Adhyāya 24

युधिष्ठिर उवाच । श्राद्धकाले च दैवे च धर्मे चापि पितामह । इच्छामीह त्वयाख्यातं विहितं यत्सुरर्षिभिः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śrāddhakāle ca daive ca dharme cāpi pitāmaha । icchāmīha tvayākhyātaṁ vihitaṁ yat surarṣibhiḥ ॥

भीष्म उवाच । दैवं पूर्वाह्णिके कुर्यादपराह्णे तु पैतृकम् । मङ्गलाचारसंपन्नः कृतशौचः प्रयत्नवान् ॥

bhīṣma uvāca । daivaṁ pūrvāhṇike kuryād aparāhṇe tu paitr̥kam । maṅgalācārasaṁpannaḥ kr̥taśaucaḥ prayatnavān ॥

मनुष्याणां तु मध्याह्ने प्रदद्यादुपपत्तितः । कालहीनं तु यद्दानं तं भागं रक्षसां विदुः ॥

manuṣyāṇāṁ tu madhyāhne pradadyād upapattitaḥ । kālahīnaṁ tu yad dānaṁ taṁ bhāgaṁ rakṣasāṁ viduḥ ॥

लङ्घितं चावलीढं च कलिपूर्वं च यत्कृतम् । रजस्वलाभिर्दृष्टं च तं भागं रक्षसां विदुः ॥

laṅghitaṁ cāvalīḍhaṁ ca kalipūrvaṁ ca yat kr̥tam । rajasvalābhir dr̥ṣṭaṁ ca taṁ bhāgaṁ rakṣasāṁ viduḥ ॥

अवघुष्टं च यद्भुक्तमव्रतेन च भारत । परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विदुः ॥

avaghuṣṭaṁ ca yad bhuktam avratena ca bhārata । parāmr̥ṣṭaṁ śunā caiva taṁ bhāgaṁ rakṣasāṁ viduḥ ॥

केशकीटावपतितं क्षुतं श्वभिरवेक्षितम् । रुदितं चावधूतं च तं भागं रक्षसां विदुः ॥

keśakīṭāvapatitaṁ kṣutaṁ śvabhir avekṣitam । ruditaṁ cāvadhūtaṁ ca taṁ bhāgaṁ rakṣasāṁ viduḥ ॥

निरोंकारेण यद्भुक्तं सशस्त्रेण च भारत । दुरात्मना च यद्भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः ॥

niroṁkāreṇa yad bhuktaṁ saśastreṇa ca bhārata । durātmanā ca yad bhuktaṁ taṁ bhāgaṁ rakṣasāṁ viduḥ ॥

परोच्छिष्टं च यद्भुक्तं परिभुक्तं च यद्भवेत् । दैवे पित्र्ये च सततं तं भागं रक्षसां विदुः ॥

parocchiṣṭaṁ ca yad bhuktaṁ paribhuktaṁ ca yad bhavet । daive pitrye ca satataṁ taṁ bhāgaṁ rakṣasāṁ viduḥ ॥

गर्हितं निन्दितं चैव परिविष्टं समन्युना । दैवं वाप्यथ वा पैत्र्यं तं भागं रक्षसां विदुः ॥

garhitaṁ ninditaṁ caiva pariviṣṭaṁ samanyunā । daivaṁ vāpy atha vā paitryaṁ taṁ bhāgaṁ rakṣasāṁ viduḥ ॥

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यच्छ्राद्धं परिविष्यते । त्रिभिर्वर्णैर्नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विदुः ॥

mantrahīnaṁ kriyāhīnaṁ yac chrāddhaṁ pariviṣyate । tribhir varṇair naraśreṣṭha taṁ bhāgaṁ rakṣasāṁ viduḥ ॥

आज्याहुतिं विना चैव यत्किंचित्परिविष्यते । दुराचारैश्च यद्भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः ॥

ājyāhutiṁ vinā caiva yat kiṁ cit pariviṣyate । durācāraiś ca yad bhuktaṁ taṁ bhāgaṁ rakṣasāṁ viduḥ ॥

ये भागा रक्षसां प्रोक्तास्त उक्ता भरतर्षभ । अत ऊर्ध्वं विसर्गस्य परीक्षां ब्राह्मणे शृणु ॥

ye bhāgā rakṣasāṁ proktās ta uktā bharatarṣabha । ata ūrdhvaṁ visargasya parīkṣāṁ brāhmaṇe śr̥ṇu ॥

