Adhyāya 67

युधिष्ठिर उवाच । तिलानां कीदृशं दानमथ दीपस्य चैव ह । अन्नानां वाससां चैव भूय एव ब्रवीहि मे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । tilānāṁ kīdr̥śaṁ dānam atha dīpasya caiva ha । annānāṁ vāsasāṁ caiva bhūya eva bravīhi me ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ब्राह्मणस्य च संवादं यमस्य च युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । brāhmaṇasya ca saṁvādaṁ yamasya ca yudhiṣṭhira ॥

मध्यदेशे महान्ग्रामो ब्राह्मणानां बभूव ह । गङ्गायमुनयोर्मध्ये यामुनस्य गिरेरधः ॥

madhyadeśe mahān grāmo brāhmaṇānāṁ babhūva ha । gaṅgāyamunayor madhye yāmunasya girer adhaḥ ॥

पर्णशालेति विख्यातो रमणीयो नराधिप । विद्वांसस्तत्र भूयिष्ठा ब्राह्मणाश्चावसंस्तदा ॥

parṇaśāleti vikhyāto ramaṇīyo narādhipa । vidvāṁsas tatra bhūyiṣṭhā brāhmaṇāś cāvasaṁs tadā ॥

अथ प्राह यमः कंचित्पुरुषं कृष्णवाससम् । रक्ताक्षमूर्ध्वरोमाणं काकजङ्घाक्षिनासिकम् ॥

atha prāha yamaḥ kaṁ cit puruṣaṁ kr̥ṣṇavāsasam । raktākṣam ūrdhvaromāṇaṁ kākajaṅghākṣināsikam ॥

गच्छ त्वं ब्राह्मणग्रामं ततो गत्वा तमानय । अगस्त्यं गोत्रतश्चापि नामतश्चापि शर्मिणम् ॥

gaccha tvaṁ brāhmaṇagrāmaṁ tato gatvā tam ānaya । agastyaṁ gotrataś cāpi nāmataś cāpi śarmiṇam ॥

शमे निविष्टं विद्वांसमध्यापकमनादृतम् । मा चान्यमानयेथास्त्वं सगोत्रं तस्य पार्श्वतः ॥

śame niviṣṭaṁ vidvāṁsam adhyāpakam anādr̥tam । mā cānyam ānayethās tvaṁ sagotraṁ tasya pārśvataḥ ॥

स हि तादृग्गुणस्तेन तुल्योऽध्ययनजन्मना । अपत्येषु तथा वृत्ते समस्तेनैव धीमता । तमानय यथोद्दिष्टं पूजा कार्या हि तस्य मे ॥

sa hi tādr̥gguṇas tena tulyo ’dhyayanajanmanā । apatyeṣu tathā vr̥tte samastenaiva dhīmatā । tam ānaya yathoddiṣṭaṁ pūjā kāryā hi tasya me ॥

स गत्वा प्रतिकूलं तच्चकार यमशासनम् । तमाक्रम्यानयामास प्रतिषिद्धो यमेन यः ॥

sa gatvā pratikūlaṁ tac cakāra yamaśāsanam । tam ākramyānayām āsa pratiṣiddho yamena yaḥ ॥

तस्मै यमः समुत्थाय पूजां कृत्वा च वीर्यवान् । प्रोवाच नीयतामेष सोऽन्य आनीयतामिति ॥

tasmai yamaḥ samutthāya pūjāṁ kr̥tvā ca vīryavān । provāca nīyatām eṣa so ’nya ānīyatām iti ॥

एवमुक्ते तु वचने धर्मराजेन स द्विजः । उवाच धर्मराजानं निर्विण्णोऽध्ययनेन वै । यो मे कालो भवेच्छेषस्तं वसेयमिहाच्युत ॥

evam ukte tu vacane dharmarājena sa dvijaḥ । uvāca dharmarājānaṁ nirviṇṇo ’dhyayanena vai । yo me kālo bhavec cheṣas taṁ vaseyam ihācyuta ॥

