Adhyāya 23

युधिष्ठिर उवाच । किमाहुर्भरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राः सनातनम् । ब्राह्मणं लिङ्गिनं चैव ब्राह्मणं वाप्यलिङ्गिनम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kim āhur bharataśreṣṭha pātraṁ viprāḥ sanātanam । brāhmaṇaṁ liṅginaṁ caiva brāhmaṇaṁ vāpy aliṅginam ॥

भीष्म उवाच । स्ववृत्तिमभिपन्नाय लिङ्गिने वेतराय वा । देयमाहुर्महाराज उभावेतौ तपस्विनौ ॥

bhīṣma uvāca । svavr̥ttim abhipannāya liṅgine vetarāya vā । deyam āhur mahārāja ubhāv etau tapasvinau ॥

युधिष्ठिर उवाच । श्रद्धया परया पूतो यः प्रयच्छेद्द्विजातये । हव्यं कव्यं तथा दानं को दोषः स्यात्पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śraddhayā parayā pūto yaḥ prayacched dvijātaye । havyaṁ kavyaṁ tathā dānaṁ ko doṣaḥ syāt pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । श्रद्धापूतो नरस्तात दुर्दान्तोऽपि न संशयः । पूतो भवति सर्वत्र किं पुनस्त्वं महीपते ॥

bhīṣma uvāca । śraddhāpūto naras tāta durdānto ’pi na saṁśayaḥ । pūto bhavati sarvatra kiṁ punas tvaṁ mahīpate ॥

युधिष्ठिर उवाच । न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवेषु सततं नरः । कव्यप्रदाने तु बुधाः परीक्ष्यं ब्राह्मणं विदुः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । na brāhmaṇaṁ parīkṣeta daiveṣu satataṁ naraḥ । kavyapradāne tu budhāḥ parīkṣyaṁ brāhmaṇaṁ viduḥ ॥

भीष्म उवाच । न ब्राह्मणः साधयते हव्यं दैवात्प्रसिध्यति । देवप्रसादादिज्यन्ते यजमाना न संशयः ॥

bhīṣma uvāca । na brāhmaṇaḥ sādhayate havyaṁ daivāt prasidhyati । devaprasādād ijyante yajamānā na saṁśayaḥ ॥

ब्राह्मणा भरतश्रेष्ठ सततं ब्रह्मवादिनः । मार्कण्डेयः पुरा प्राह इह लोकेषु बुद्धिमान् ॥

brāhmaṇā bharataśreṣṭha satataṁ brahmavādinaḥ । mārkaṇḍeyaḥ purā prāha iha lokeṣu buddhimān ॥

युधिष्ठिर उवाच । अपूर्वोऽप्यथ वा विद्वान्संबन्धी वाथ यो भवेत् । तपस्वी यज्ञशीलो वा कथं पात्रं भवेत्तु सः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । apūrvo ’py atha vā vidvān saṁbandhī vātha yo bhavet । tapasvī yajñaśīlo vā kathaṁ pātraṁ bhavet tu saḥ ॥

भीष्म उवाच । कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथा चाप्यानृशंस्यवान् । ह्रीमानृजुः सत्यवादी पात्रं पूर्वे च ते त्रयः ॥

bhīṣma uvāca । kulīnaḥ karmakr̥d vaidyas tathā cāpy ānr̥śaṁsyavān । hrīmān r̥juḥ satyavādī pātraṁ pūrve ca te trayaḥ ॥

तत्रेदं शृणु मे पार्थ चतुर्णां तेजसां मतम् । पृथिव्याः काश्यपस्याग्नेर्मार्कण्डेयस्य चैव हि ॥

tatredaṁ śr̥ṇu me pārtha caturṇāṁ tejasāṁ matam । pr̥thivyāḥ kāśyapasyāgner mārkaṇḍeyasya caiva hi ॥

पृथिव्युवाच । यथा महार्णवे क्षिप्तः क्षिप्रं लोष्टो विनश्यति । तथा दुश्चरितं सर्वं त्रय्यावृत्त्या विनश्यति ॥

pr̥thivy uvāca । yathā mahārṇave kṣiptaḥ kṣipraṁ loṣṭo vinaśyati । tathā duścaritaṁ sarvaṁ trayy āvr̥ttyā vinaśyati ॥

काश्यप उवाच । सर्वे च वेदाः सह षड्भिरङ्गैः; सांख्यं पुराणं च कुले च जन्म । नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति; शीलव्यपेतस्य नरस्य राजन् ॥

kāśyapa uvāca । sarve ca vedāḥ saha ṣaḍbhir aṅgaiḥ; sāṁkhyaṁ purāṇaṁ ca kule ca janma । naitāni sarvāṇi gatir bhavanti; śīlavyapetasya narasya rājan ॥

अग्निरुवाच । अधीयानः पण्डितं मन्यमानो; यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम् । ब्रह्मन्स तेनाचरते ब्रह्महत्यां; लोकास्तस्य ह्यन्तवन्तो भवन्ति ॥

agnir uvāca । adhīyānaḥ paṇḍitaṁ manyamāno; yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām । brahman sa tenācarate brahmahatyāṁ; lokās tasya hy antavanto bhavanti ॥