यावन्तः पतिता विप्रा जडोन्मत्तास्तथैव च । दैवे वाप्यथ वा पित्र्ये राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥

yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattās tathaiva ca । daive vāpy atha vā pitrye rājan nārhanti ketanam ॥

श्वित्री कुष्ठी च क्लीबश्च तथा यक्ष्महतश्च यः । अपस्मारी च यश्चान्धो राजन्नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥

śvitrī kuṣṭhī ca klībaś ca tathā yakṣmahataś ca yaḥ । apasmārī ca yaś cāndho rājan nārhanti satkr̥tim ॥

चिकित्सका देवलका वृथानियमधारिणः । सोमविक्रयिणश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥

cikitsakā devalakā vr̥thāniyamadhāriṇaḥ । somavikrayiṇaś caiva śrāddhe nārhanti ketanam ॥

गायना नर्तकाश्चैव प्लवका वादकास्तथा । कथका योधकाश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥

gāyanā nartakāś caiva plavakā vādakās tathā । kathakā yodhakāś caiva rājan nārhanti ketanam ॥

होतारो वृषलानां च वृषलाध्यापकास्तथा । तथा वृषलशिष्याश्च राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥

hotāro vr̥ṣalānāṁ ca vr̥ṣalādhyāpakās tathā । tathā vr̥ṣalaśiṣyāś ca rājan nārhanti ketanam ॥

अनुयोक्ता च यो विप्रो अनुयुक्तश्च भारत । नार्हतस्तावपि श्राद्धं ब्रह्मविक्रयिणौ हि तौ ॥

anuyoktā ca yo vipro anuyuktaś ca bhārata । nārhatas tāv api śrāddhaṁ brahmavikrayiṇau hi tau ॥

अग्रणीर्यः कृतः पूर्वं वर्णावरपरिग्रहः । ब्राह्मणः सर्वविद्योऽपि राजन्नार्हति केतनम् ॥

agraṇīr yaḥ kr̥taḥ pūrvaṁ varṇāvaraparigrahaḥ । brāhmaṇaḥ sarvavidyo ’pi rājan nārhati ketanam ॥

अनग्नयश्च ये विप्रा मृतनिर्यातकाश्च ये । स्तेनाश्च पतिताश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥

anagnayaś ca ye viprā mr̥taniryātakāś ca ye । stenāś ca patitāś caiva rājan nārhanti ketanam ॥

अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपूर्वाश्च भारत । पुत्रिकापूर्वपुत्राश्च श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥

aparijñātapūrvāś ca gaṇapūrvāś ca bhārata । putrikāpūrvaputrāś ca śrāddhe nārhanti ketanam ॥

ऋणकर्ता च यो राजन्यश्च वार्धुषिको द्विजः । प्राणिविक्रयवृत्तिश्च राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥

r̥ṇakartā ca yo rājan yaś ca vārdhuṣiko dvijaḥ । prāṇivikrayavr̥ttiś ca rājan nārhanti ketanam ॥

स्त्रीपूर्वाः काण्डपृष्ठाश्च यावन्तो भरतर्षभ । अजपा ब्राह्मणाश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥

strīpūrvāḥ kāṇḍapr̥ṣṭhāś ca yāvanto bharatarṣabha । ajapā brāhmaṇāś caiva śrāddhe nārhanti ketanam ॥

श्राद्धे दैवे च निर्दिष्टा ब्राह्मणा भरतर्षभ । दातुः प्रतिग्रहीतुश्च शृणुष्वानुग्रहं पुनः ॥

śrāddhe daive ca nirdiṣṭā brāhmaṇā bharatarṣabha । dātuḥ pratigrahītuś ca śr̥ṇuṣvānugrahaṁ punaḥ ॥

चीर्णव्रता गुणैर्युक्ता भवेयुर्येऽपि कर्षकाः । सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते राजन्केतनक्षमाः ॥

cīrṇavratā guṇair yuktā bhaveyur ye ’pi karṣakāḥ । sāvitrījñāḥ kriyāvantas te rājan ketanakṣamāḥ ॥

