्मणाः शुभवृत्तयः ॥

karmabhiś cāpi suśubhaiḥ suvratā r̥ṣayas tathā । saśarīrā hi tān yānti brāhmaṇāḥ śubhavr̥ttayaḥ ॥

शरीरन्यासमोक्षेण मनसा निर्मलेन च । स्वप्नभूतांश्च ताँल्लोकान्पश्यन्तीहापि सुव्रताः ॥

śarīranyāsamokṣeṇa manasā nirmalena ca । svapnabhūtāṁś ca tām̐l lokān paśyantīhāpi suvratāḥ ॥

ते तु लोकाः सहस्राक्ष शृणु यादृग्गुणान्विताः । न तत्र क्रमते कालो न जरा न च पापकम् । तथान्यन्नाशुभं किंचिन्न व्याधिस्तत्र न क्लमः ॥

te tu lokāḥ sahasrākṣa śr̥ṇu yādr̥gguṇānvitāḥ । na tatra kramate kālo na jarā na ca pāpakam । tathānyan nāśubhaṁ kiṁ cin na vyādhis tatra na klamaḥ ॥

यद्यच्च गावो मनसा तस्मिन्वाञ्छन्ति वासव । तत्सर्वं प्रापयन्ति स्म मम प्रत्यक्षदर्शनात् । कामगाः कामचारिण्यः कामात्कामांश्च भुञ्जते ॥

yad yac ca gāvo manasā tasmin vāñchanti vāsava । tat sarvaṁ prāpayanti sma mama pratyakṣadarśanāt । kāmagāḥ kāmacāriṇyaḥ kāmāt kāmāṁś ca bhuñjate ॥

वाप्यः सरांसि सरितो विविधानि वनानि च । गृहाणि पर्वताश्चैव यावद्द्रव्यं च किंचन ॥

vāpyaḥ sarāṁsi sarito vividhāni vanāni ca । gr̥hāṇi parvatāś caiva yāvad dravyaṁ ca kiṁ cana ॥

मनोज्ञं सर्वभूतेभ्यः सर्वं तत्र प्रदृश्यते । ईदृशान्विद्धि ताँल्लोकान्नास्ति लोकस्ततोऽधिकः ॥

manojñaṁ sarvabhūtebhyaḥ sarvaṁ tatra pradr̥śyate । īdr̥śān viddhi tām̐l lokān nāsti lokas tato ’dhikaḥ ॥

तत्र सर्वसहाः क्षान्ता वत्सला गुरुवर्तिनः । अहंकारैर्विरहिता यान्ति शक्र नरोत्तमाः ॥

tatra sarvasahāḥ kṣāntā vatsalā guruvartinaḥ । ahaṁkārair virahitā yānti śakra narottamāḥ ॥

यः सर्वमांसानि न भक्षयीत; पुमान्सदा यावदन्ताय युक्तः । मातापित्रोरर्चिता सत्ययुक्तः; शुश्रूषिता ब्राह्मणानामनिन्द्यः ॥

yaḥ sarvamāṁsāni na bhakṣayīta; pumān sadā yāvad antāya yuktaḥ । mātāpitror arcitā satyayuktaḥ; śuśrūṣitā brāhmaṇānām anindyaḥ ॥

अक्रोधनो गोषु तथा द्विजेषु; धर्मे रतो गुरुशुश्रूषकश्च । यावज्जीवं सत्यवृत्ते रतश्च; दाने रतो यः क्षमी चापराधे ॥

akrodhano goṣu tathā dvijeṣu; dharme rato guruśuśrūṣakaś ca । yāvajjīvaṁ satyavr̥tte rataś ca; dāne rato yaḥ kṣamī cāparādhe ॥

मृदुर्दान्तो देवपरायणश्च; सर्वातिथिश्चापि तथा दयावान् । ईदृग्गुणो मानवः संप्रयाति; लोकं गवां शाश्वतं चाव्ययं च ॥

mr̥dur dānto devaparāyaṇaś ca; sarvātithiś cāpi tathā dayāvān । īdr̥gguṇo mānavaḥ saṁprayāti; lokaṁ gavāṁ śāśvataṁ cāvyayaṁ ca ॥