यम उवाच । नाहं कालस्य विहितं प्राप्नोमीह कथंचन । यो हि धर्मं चरति वै तं तु जानामि केवलम् ॥

yama uvāca । nāhaṁ kālasya vihitaṁ prāpnomīha kathaṁ cana । yo hi dharmaṁ carati vai taṁ tu jānāmi kevalam ॥

गच्छ विप्र त्वमद्यैव आलयं स्वं महाद्युते । ब्रूहि वा त्वं यथा स्वैरं करवाणि किमित्युत ॥

gaccha vipra tvam adyaiva ālayaṁ svaṁ mahādyute । brūhi vā tvaṁ yathā svairaṁ karavāṇi kim ity uta ॥

ब्राह्मण उवाच । यत्तत्र कृत्वा सुमहत्पुण्यं स्यात्तद्ब्रवीहि मे । सर्वस्य हि प्रमाणं त्वं त्रैलोक्यस्यापि सत्तम ॥

brāhmaṇa uvāca । yat tatra kr̥tvā sumahat puṇyaṁ syāt tad bravīhi me । sarvasya hi pramāṇaṁ tvaṁ trailokyasyāpi sattama ॥

यम उवाच । शृणु तत्त्वेन विप्रर्षे प्रदानविधिमुत्तमम् । तिलाः परमकं दानं पुण्यं चैवेह शाश्वतम् ॥

yama uvāca । śr̥ṇu tattvena viprarṣe pradānavidhim uttamam । tilāḥ paramakaṁ dānaṁ puṇyaṁ caiveha śāśvatam ॥

तिलाश्च संप्रदातव्या यथाशक्ति द्विजर्षभ । नित्यदानात्सर्वकामांस्तिला निर्वर्तयन्त्युत ॥

tilāś ca saṁpradātavyā yathāśakti dvijarṣabha । nityadānāt sarvakāmāṁs tilā nirvartayanty uta ॥

तिलाञ्श्राद्धे प्रशंसन्ति दानमेतद्ध्यनुत्तमम् । तान्प्रयच्छस्व विप्रेभ्यो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

tilāñ śrāddhe praśaṁsanti dānam etad dhy anuttamam । tān prayacchasva viprebhyo vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

तिला भक्षयितव्याश्च सदा त्वालभनं च तैः । कार्यं सततमिच्छद्भिः श्रेयः सर्वात्मना गृहे ॥

tilā bhakṣayitavyāś ca sadā tv ālabhanaṁ ca taiḥ । kāryaṁ satatam icchadbhiḥ śreyaḥ sarvātmanā gr̥he ॥

तथापः सर्वदा देयाः पेयाश्चैव न संशयः । पुष्करिण्यस्तडागानि कूपांश्चैवात्र खानयेत् ॥

tathāpaḥ sarvadā deyāḥ peyāś caiva na saṁśayaḥ । puṣkariṇyas taḍāgāni kūpāṁś caivātra khānayet ॥

एतत्सुदुर्लभतरमिह लोके द्विजोत्तम । आपो नित्यं प्रदेयास्ते पुण्यं ह्येतदनुत्तमम् ॥

etat sudurlabhataram iha loke dvijottama । āpo nityaṁ pradeyās te puṇyaṁ hy etad anuttamam ॥

प्रपाश्च कार्याः पानार्थं नित्यं ते द्विजसत्तम । भुक्तेऽप्यथ प्रदेयं ते पानीयं वै विशेषतः ॥

prapāś ca kāryāḥ pānārthaṁ nityaṁ te dvijasattama । bhukte ’py atha pradeyaṁ te pānīyaṁ vai viśeṣataḥ ॥

इत्युक्ते स तदा तेन यमदूतेन वै गृहान् । नीतश्चकार च तथा सर्वं तद्यमशासनम् ॥

ity ukte sa tadā tena yamadūtena vai gr̥hān । nītaś cakāra ca tathā sarvaṁ tad yamaśāsanam ॥