क्षात्रधर्मिणमप्याजौ केतयेत्कुलजं द्विजम् । न त्वेव वणिजं तात श्राद्धेषु परिकल्पयेत् ॥

kṣātradharmiṇam apy ājau ketayet kulajaṁ dvijam । na tv eva vaṇijaṁ tāta śrāddheṣu parikalpayet ॥

अग्निहोत्री च यो विप्रो ग्रामवासी च यो भवेत् । अस्तेनश्चातिथिज्ञश्च स राजन्केतनक्षमः ॥

agnihotrī ca yo vipro grāmavāsī ca yo bhavet । astenaś cātithijñaś ca sa rājan ketanakṣamaḥ ॥

सावित्रीं जपते यस्तु त्रिकालं भरतर्षभ । भिक्षावृत्तिः क्रियावांश्च स राजन्केतनक्षमः ॥

sāvitrīṁ japate yas tu trikālaṁ bharatarṣabha । bhikṣāvr̥ttiḥ kriyāvāṁś ca sa rājan ketanakṣamaḥ ॥

उदितास्तमितो यश्च तथैवास्तमितोदितः । अहिंस्रश्चाल्पदोषश्च स राजन्केतनक्षमः ॥

uditāstamito yaś ca tathaivāstamitoditaḥ । ahiṁsraś cālpadoṣaś ca sa rājan ketanakṣamaḥ ॥

अकल्कको ह्यतर्कश्च ब्राह्मणो भरतर्षभ । ससंज्ञो भैक्ष्यवृत्तिश्च स राजन्केतनक्षमः ॥

akalkako hy atarkaś ca brāhmaṇo bharatarṣabha । sasaṁjño bhaikṣyavr̥ttiś ca sa rājan ketanakṣamaḥ ॥

अव्रती कितवः स्तेनः प्राणिविक्रय्यथो वणिक् । पश्चाच्च पीतवान्सोमं स राजन्केतनक्षमः ॥

avratī kitavaḥ stenaḥ prāṇivikrayy atho vaṇik । paścāc ca pītavān somaṁ sa rājan ketanakṣamaḥ ॥

अर्जयित्वा धनं पूर्वं दारुणैः कृषिकर्मभिः । भवेत्सर्वातिथिः पश्चात्स राजन्केतनक्षमः ॥

arjayitvā dhanaṁ pūrvaṁ dāruṇaiḥ kr̥ṣikarmabhiḥ । bhavet sarvātithiḥ paścāt sa rājan ketanakṣamaḥ ॥

ब्रह्मविक्रयनिर्दिष्टं स्त्रिया यच्चार्जितं धनम् । अदेयं पितृदेवेभ्यो यच्च क्लैब्यादुपार्जितम् ॥

brahmavikrayanirdiṣṭaṁ striyā yac cārjitaṁ dhanam । adeyaṁ pitr̥devebhyo yac ca klaibyād upārjitam ॥

क्रियमाणेऽपवर्गे तु यो द्विजो भरतर्षभ । न व्याहरति यद्युक्तं तस्याधर्मो गवानृतम् ॥

kriyamāṇe ’pavarge tu yo dvijo bharatarṣabha । na vyāharati yad yuktaṁ tasyādharmo gavānr̥tam ॥

श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः प्राप्तं दधि घृतं तथा । सोमक्षयश्च मांसं च यदारण्यं युधिष्ठिर ॥

śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāptaṁ dadhi ghr̥taṁ tathā । somakṣayaś ca māṁsaṁ ca yad āraṇyaṁ yudhiṣṭhira ॥

श्राद्धापवर्गे विप्रस्य स्वधा वै स्वदिता भवेत् । क्षत्रियस्याप्यथो ब्रूयात्प्रीयन्तां पितरस्त्विति ॥

śrāddhāpavarge viprasya svadhā vai svaditā bhavet । kṣatriyasyāpy atho brūyāt prīyantāṁ pitaras tv iti ॥

अपवर्गे तु वैश्यस्य श्राद्धकर्मणि भारत । अक्षय्यमभिधातव्यं स्वस्ति शूद्रस्य भारत ॥

apavarge tu vaiśyasya śrāddhakarmaṇi bhārata । akṣayyam abhidhātavyaṁ svasti śūdrasya bhārata ॥