न पारदारी पश्यति लोकमेनं; न वै गुरुघ्नो न मृषाप्रलापी । सदापवादी ब्राह्मणः शान्तवेदो; दोषैरन्यैर्यश्च युक्तो दुरात्मा ॥

na pāradārī paśyati lokam enaṁ; na vai gurughno na mr̥ṣāpralāpī । sadāpavādī brāhmaṇaḥ śāntavedo; doṣair anyair yaś ca yukto durātmā ॥

न मित्रध्रुङ्नैकृतिकः कृतघ्नः; शठोऽनृजुर्धर्मविद्वेषकश्च । न ब्रह्महा मनसापि प्रपश्ये;द्गवां लोकं पुण्यकृतां निवासम् ॥

na mitradhruṅ naikr̥tikaḥ kr̥taghnaḥ; śaṭho ’nr̥jur dharmavidveṣakaś ca । na brahmahā manasāpi prapaśyed; gavāṁ lokaṁ puṇyakr̥tāṁ nivāsam ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं नैपुणेन सुरेश्वर । गोप्रदानरतानां तु फलं शृणु शतक्रतो ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ naipuṇena sureśvara । gopradānaratānāṁ tu phalaṁ śr̥ṇu śatakrato ॥

दायाद्यलब्धैरर्थैर्यो गाः क्रीत्वा संप्रयच्छति । धर्मार्जितधनक्रीतान्स लोकानश्नुतेऽक्षयान् ॥

dāyādyalabdhair arthair yo gāḥ krītvā saṁprayacchati । dharmārjitadhanakrītān sa lokān aśnute ’kṣayān ॥

यो वै द्यूते धनं जित्वा गाः क्रीत्वा संप्रयच्छति । स दिव्यमयुतं शक्र वर्षाणां फलमश्नुते ॥

yo vai dyūte dhanaṁ jitvā gāḥ krītvā saṁprayacchati । sa divyam ayutaṁ śakra varṣāṇāṁ phalam aśnute ॥

दायाद्या यस्य वै गावो न्यायपूर्वैरुपार्जिताः । प्रदत्तास्ताः प्रदातॄणां संभवन्त्यक्षया ध्रुवाः ॥

dāyādyā yasya vai gāvo nyāyapūrvair upārjitāḥ । pradattās tāḥ pradātr̥̄ṇāṁ saṁbhavanty akṣayā dhruvāḥ ॥

प्रतिगृह्य च यो दद्याद्गाः सुशुद्धेन चेतसा । तस्यापीहाक्षयाँल्लोकान्ध्रुवान्विद्धि शचीपते ॥

pratigr̥hya ca yo dadyād gāḥ suśuddhena cetasā । tasyāpīhākṣayām̐l lokān dhruvān viddhi śacīpate ॥

जन्मप्रभृति सत्यं च यो ब्रूयान्नियतेन्द्रियः । गुरुद्विजसहः क्षान्तस्तस्य गोभिः समा गतिः ॥

janmaprabhr̥ti satyaṁ ca yo brūyān niyatendriyaḥ । gurudvijasahaḥ kṣāntas tasya gobhiḥ samā gatiḥ ॥

न जातु ब्राह्मणो वाच्यो यदवाच्यं शचीपते । मनसा गोषु न द्रुह्येद्गोवृत्तिर्गोनुकम्पकः ॥

na jātu brāhmaṇo vācyo yad avācyaṁ śacīpate । manasā goṣu na druhyed govr̥ttir gonukampakaḥ ॥

सत्ये धर्मे च निरतस्तस्य शक्र फलं शृणु । गोसहस्रेण समिता तस्य धेनुर्भवत्युत ॥

satye dharme ca niratas tasya śakra phalaṁ śr̥ṇu । gosahasreṇa samitā tasya dhenur bhavaty uta ॥