नीत्वा तं यमदूतोऽपि गृहीत्वा शर्मिणं तदा । ययौ स धर्मराजाय न्यवेदयत चापि तम् ॥

nītvā taṁ yamadūto ’pi gr̥hītvā śarmiṇaṁ tadā । yayau sa dharmarājāya nyavedayata cāpi tam ॥

तं धर्मराजो धर्मज्ञं पूजयित्वा प्रतापवान् । कृत्वा च संविदं तेन विससर्ज यथागतम् ॥

taṁ dharmarājo dharmajñaṁ pūjayitvā pratāpavān । kr̥tvā ca saṁvidaṁ tena visasarja yathāgatam ॥

तस्यापि च यमः सर्वमुपदेशं चकार ह । प्रत्येत्य च स तत्सर्वं चकारोक्तं यमेन तत् ॥

tasyāpi ca yamaḥ sarvam upadeśaṁ cakāra ha । pratyetya ca sa tat sarvaṁ cakāroktaṁ yamena tat ॥

तथा प्रशंसते दीपान्यमः पितृहितेप्सया । तस्माद्दीपप्रदो नित्यं संतारयति वै पितॄन् ॥

tathā praśaṁsate dīpān yamaḥ pitr̥hitepsayā । tasmād dīpaprado nityaṁ saṁtārayati vai pitr̥̄n ॥

दातव्याः सततं दीपास्तस्माद्भरतसत्तम । देवानां च पितॄणां च चक्षुष्यास्ते मताः प्रभो ॥

dātavyāḥ satataṁ dīpās tasmād bharatasattama । devānāṁ ca pitr̥̄ṇāṁ ca cakṣuṣy āste matāḥ prabho ॥

रत्नदानं च सुमहत्पुण्यमुक्तं जनाधिप । तानि विक्रीय यजते ब्राह्मणो ह्यभयंकरः ॥

ratnadānaṁ ca sumahat puṇyam uktaṁ janādhipa । tāni vikrīya yajate brāhmaṇo hy abhayaṁkaraḥ ॥

यद्वै ददाति विप्रेभ्यो ब्राह्मणः प्रतिगृह्य वै । उभयोः स्यात्तदक्षय्यं दातुरादातुरेव च ॥

yad vai dadāti viprebhyo brāhmaṇaḥ pratigr̥hya vai । ubhayoḥ syāt tad akṣayyaṁ dātur ādātur eva ca ॥

यो ददाति स्थितः स्थित्यां तादृशाय प्रतिग्रहम् । उभयोरक्षयं धर्मं तं मनुः प्राह धर्मवित् ॥

yo dadāti sthitaḥ sthityāṁ tādr̥śāya pratigraham । ubhayor akṣayaṁ dharmaṁ taṁ manuḥ prāha dharmavit ॥

वाससां तु प्रदानेन स्वदारनिरतो नरः । सुवस्त्रश्च सुवेषश्च भवतीत्यनुशुश्रुम ॥

vāsasāṁ tu pradānena svadāranirato naraḥ । suvastraś ca suveṣaś ca bhavatīty anuśuśruma ॥

गावः सुवर्णं च तथा तिलाश्चैवानुवर्णिताः । बहुशः पुरुषव्याघ्र वेदप्रामाण्यदर्शनात् ॥

gāvaḥ suvarṇaṁ ca tathā tilāś caivānuvarṇitāḥ । bahuśaḥ puruṣavyāghra vedaprāmāṇyadarśanāt ॥

विवाहांश्चैव कुर्वीत पुत्रानुत्पादयेत च । पुत्रलाभो हि कौरव्य सर्वलाभाद्विशिष्यते ॥

vivāhāṁś caiva kurvīta putrān utpādayeta ca । putralābho hi kauravya sarvalābhād viśiṣyate ॥