पुण्याहवाचनं दैवे ब्राह्मणस्य विधीयते । एतदेव निरोंकारं क्षत्रियस्य विधीयते । वैश्यस्य चैव वक्तव्यं प्रीयन्तां देवता इति ॥

puṇyāhavācanaṁ daive brāhmaṇasya vidhīyate । etad eva niroṁkāraṁ kṣatriyasya vidhīyate । vaiśyasya caiva vaktavyaṁ prīyantāṁ devatā iti ॥

कर्मणामानुपूर्वीं च विधिपूर्वकृतं शृणु । जातकर्मादिकान्सर्वांस्त्रिषु वर्णेषु भारत । ब्रह्मक्षत्रे हि मन्त्रोक्ता वैश्यस्य च युधिष्ठिर ॥

karmaṇām ānupūrvīṁ ca vidhipūrvakr̥taṁ śr̥ṇu । jātakarmādikān sarvāṁs triṣu varṇeṣu bhārata । brahmakṣatre hi mantroktā vaiśyasya ca yudhiṣṭhira ॥

विप्रस्य रशना मौञ्जी मौर्वी राजन्यगामिनी । बाल्वजीत्येव वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर ॥

viprasya raśanā mauñjī maurvī rājanyagāminī । bālvajīty eva vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira ॥

दातुः प्रतिग्रहीतुश्च धर्माधर्माविमौ शृणु । ब्राह्मणस्यानृतेऽधर्मः प्रोक्तः पातकसंज्ञितः । चतुर्गुणः क्षत्रियस्य वैश्यस्याष्टगुणः स्मृतः ॥

dātuḥ pratigrahītuś ca dharmādharmāv imau śr̥ṇu । brāhmaṇasyānr̥te ’dharmaḥ proktaḥ pātakasaṁjñitaḥ । caturguṇaḥ kṣatriyasya vaiśyasyāṣṭaguṇaḥ smr̥taḥ ॥

नान्यत्र ब्राह्मणोऽश्नीयात्पूर्वं विप्रेण केतितः । यवीयान्पशुहिंसायां तुल्यधर्मो भवेत्स हि ॥

nānyatra brāhmaṇo ’śnīyāt pūrvaṁ vipreṇa ketitaḥ । yavīyān paśuhiṁsāyāṁ tulyadharmo bhavet sa hi ॥

अथ राजन्यवैश्याभ्यां यद्यश्नीयात्तु केतितः । यवीयान्पशुहिंसायां भागार्धं समवाप्नुयात् ॥

atha rājanyavaiśyābhyāṁ yady aśnīyāt tu ketitaḥ । yavīyān paśuhiṁsāyāṁ bhāgārdhaṁ samavāpnuyāt ॥

दैवं वाप्यथ वा पित्र्यं योऽश्नीयाद्ब्राह्मणादिषु । अस्नातो ब्राह्मणो राजंस्तस्याधर्मो गवानृतम् ॥

daivaṁ vāpy atha vā pitryaṁ yo ’śnīyād brāhmaṇādiṣu । asnāto brāhmaṇo rājaṁs tasyādharmo gavānr̥tam ॥

आशौचो ब्राह्मणो राजन्योऽश्नीयाद्ब्राह्मणादिषु । ज्ञानपूर्वमथो लोभात्तस्याधर्मो गवानृतम् ॥

āśauco brāhmaṇo rājan yo ’śnīyād brāhmaṇādiṣu । jñānapūrvam atho lobhāt tasyādharmo gavānr̥tam ॥

अन्नेनान्नं च यो लिप्सेत्कर्मार्थं चैव भारत । आमन्त्रयति राजेन्द्र तस्याधर्मोऽनृतं स्मृतम् ॥

annenānnaṁ ca yo lipset karmārthaṁ caiva bhārata । āmantrayati rājendra tasyādharmo ’nr̥taṁ smr̥tam ॥

अवेदव्रतचारित्रास्त्रिभिर्वर्णैर्युधिष्ठिर । मन्त्रवत्परिविष्यन्ते तेष्वधर्मो गवानृतम् ॥

avedavratacāritrās tribhir varṇair yudhiṣṭhira । mantravat pariviṣyante teṣv adharmo gavānr̥tam ॥