क्षत्रियस्य गुणैरेभिरन्वितस्य फलं शृणु । तस्यापि शततुल्या गौर्भवतीति विनिश्चयः ॥

kṣatriyasya guṇair ebhir anvitasya phalaṁ śr̥ṇu । tasyāpi śatatulyā gaur bhavatīti viniścayaḥ ॥

वैश्यस्यैते यदि गुणास्तस्य पञ्चाशतं भवेत् । शूद्रस्यापि विनीतस्य चतुर्भागफलं स्मृतम् ॥

vaiśyasyaite yadi guṇās tasya pañcāśataṁ bhavet । śūdrasyāpi vinītasya caturbhāgaphalaṁ smr̥tam ॥

एतच्चैवं योऽनुतिष्ठेत युक्तः; सत्येन युक्तो गुरुशुश्रूषया च । दान्तः क्षान्तो देवतार्ची प्रशान्तः; शुचिर्बुद्धो धर्मशीलोऽनहंवाक् ॥

etac caivaṁ yo ’nutiṣṭheta yuktaḥ; satyena yukto guruśuśrūṣayā ca । dāntaḥ kṣānto devatārcī praśāntaḥ; śucir buddho dharmaśīlo ’nahaṁvāk ॥

महत्फलं प्राप्नुते स द्विजाय; दत्त्वा दोग्ध्रीं विधिनानेन धेनुम् । नित्यं दद्यादेकभक्तः सदा च; सत्ये स्थितो गुरुशुश्रूषिता च ॥

mahat phalaṁ prāpnute sa dvijāya; dattvā dogdhrīṁ vidhinānena dhenum । nityaṁ dadyād ekabhaktaḥ sadā ca; satye sthito guruśuśrūṣitā ca ॥

वेदाध्यायी गोषु यो भक्तिमांश्च; नित्यं दृष्ट्वा योऽभिनन्देत गाश्च । आ जातितो यश्च गवां नमेत; इदं फलं शक्र निबोध तस्य ॥

vedādhyāyī goṣu yo bhaktimāṁś ca; nityaṁ dr̥ṣṭvā yo ’bhinandeta gāś ca । ā jātito yaś ca gavāṁ nameta; idaṁ phalaṁ śakra nibodha tasya ॥

यत्स्यादिष्ट्वा राजसूये फलं तु; यत्स्यादिष्ट्वा बहुना काञ्चनेन । एतत्तुल्यं फलमस्याहुरग्र्यं; सर्वे सन्तस्त्वृषयो ये च सिद्धाः ॥

yat syād iṣṭvā rājasūye phalaṁ tu; yat syād iṣṭvā bahunā kāñcanena । etat tulyaṁ phalam asyāhur agryaṁ; sarve santas tv r̥ṣayo ye ca siddhāḥ ॥

योऽग्रं भक्तान्किंचिदप्राश्य दद्या;द्गोभ्यो नित्यं गोव्रती सत्यवादी । शान्तो बुद्धो गोसहस्रस्य पुण्यं; संवत्सरेणाप्नुयात्पुण्यशीलः ॥

yo ’graṁ bhaktān kiṁ cid aprāśya dadyād; gobhyo nityaṁ govratī satyavādī । śānto buddho gosahasrasya puṇyaṁ; saṁvatsareṇāpnuyāt puṇyaśīlaḥ ॥

य एकं भक्तमश्नीयाद्दद्यादेकं गवां च यत् । दश वर्षाण्यनन्तानि गोव्रती गोनुकम्पकः ॥

ya ekaṁ bhaktam aśnīyād dadyād ekaṁ gavāṁ ca yat । daśa varṣāṇy anantāni govratī gonukampakaḥ ॥

