Adhyāya 68

युधिष्ठिर उवाच । भूय एव कुरुश्रेष्ठ दानानां विधिमुत्तमम् । कथयस्व महाप्राज्ञ भूमिदानं विशेषतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । bhūya eva kuruśreṣṭha dānānāṁ vidhim uttamam । kathayasva mahāprājña bhūmidānaṁ viśeṣataḥ ॥

पृथिवीं क्षत्रियो दद्याद्ब्राह्मणस्तां स्वकर्मणा । विधिवत्प्रतिगृह्णीयान्न त्वन्यो दातुमर्हति ॥

pr̥thivīṁ kṣatriyo dadyād brāhmaṇas tāṁ svakarmaṇā । vidhivat pratigr̥hṇīyān na tv anyo dātum arhati ॥

सर्ववर्णैस्तु यच्छक्यं प्रदातुं फलकाङ्क्षिभिः । वेदे वा यत्समाम्नातं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

sarvavarṇais tu yac chakyaṁ pradātuṁ phalakāṅkṣibhiḥ । vede vā yat samāmnātaṁ tan me vyākhyātum arhasi ॥

भीष्म उवाच । तुल्यनामानि देयानि त्रीणि तुल्यफलानि च । सर्वकामफलानीह गावः पृथ्वी सरस्वती ॥

bhīṣma uvāca । tulyanāmāni deyāni trīṇi tulyaphalāni ca । sarvakāmaphalānīha gāvaḥ pr̥thvī sarasvatī ॥

यो ब्रूयाच्चापि शिष्याय धर्म्यां ब्राह्मीं सरस्वतीम् । पृथिवीगोप्रदानाभ्यां स तुल्यं फलमश्नुते ॥

yo brūyāc cāpi śiṣyāya dharmyāṁ brāhmīṁ sarasvatīm । pr̥thivīgopradānābhyāṁ sa tulyaṁ phalam aśnute ॥

तथैव गाः प्रशंसन्ति न च देयं ततः परम् । संनिकृष्टफलास्ता हि लघ्वर्थाश्च युधिष्ठिर । मातरः सर्वभूतानां गावः सर्वसुखप्रदाः ॥

tathaiva gāḥ praśaṁsanti na ca deyaṁ tataḥ param । saṁnikr̥ṣṭaphalās tā hi laghvarthāś ca yudhiṣṭhira । mātaraḥ sarvabhūtānāṁ gāvaḥ sarvasukhapradāḥ ॥

वृद्धिमाकाङ्क्षता नित्यं गावः कार्याः प्रदक्षिणाः । मङ्गलायतनं देव्यस्तस्मात्पूज्याः सदैव हि ॥

vr̥ddhim ākāṅkṣatā nityaṁ gāvaḥ kāryāḥ pradakṣiṇāḥ । maṅgalāyatanaṁ devyas tasmāt pūjyāḥ sadaiva hi ॥

प्रचोदनं देवकृतं गवां कर्मसु वर्तताम् । पूर्वमेवाक्षरं नान्यदभिधेयं कथंचन ॥

pracodanaṁ devakr̥taṁ gavāṁ karmasu vartatām । pūrvam evākṣaraṁ nānyad abhidheyaṁ kathaṁ cana ॥

प्रचारे वा निपाने वा बुधो नोद्वेजयेत गाः । तृषिता ह्यभिवीक्षन्त्यो नरं हन्युः सबान्धवम् ॥

pracāre vā nipāne vā budho nodvejayeta gāḥ । tr̥ṣitā hy abhivīkṣantyo naraṁ hanyuḥ sabāndhavam ॥

पितृसद्मानि सततं देवतायतनानि च । पूयन्ते शकृता यासां पूतं किमधिकं ततः ॥

pitr̥sadmāni satataṁ devatāyatanāni ca । pūyante śakr̥tā yāsāṁ pūtaṁ kim adhikaṁ tataḥ ॥

ग्रासमुष्टिं परगवे दद्यात्संवत्सरं तु यः । अकृत्वा स्वयमाहारं व्रतं तत्सार्वकामिकम् ॥

grāsamuṣṭiṁ paragave dadyāt saṁvatsaraṁ tu yaḥ । akr̥tvā svayam āhāraṁ vrataṁ tat sārvakāmikam ॥