युधिष्ठिर उवाच । पित्र्यं वाप्यथ वा दैवं दीयते यत्पितामह । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं दत्तं येषु महाफलम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitryaṁ vāpy atha vā daivaṁ dīyate yat pitāmaha । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ dattaṁ yeṣu mahāphalam ॥

भीष्म उवाच । येषां दाराः प्रतीक्षन्ते सुवृष्टिमिव कर्षकाः । उच्छेषपरिशेषं हि तान्भोजय युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । yeṣāṁ dārāḥ pratīkṣante suvr̥ṣṭim iva karṣakāḥ । uccheṣapariśeṣaṁ hi tān bhojaya yudhiṣṭhira ॥

चारित्रनियता राजन्ये कृशाः कृशवृत्तयः । अर्थिनश्चोपगच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥

cāritraniyatā rājan ye kr̥śāḥ kr̥śavr̥ttayaḥ । arthinaś copagacchanti teṣu dattaṁ mahāphalam ॥

तद्भक्तास्तद्गृहा राजंस्तद्धनास्तदपाश्रयाः । अर्थिनश्च भवन्त्यर्थे तेषु दत्तं महाफलम् ॥

tadbhaktās tadgr̥hā rājaṁs taddhanās tadapāśrayāḥ । arthinaś ca bhavanty arthe teṣu dattaṁ mahāphalam ॥

तस्करेभ्यः परेभ्यो वा ये भयार्ता युधिष्ठिर । अर्थिनो भोक्तुमिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥

taskarebhyaḥ parebhyo vā ye bhayārtā yudhiṣṭhira । arthino bhoktum icchanti teṣu dattaṁ mahāphalam ॥

अकल्ककस्य विप्रस्य भैक्षोत्करकृतात्मनः । बटवो यस्य भिक्षन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥

akalkakasya viprasya bhaikṣotkarakr̥tātmanaḥ । baṭavo yasya bhikṣanti tebhyo dattaṁ mahāphalam ॥

हृतस्वा हृतदाराश्च ये विप्रा देशसंप्लवे । अर्थार्थमभिगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥

hr̥tasvā hr̥tadārāś ca ye viprā deśasaṁplave । arthārtham abhigacchanti tebhyo dattaṁ mahāphalam ॥

व्रतिनो नियमस्थाश्च ये विप्राः श्रुतसंमताः । तत्समाप्त्यर्थमिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥

vratino niyamasthāś ca ye viprāḥ śrutasaṁmatāḥ । tatsamāptyartham icchanti teṣu dattaṁ mahāphalam ॥

अव्युत्क्रान्ताश्च धर्मेषु पाषण्डसमयेषु च । कृशप्राणाः कृशधनास्तेषु दत्तं महाफलम् ॥

avyutkrāntāś ca dharmeṣu pāṣaṇḍasamayeṣu ca । kr̥śaprāṇāḥ kr̥śadhanās teṣu dattaṁ mahāphalam ॥

कृतसर्वस्वहरणा निर्दोषाः प्रभविष्णुभिः । स्पृहयन्ति च भुक्तान्नं तेषु दत्तं महाफलम् ॥

kr̥tasarvasvaharaṇā nirdoṣāḥ prabhaviṣṇubhiḥ । spr̥hayanti ca bhuktānnaṁ teṣu dattaṁ mahāphalam ॥

तपस्विनस्तपोनिष्ठास्तेषां भैक्षचराश्च ये । अर्थिनः किंचिदिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥

tapasvinas taponiṣṭhās teṣāṁ bhaikṣacarāś ca ye । arthinaḥ kiṁ cid icchanti teṣu dattaṁ mahāphalam ॥

महाफलविधिर्दाने श्रुतस्ते भरतर्षभ । निरयं येन गच्छन्ति स्वर्गं चैव हि तच्छृणु ॥

mahāphalavidhir dāne śrutas te bharatarṣabha । nirayaṁ yena gacchanti svargaṁ caiva hi tac chr̥ṇu ॥

गुर्वर्थं वाभयार्थं वा वर्जयित्वा युधिष्ठिर । येऽनृतं कथयन्ति स्म ते वै निरयगामिनः ॥

gurvarthaṁ vābhayārthaṁ vā varjayitvā yudhiṣṭhira । ye ’nr̥taṁ kathayanti sma te vai nirayagāminaḥ ॥

