Adhyāya 66

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतं दानफलं तात यत्त्वया परिकीर्तितम् । अन्नं तु ते विशेषेण प्रशस्तमिह भारत ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śrutaṁ dānaphalaṁ tāta yat tvayā parikīrtitam । annaṁ tu te viśeṣeṇa praśastam iha bhārata ॥

पानीयदानं परमं कथं चेह महाफलम् । इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि विस्तरेण पितामह ॥

pānīyadānaṁ paramaṁ kathaṁ ceha mahāphalam । ity etac chrotum icchāmi vistareṇa pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद्भरतर्षभ । गदतस्तन्ममाद्येह शृणु सत्यपराक्रम । पानीयदानात्प्रभृति सर्वं वक्ष्यामि तेऽनघ ॥

bhīṣma uvāca । hanta te vartayiṣyāmi yathāvad bharatarṣabha । gadatas tan mamādyeha śr̥ṇu satyaparākrama । pānīyadānāt prabhr̥ti sarvaṁ vakṣyāmi te ’nagha ॥

यदन्नं यच्च पानीयं संप्रदायाश्नुते नरः । न तस्मात्परमं दानं किंचिदस्तीति मे मतिः ॥

yad annaṁ yac ca pānīyaṁ saṁpradāyāśnute naraḥ । na tasmāt paramaṁ dānaṁ kiṁ cid astīti me matiḥ ॥

अन्नात्प्राणभृतस्तात प्रवर्तन्ते हि सर्वशः । तस्मादन्नं परं लोके सर्वदानेषु कथ्यते ॥

annāt prāṇabhr̥tas tāta pravartante hi sarvaśaḥ । tasmād annaṁ paraṁ loke sarvadāneṣu kathyate ॥

अन्नाद्बलं च तेजश्च प्राणिनां वर्धते सदा । अन्नदानमतस्तस्माच्छ्रेष्ठमाह प्रजापतिः ॥

annād balaṁ ca tejaś ca prāṇināṁ vardhate sadā । annadānam atas tasmāc chreṣṭham āha prajāpatiḥ ॥

सावित्र्या ह्यपि कौन्तेय श्रुतं ते वचनं शुभम् । यतश्चैतद्यथा चैतद्देवसत्रे महामते ॥

sāvitryā hy api kaunteya śrutaṁ te vacanaṁ śubham । yataś caitad yathā caitad devasatre mahāmate ॥

अन्ने दत्ते नरेणेह प्राणा दत्ता भवन्त्युत । प्राणदानाद्धि परमं न दानमिह विद्यते ॥

anne datte nareṇeha prāṇā dattā bhavanty uta । prāṇadānād dhi paramaṁ na dānam iha vidyate ॥

श्रुतं हि ते महाबाहो लोमशस्यापि तद्वचः । प्राणान्दत्त्वा कपोताय यत्प्राप्तं शिबिना पुरा ॥

śrutaṁ hi te mahābāho lomaśasyāpi tad vacaḥ । prāṇān dattvā kapotāya yat prāptaṁ śibinā purā ॥

तां गतिं लभते दत्त्वा द्विजस्यान्नं विशां पते । गतिं विशिष्टां गच्छन्ति प्राणदा इति नः श्रुतम् ॥

tāṁ gatiṁ labhate dattvā dvijasyānnaṁ viśāṁ pate । gatiṁ viśiṣṭāṁ gacchanti prāṇadā iti naḥ śrutam ॥

अन्नं चापि प्रभवति पानीयात्कुरुसत्तम । नीरजातेन हि विना न किंचित्संप्रवर्तते ॥

annaṁ cāpi prabhavati pānīyāt kurusattama । nīrajātena hi vinā na kiṁ cit saṁpravartate ॥

नीरजातश्च भगवान्सोमो ग्रहगणेश्वरः । अमृतं च सुधा चैव स्वाहा चैव वषट्तथा ॥

nīrajātaś ca bhagavān somo grahagaṇeśvaraḥ । amr̥taṁ ca sudhā caiva svāhā caiva vaṣaṭ tathā ॥

अन्नौषध्यो महाराज वीरुधश्च जलोद्भवाः । यतः प्राणभृतां प्राणाः संभवन्ति विशां पते ॥

annauṣadhyo mahārāja vīrudhaś ca jalodbhavāḥ । yataḥ prāṇabhr̥tāṁ prāṇāḥ saṁbhavanti viśāṁ pate ॥

देवानाममृतं चान्नं नागानां च सुधा तथा । पितॄणां च स्वधा प्रोक्ता पशूनां चापि वीरुधः ॥

devānām amr̥taṁ cānnaṁ nāgānāṁ ca sudhā tathā । pitr̥̄ṇāṁ ca svadhā proktā paśūnāṁ cāpi vīrudhaḥ ॥

अन्नमेव मनुष्याणां प्राणानाहुर्मनीषिणः । तच्च सर्वं नरव्याघ्र पानीयात्संप्रवर्तते ॥

annam eva manuṣyāṇāṁ prāṇān āhur manīṣiṇaḥ । tac ca sarvaṁ naravyāghra pānīyāt saṁpravartate ॥

तस्मात्पानीयदानाद्वै न परं विद्यते क्वचित् । तच्च दद्यान्नरो नित्यं य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥

tasmāt pānīyadānād vai na paraṁ vidyate kva cit । tac ca dadyān naro nityaṁ ya icched bhūtim ātmanaḥ ॥

धन्यं यशस्यमायुष्यं जलदानं विशां पते । शत्रूंश्चाप्यधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तोयदः ॥

dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyaṁ jaladānaṁ viśāṁ pate । śatrūṁś cāpy adhi kaunteya sadā tiṣṭhati toyadaḥ ॥

सर्वकामानवाप्नोति कीर्तिं चैवेह शाश्वतीम् । प्रेत्य चानन्त्यमाप्नोति पापेभ्यश्च प्रमुच्यते ॥

sarvakāmān avāpnoti kīrtiṁ caiveha śāśvatīm । pretya cānantyam āpnoti pāpebhyaś ca pramucyate ॥

तोयदो मनुजव्याघ्र स्वर्गं गत्वा महाद्युते । अक्षयान्समवाप्नोति लोकानित्यब्रवीन्मनुः ॥

toyado manujavyāghra svargaṁ gatvā mahādyute । akṣayān samavāpnoti lokān ity abravīn manuḥ ॥