स हि पुत्रान्यशोर्थं च श्रियं चाप्यधिगच्छति । नाशयत्यशुभं चैव दुःस्वप्नं च व्यपोहति ॥

sa hi putrān yaśorthaṁ ca śriyaṁ cāpy adhigacchati । nāśayaty aśubhaṁ caiva duḥsvapnaṁ ca vyapohati ॥

युधिष्ठिर उवाच । देयाः किंलक्षणा गावः काश्चापि परिवर्जयेत् । कीदृशाय प्रदातव्या न देयाः कीदृशाय च ॥

yudhiṣṭhira uvāca । deyāḥ kiṁlakṣaṇā gāvaḥ kāś cāpi parivarjayet । kīdr̥śāya pradātavyā na deyāḥ kīdr̥śāya ca ॥

भीष्म उवाच । असद्वृत्ताय पापाय लुब्धायानृतवादिने । हव्यकव्यव्यपेताय न देया गौः कथंचन ॥

bhīṣma uvāca । asadvr̥ttāya pāpāya lubdhāyānr̥tavādine । havyakavyavyapetāya na deyā gauḥ kathaṁ cana ॥

भिक्षवे बहुपुत्राय श्रोत्रियायाहिताग्नये । दत्त्वा दशगवां दाता लोकानाप्नोत्यनुत्तमान् ॥

bhikṣave bahuputrāya śrotriyāyāhitāgnaye । dattvā daśagavāṁ dātā lokān āpnoty anuttamān ॥

यं चैव धर्मं कुरुते तस्य पुण्यफलं च यत् । सर्वस्यैवांशभाग्दाता तन्निमित्तं प्रवृत्तयः ॥

yaṁ caiva dharmaṁ kurute tasya puṇyaphalaṁ ca yat । sarvasyaivāṁśabhāg dātā tannimittaṁ pravr̥ttayaḥ ॥

यश्चैनमुत्पादयति यश्चैनं त्रायते भयात् । यश्चास्य कुरुते वृत्तिं सर्वे ते पितरस्त्रयः ॥

yaś cainam utpādayati yaś cainaṁ trāyate bhayāt । yaś cāsya kurute vr̥ttiṁ sarve te pitaras trayaḥ ॥

कल्मषं गुरुशुश्रूषा हन्ति मानो महद्यशः । अपुत्रतां त्रयः पुत्रा अवृत्तिं दश धेनवः ॥

kalmaṣaṁ guruśuśrūṣā hanti māno mahad yaśaḥ । aputratāṁ trayaḥ putrā avr̥ttiṁ daśa dhenavaḥ ॥

वेदान्तनिष्ठस्य बहुश्रुतस्य; प्रज्ञानतृप्तस्य जितेन्द्रियस्य । शिष्टस्य दान्तस्य यतस्य चैव; भूतेषु नित्यं प्रियवादिनश्च ॥

vedāntaniṣṭhasya bahuśrutasya; prajñānatr̥ptasya jitendriyasya । śiṣṭasya dāntasya yatasya caiva; bhūteṣu nityaṁ priyavādinaś ca ॥

यः क्षुद्भयाद्वै न विकर्म कुर्या;न्मृदुर्दान्तश्चातिथेयश्च नित्यम् । वृत्तिं विप्रायातिसृजेत तस्मै; यस्तुल्यशीलश्च सपुत्रदारः ॥

yaḥ kṣudbhayād vai na vikarma kuryān; mr̥dur dāntaś cātitheyaś ca nityam । vr̥ttiṁ viprāyātisr̥jeta tasmai; yas tulyaśīlaś ca saputradāraḥ ॥

शुभे पात्रे ये गुणा गोप्रदाने; तावान्दोषो ब्राह्मणस्वापहारे । सर्वावस्थं ब्राह्मणस्वापहारो; दाराश्चैषां दूरतो वर्जनीयाः ॥

śubhe pātre ye guṇā gopradāne; tāvān doṣo brāhmaṇasvāpahāre । sarvāvasthaṁ brāhmaṇasvāpahāro; dārāś caiṣāṁ dūrato varjanīyāḥ ॥