परदाराभिहर्तारः परदाराभिमर्शिनः । परदारप्रयोक्तारस्ते वै निरयगामिनः ॥

paradārābhihartāraḥ paradārābhimarśinaḥ । paradāraprayoktāras te vai nirayagāminaḥ ॥

ये परस्वापहर्तारः परस्वानां च नाशकाः । सूचकाश्च परेषां ये ते वै निरयगामिनः ॥

ye parasvāpahartāraḥ parasvānāṁ ca nāśakāḥ । sūcakāś ca pareṣāṁ ye te vai nirayagāminaḥ ॥

प्रपाणां च सभानां च संक्रमाणां च भारत । अगाराणां च भेत्तारो नरा निरयगामिनः ॥

prapāṇāṁ ca sabhānāṁ ca saṁkramāṇāṁ ca bhārata । agārāṇāṁ ca bhettāro narā nirayagāminaḥ ॥

अनाथां प्रमदां बालां वृद्धां भीतां तपस्विनीम् । वञ्चयन्ति नरा ये च ते वै निरयगामिनः ॥

anāthāṁ pramadāṁ bālāṁ vr̥ddhāṁ bhītāṁ tapasvinīm । vañcayanti narā ye ca te vai nirayagāminaḥ ॥

वृत्तिच्छेदं गृहच्छेदं दारच्छेदं च भारत । मित्रच्छेदं तथाशायास्ते वै निरयगामिनः ॥

vr̥tticchedaṁ gr̥hacchedaṁ dāracchedaṁ ca bhārata । mitracchedaṁ tathāśāyās te vai nirayagāminaḥ ॥

सूचकाः संधिभेत्तारः परवृत्त्युपजीवकाः । अकृतज्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः ॥

sūcakāḥ saṁdhibhettāraḥ paravr̥ttyupajīvakāḥ । akr̥tajñāś ca mitrāṇāṁ te vai nirayagāminaḥ ॥

पाषण्डा दूषकाश्चैव समयानां च दूषकाः । ये प्रत्यवसिताश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥

pāṣaṇḍā dūṣakāś caiva samayānāṁ ca dūṣakāḥ । ye pratyavasitāś caiva te vai nirayagāminaḥ ॥

कृताशं कृतनिर्वेशं कृतभक्तं कृतश्रमम् । भेदैर्ये व्यपकर्षन्ति ते वै निरयगामिनः ॥

kr̥tāśaṁ kr̥tanirveśaṁ kr̥tabhaktaṁ kr̥taśramam । bhedair ye vyapakarṣanti te vai nirayagāminaḥ ॥

पर्यश्नन्ति च ये दारानग्निभृत्यातिथींस्तथा । उत्सन्नपितृदेवेज्यास्ते वै निरयगामिनः ॥

paryaśnanti ca ye dārān agnibhr̥tyātithīṁs tathā । utsannapitr̥devejyās te vai nirayagāminaḥ ॥

वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः । वेदानां लेखकाश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥

vedavikrayiṇaś caiva vedānāṁ caiva dūṣakāḥ । vedānāṁ lekhakāś caiva te vai nirayagāminaḥ ॥

चातुराश्रम्यबाह्याश्च श्रुतिबाह्याश्च ये नराः । विकर्मभिश्च जीवन्ति ते वै निरयगामिनः ॥

cāturāśramyabāhyāś ca śrutibāhyāś ca ye narāḥ । vikarmabhiś ca jīvanti te vai nirayagāminaḥ ॥

केशविक्रयिका राजन्विषविक्रयिकाश्च ये । क्षीरविक्रयिकाश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥

keśavikrayikā rājan viṣavikrayikāś ca ye । kṣīravikrayikāś caiva te vai nirayagāminaḥ ॥

ब्राह्मणानां गवां चैव कन्यानां च युधिष्ठिर । येऽन्तरं यान्ति कार्येषु ते वै निरयगामिनः ॥

brāhmaṇānāṁ gavāṁ caiva kanyānāṁ ca yudhiṣṭhira । ye ’ntaraṁ yānti kāryeṣu te vai nirayagāminaḥ ॥

शस्त्रविक्रयकाश्चैव कर्तारश्च युधिष्ठिर । शल्यानां धनुषां चैव ते वै निरयगामिनः ॥

śastravikrayakāś caiva kartāraś ca yudhiṣṭhira । śalyānāṁ dhanuṣāṁ caiva te vai nirayagāminaḥ ॥