एकेनैव च भक्तेन यः क्रीत्वा गां प्रयच्छति । यावन्ति तस्य प्रोक्तानि दिवसानि शतक्रतो । तावच्छतानां स गवां फलमाप्नोति शाश्वतम् ॥

ekenaiva ca bhaktena yaḥ krītvā gāṁ prayacchati । yāvanti tasya proktāni divasāni śatakrato । tāvac chatānāṁ sa gavāṁ phalam āpnoti śāśvatam ॥

ब्राह्मणस्य फलं हीदं क्षत्रियेऽभिहितं शृणु । पञ्चवार्षिकमेतत्तु क्षत्रियस्य फलं स्मृतम् । ततोऽर्धेन तु वैश्यस्य शूद्रो वैश्यार्धतः स्मृतः ॥

brāhmaṇasya phalaṁ hīdaṁ kṣatriye ’bhihitaṁ śr̥ṇu । pañcavārṣikam etat tu kṣatriyasya phalaṁ smr̥tam । tato ’rdhena tu vaiśyasya śūdro vaiśyārdhataḥ smr̥taḥ ॥

यश्चात्मविक्रयं कृत्वा गाः क्रीत्वा संप्रयच्छति । यावतीः स्पर्शयेद्गा वै तावत्तु फलमश्नुते । लोम्नि लोम्नि महाभाग लोकाश्चास्याक्षयाः स्मृताः ॥

yaś cātmavikrayaṁ kr̥tvā gāḥ krītvā saṁprayacchati । yāvatīḥ sparśayed gā vai tāvat tu phalam aśnute । lomni lomni mahābhāga lokāś cāsyākṣayāḥ smr̥tāḥ ॥

संग्रामेष्वर्जयित्वा तु यो वै गाः संप्रयच्छति । आत्मविक्रयतुल्यास्ताः शाश्वता विद्धि कौशिक ॥

saṁgrāmeṣv arjayitvā tu yo vai gāḥ saṁprayacchati । ātmavikrayatulyās tāḥ śāśvatā viddhi kauśika ॥

अलाभे यो गवां दद्यात्तिलधेनुं यतव्रतः । दुर्गात्स तारितो धेन्वा क्षीरनद्यां प्रमोदते ॥

alābhe yo gavāṁ dadyāt tiladhenuṁ yatavrataḥ । durgāt sa tārito dhenvā kṣīranadyāṁ pramodate ॥

न त्वेवासां दानमात्रं प्रशस्तं; पात्रं कालो गोविशेषो विधिश्च । कालज्ञानं विप्र गवान्तरं हि; दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम् ॥

na tv evāsāṁ dānamātraṁ praśastaṁ; pātraṁ kālo goviśeṣo vidhiś ca । kālajñānaṁ vipra gavāntaraṁ hi; duḥkhaṁ jñātuṁ pāvakādityabhūtam ॥

स्वाध्यायाढ्यं शुद्धयोनिं प्रशान्तं; वैतानस्थं पापभीरुं कृतज्ञम् । गोषु क्षान्तं नातितीक्ष्णं शरण्यं; वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रमाहुः ॥

svādhyāyāḍhyaṁ śuddhayoniṁ praśāntaṁ; vaitānasthaṁ pāpabhīruṁ kr̥tajñam । goṣu kṣāntaṁ nātitīkṣṇaṁ śaraṇyaṁ; vr̥ttiglānaṁ tādr̥śaṁ pātram āhuḥ ॥

वृत्तिग्लाने सीदति चातिमात्रं; कृष्यर्थं वा होमहेतोः प्रसूत्याम् । गुर्वर्थं वा बालसंवृद्धये वा; धेनुं दद्याद्देशकाले विशिष्टे ॥

vr̥ttiglāne sīdati cātimātraṁ; kr̥ṣyarthaṁ vā homahetoḥ prasūtyām । gurvarthaṁ vā bālasaṁvr̥ddhaye vā; dhenuṁ dadyād deśakāle viśiṣṭe ॥

अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः; प्राणक्रीता निर्जिताश्चौकजाश्च । कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताश्च; द्वारैरेतैर्गोविशेषाः प्रशस्ताः ॥

antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ; prāṇakrītā nirjitāś caukajāś ca । kr̥cchrotsr̥ṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāś ca; dvārair etair goviśeṣāḥ praśastāḥ ॥

बलान्विताः शीलवयोपपन्नाः; सर्वाः प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः । यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा; तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा ॥

balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ; sarvāḥ praśaṁsanti sugandhavatyaḥ । yathā hi gaṅgā saritāṁ variṣṭhā; tathārjunīnāṁ kapilā variṣṭhā ॥

तिस्रो रात्रीस्त्वद्भिरुपोष्य भूमौ; तृप्ता गावस्तर्पितेभ्यः प्रदेयाः । वत्सैः पुष्टैः क्षीरपैः सुप्रचारा;स्त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर्वर्तितव्यम् ॥

tisro rātrīs tv adbhir upoṣya bhūmau; tr̥ptā gāvas tarpitebhyaḥ pradeyāḥ । vatsaiḥ puṣṭaiḥ kṣīrapaiḥ supracārās; tryahaṁ dattvā gorasair vartitavyam ॥

दत्त्वा धेनुं सुव्रतां साधुवत्सां; कल्याणवृत्तामपलायिनीं च । यावन्ति लोमानि भवन्ति तस्या;स्तावन्ति वर्षाणि वसत्यमुत्र ॥

dattvā dhenuṁ suvratāṁ sādhuvatsāṁ; kalyāṇavr̥ttām apalāyinīṁ ca । yāvanti lomāni bhavanti tasyās; tāvanti varṣāṇi vasaty amutra ॥

तथानड्वाहं ब्राह्मणायाथ धुर्यं; दत्त्वा युवानं बलिनं विनीतम् । हलस्य वोढारमनन्तवीर्यं; प्राप्नोति लोकान्दशधेनुदस्य ॥

tathānaḍvāhaṁ brāhmaṇāyātha dhuryaṁ; dattvā yuvānaṁ balinaṁ vinītam । halasya voḍhāram anantavīryaṁ; prāpnoti lokān daśadhenudasya ॥

कान्तारे ब्राह्मणान्गाश्च यः परित्राति कौशिक । क्षेमेण च विमुच्येत तस्य पुण्यफलं शृणु । अश्वमेधक्रतोस्तुल्यं फलं भवति शाश्वतम् ॥

kāntāre brāhmaṇān gāś ca yaḥ paritrāti kauśika । kṣemeṇa ca vimucyeta tasya puṇyaphalaṁ śr̥ṇu । aśvamedhakratos tulyaṁ phalaṁ bhavati śāśvatam ॥

मृत्युकाले सहस्राक्ष यां वृत्तिमनुकाङ्क्षते । लोकान्बहुविधान्दिव्यान्यद्वास्य हृदि वर्तते ॥

mr̥tyukāle sahasrākṣa yāṁ vr̥ttim anukāṅkṣate । lokān bahuvidhān divyān yad vāsya hr̥di vartate ॥

तत्सर्वं समवाप्नोति कर्मणा तेन मानवः । गोभिश्च समनुज्ञातः सर्वत्र स महीयते ॥

tat sarvaṁ samavāpnoti karmaṇā tena mānavaḥ । gobhiś ca samanujñātaḥ sarvatra sa mahīyate ॥

यस्त्वेतेनैव विधिना गां वनेष्वनुगच्छति । तृणगोमयपर्णाशी निःस्पृहो नियतः शुचिः ॥

yas tv etenaiva vidhinā gāṁ vaneṣv anugacchati । tr̥ṇagomayaparṇāśī niḥspr̥ho niyataḥ śuciḥ ॥

अकामं तेन वस्तव्यं मुदितेन शतक्रतो । मम लोके सुरैः सार्धं लोके यत्रापि चेच्छति ॥

akāmaṁ tena vastavyaṁ muditena śatakrato । mama loke suraiḥ sārdhaṁ loke yatrāpi cecchati ॥