शल्यैर्वा शङ्कुभिर्वापि श्वभ्रैर्वा भरतर्षभ । ये मार्गमनुरुन्धन्ति ते वै निरयगामिनः ॥

śalyair vā śaṅkubhir vāpi śvabhrair vā bharatarṣabha । ye mārgam anurundhanti te vai nirayagāminaḥ ॥

उपाध्यायांश्च भृत्यांश्च भक्तांश्च भरतर्षभ । ये त्यजन्त्यसमर्थांस्तांस्ते वै निरयगामिनः ॥

upādhyāyāṁś ca bhr̥tyāṁś ca bhaktāṁś ca bharatarṣabha । ye tyajanty asamarthāṁs tāṁs te vai nirayagāminaḥ ॥

अप्राप्तदमकाश्चैव नासानां वेधकास्तथा । बन्धकाश्च पशूनां ये ते वै निरयगामिनः ॥

aprāptadamakāś caiva nāsānāṁ vedhakās tathā । bandhakāś ca paśūnāṁ ye te vai nirayagāminaḥ ॥

अगोप्तारश्छलद्रव्या बलिषड्भागतत्पराः । समर्थाश्चाप्यदातारस्ते वै निरयगामिनः ॥

agoptāraś chaladravyā baliṣaḍbhāgatatparāḥ । samarthāś cāpy adātāras te vai nirayagāminaḥ ॥

क्षान्तान्दान्तांस्तथा प्राज्ञान्दीर्घकालं सहोषितान् । त्यजन्ति कृतकृत्या ये ते वै निरयगामिनः ॥

kṣāntān dāntāṁs tathā prājñān dīrghakālaṁ sahoṣitān । tyajanti kr̥takr̥tyā ye te vai nirayagāminaḥ ॥

बालानामथ वृद्धानां दासानां चैव ये नराः । अदत्त्वा भक्षयन्त्यग्रे ते वै निरयगामिनः ॥

bālānām atha vr̥ddhānāṁ dāsānāṁ caiva ye narāḥ । adattvā bhakṣayanty agre te vai nirayagāminaḥ ॥

एते पूर्वर्षिभिर्दृष्टाः प्रोक्ता निरयगामिनः । भागिनः स्वर्गलोकस्य वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥

ete pūrvarṣibhir dr̥ṣṭāḥ proktā nirayagāminaḥ । bhāginaḥ svargalokasya vakṣyāmi bharatarṣabha ॥

सर्वेष्वेव तु कार्येषु दैवपूर्वेषु भारत । हन्ति पुत्रान्पशून्कृत्स्नान्ब्राह्मणातिक्रमः कृतः ॥

sarveṣv eva tu kāryeṣu daivapūrveṣu bhārata । hanti putrān paśūn kr̥tsnān brāhmaṇātikramaḥ kr̥taḥ ॥

दानेन तपसा चैव सत्येन च युधिष्ठिर । ये धर्ममनुवर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

dānena tapasā caiva satyena ca yudhiṣṭhira । ye dharmam anuvartante te narāḥ svargagāminaḥ ॥

शुश्रूषाभिस्तपोभिश्च श्रुतमादाय भारत । ये प्रतिग्रहनिःस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

śuśrūṣābhis tapobhiś ca śrutam ādāya bhārata । ye pratigrahaniḥsnehās te narāḥ svargagāminaḥ ॥

भयात्पापात्तथाबाधाद्दारिद्र्याद्व्याधिधर्षणात् । यत्कृते प्रतिमुच्यन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

bhayāt pāpāt tathābādhād dāridryād vyādhidharṣaṇāt । yatkr̥te pratimucyante te narāḥ svargagāminaḥ ॥

क्षमावन्तश्च धीराश्च धर्मकार्येषु चोत्थिताः । मङ्गलाचारयुक्ताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

kṣamāvantaś ca dhīrāś ca dharmakāryeṣu cotthitāḥ । maṅgalācārayuktāś ca te narāḥ svargagāminaḥ ॥

निवृत्ता मधुमांसेभ्यः परदारेभ्य एव च । निवृत्ताश्चैव मद्येभ्यस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

nivr̥ttā madhumāṁsebhyaḥ paradārebhya eva ca । nivr̥ttāś caiva madyebhyas te narāḥ svargagāminaḥ ॥

आश्रमाणां च कर्तारः कुलानां चैव भारत । देशानां नगराणां च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

āśramāṇāṁ ca kartāraḥ kulānāṁ caiva bhārata । deśānāṁ nagarāṇāṁ ca te narāḥ svargagāminaḥ ॥

वस्त्राभरणदातारो भक्षपानान्नदास्तथा । कुटुम्बानां च दातारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

vastrābharaṇadātāro bhakṣapānānnadās tathā । kuṭumbānāṁ ca dātāras te narāḥ svargagāminaḥ ॥

सर्वहिंसानिवृत्ताश्च नराः सर्वसहाश्च ये । सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

sarvahiṁsānivr̥ttāś ca narāḥ sarvasahāś ca ye । sarvasyāśrayabhūtāś ca te narāḥ svargagāminaḥ ॥

मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति जितेन्द्रियाः । भ्रातॄणां चैव सस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

mātaraṁ pitaraṁ caiva śuśrūṣanti jitendriyāḥ । bhrātr̥̄ṇāṁ caiva sasnehās te narāḥ svargagāminaḥ ॥

आढ्याश्च बलवन्तश्च यौवनस्थाश्च भारत । ये वै जितेन्द्रिया धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

āḍhyāś ca balavantaś ca yauvanasthāś ca bhārata । ye vai jitendriyā dhīrās te narāḥ svargagāminaḥ ॥

अपराद्धेषु सस्नेहा मृदवो मित्रवत्सलाः । आराधनसुखाश्चापि ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

aparāddheṣu sasnehā mr̥davo mitravatsalāḥ । ārādhanasukhāś cāpi te narāḥ svargagāminaḥ ॥

सहस्रपरिवेष्टारस्तथैव च सहस्रदाः । त्रातारश्च सहस्राणां पुरुषाः स्वर्गगामिनः ॥

sahasrapariveṣṭāras tathaiva ca sahasradāḥ । trātāraś ca sahasrāṇāṁ puruṣāḥ svargagāminaḥ ॥

सुवर्णस्य च दातारो गवां च भरतर्षभ । यानानां वाहनानां च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

suvarṇasya ca dātāro gavāṁ ca bharatarṣabha । yānānāṁ vāhanānāṁ ca te narāḥ svargagāminaḥ ॥

वैवाहिकानां कन्यानां प्रेष्याणां च युधिष्ठिर । दातारो वाससां चैव ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

vaivāhikānāṁ kanyānāṁ preṣyāṇāṁ ca yudhiṣṭhira । dātāro vāsasāṁ caiva te narāḥ svargagāminaḥ ॥

विहारावसथोद्यानकूपारामसभाप्रदाः । वप्राणां चैव कर्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

vihārāvasathodyānakūpārāmasabhāpradāḥ । vaprāṇāṁ caiva kartāras te narāḥ svargagāminaḥ ॥

निवेशनानां क्षेत्राणां वसतीनां च भारत । दातारः प्रार्थितानां च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥

niveśanānāṁ kṣetrāṇāṁ vasatīnāṁ ca bhārata । dātāraḥ prārthitānāṁ ca te narāḥ svargagāminaḥ ॥

रसानामथ बीजानां धान्यानां च युधिष्ठिर । स्वयमुत्पाद्य दातारः पुरुषाः स्वर्गगामिनः ॥

rasānām atha bījānāṁ dhānyānāṁ ca yudhiṣṭhira । svayam utpādya dātāraḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ ॥

यस्मिन्कस्मिन्कुले जाता बहुपुत्राः शतायुषः । सानुक्रोशा जितक्रोधाः पुरुषाः स्वर्गगामिनः ॥

yasmin kasmin kule jātā bahuputrāḥ śatāyuṣaḥ । sānukrośā jitakrodhāḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ ॥

एतदुक्तममुत्रार्थं दैवं पित्र्यं च भारत । धर्माधर्मौ च दानस्य यथा पूर्वर्षिभिः कृतौ ॥

etad uktam amutrārthaṁ daivaṁ pitryaṁ ca bhārata । dharmādharmau ca dānasya yathā pūrvarṣibhiḥ kr̥tau ॥