मार्कण्डेय उवाच । अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । नाभिजानामि यद्यस्य सत्यस्यार्धमवाप्नुयात् ॥

mārkaṇḍeya uvāca । aśvamedhasahasraṁ ca satyaṁ ca tulayā dhr̥tam । nābhijānāmi yady asya satyasyārdham avāpnuyāt ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्त्वा ते जग्मुराशु चत्वारोऽमिततेजसः । पृथिवी काश्यपोऽग्निश्च प्रकृष्टायुश्च भार्गवः ॥

bhīṣma uvāca । ity uktvā te jagmur āśu catvāro ’mitatejasaḥ । pr̥thivī kāśyapo ’gniś ca prakr̥ṣṭāyuś ca bhārgavaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । यदिदं ब्राह्मणा लोके व्रतिनो भुञ्जते हविः । भुक्तं ब्राह्मणकामाय कथं तत्सुकृतं भवेत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yad idaṁ brāhmaṇā loke vratino bhuñjate haviḥ । bhuktaṁ brāhmaṇakāmāya kathaṁ tat sukr̥taṁ bhavet ॥

भीष्म उवाच । आदिष्टिनो ये राजेन्द्र ब्राह्मणा वेदपारगाः । भुञ्जते ब्रह्मकामाय व्रतलुप्ता भवन्ति ते ॥

bhīṣma uvāca । ādiṣṭino ye rājendra brāhmaṇā vedapāragāḥ । bhuñjate brahmakāmāya vrataluptā bhavanti te ॥

युधिष्ठिर उवाच । अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीषिणः । किं निश्चितं भवेत्तत्र तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । anekāntaṁ bahudvāraṁ dharmam āhur manīṣiṇaḥ । kiṁ niścitaṁ bhavet tatra tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अहिंसा सत्यमक्रोध आनृशंस्यं दमस्तथा । आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम् ॥

bhīṣma uvāca । ahiṁsā satyam akrodha ānr̥śaṁsyaṁ damas tathā । ārjavaṁ caiva rājendra niścitaṁ dharmalakṣaṇam ॥

ये तु धर्मं प्रशंसन्तश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् । अनाचरन्तस्तद्धर्मं संकरे निरताः प्रभो ॥

ye tu dharmaṁ praśaṁsantaś caranti pr̥thivīm imām । anācarantas tad dharmaṁ saṁkare niratāḥ prabho ॥

तेभ्यो रत्नं हिरण्यं वा गामश्वान्वा ददाति यः । दश वर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयमाश्रितः ॥

tebhyo ratnaṁ hiraṇyaṁ vā gām aśvān vā dadāti yaḥ । daśa varṣāṇi viṣṭhāṁ sa bhuṅkte nirayam āśritaḥ ॥

मेदानां पुल्कसानां च तथैवान्तावसायिनाम् । कृतं कर्माकृतं चापि रागमोहेन जल्पताम् ॥

medānāṁ pulkasānāṁ ca tathaivāntāvasāyinām । kr̥taṁ karmākr̥taṁ cāpi rāgamohena jalpatām ॥

वैश्वदेवं च ये मूढा विप्राय ब्रह्मचारिणे । ददतीह न राजेन्द्र ते लोकान्भुञ्जतेऽशुभान् ॥

vaiśvadevaṁ ca ye mūḍhā viprāya brahmacāriṇe । dadatīha na rājendra te lokān bhuñjate ’śubhān ॥

युधिष्ठिर उवाच । किं परं ब्रह्मचर्यस्य किं परं धर्मलक्षणम् । किं च श्रेष्ठतमं शौचं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kiṁ paraṁ brahmacaryasya kiṁ paraṁ dharmalakṣaṇam । kiṁ ca śreṣṭhatamaṁ śaucaṁ tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । ब्रह्मचर्यं परं तात मधुमांसस्य वर्जनम् । मर्यादायां स्थितो धर्मः शमः शौचस्य लक्षणम् ॥

bhīṣma uvāca । brahmacaryaṁ paraṁ tāta madhumāṁsasya varjanam । maryādāyāṁ sthito dharmaḥ śamaḥ śaucasya lakṣaṇam ॥

युधिष्ठिर उवाच । कस्मिन्काले चरेद्धर्मं कस्मिन्कालेऽर्थमाचरेत् । कस्मिन्काले सुखी च स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kasmin kāle cared dharmaṁ kasmin kāle ’rtham ācaret । kasmin kāle sukhī ca syāt tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । काल्यमर्थं निषेवेत ततो धर्ममनन्तरम् । पश्चात्कामं निषेवेत न च गच्छेत्प्रसङ्गिताम् ॥

bhīṣma uvāca । kālyam arthaṁ niṣeveta tato dharmam anantaram । paścāt kāmaṁ niṣeveta na ca gacchet prasaṅgitām ॥

ब्राह्मणांश्चाभिमन्येत गुरूंश्चाप्यभिपूजयेत् । सर्वभूतानुलोमश्च मृदुशीलः प्रियंवदः ॥

brāhmaṇāṁś cābhimanyeta gurūṁś cāpy abhipūjayet । sarvabhūtānulomaś ca mr̥duśīlaḥ priyaṁvadaḥ ॥

अधिकारे यदनृतं राजगामि च पैशुनम् । गुरोश्चालीककरणं समं तद्ब्रह्महत्यया ॥

adhikāre yad anr̥taṁ rājagāmi ca paiśunam । guroś cālīkakaraṇaṁ samaṁ tad brahmahatyayā ॥

प्रहरेन्न नरेन्द्रेषु न गां हन्यात्तथैव च । भ्रूणहत्यासमं चैतदुभयं यो निषेवते ॥

praharen na narendreṣu na gāṁ hanyāt tathaiva ca । bhrūṇahatyāsamaṁ caitad ubhayaṁ yo niṣevate ॥

नाग्निं परित्यजेज्जातु न च वेदान्परित्यजेत् । न च ब्राह्मणमाक्रोशेत्समं तद्ब्रह्महत्यया ॥

nāgniṁ parityajej jātu na ca vedān parityajet । na ca brāhmaṇam ākrośet samaṁ tad brahmahatyayā ॥

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशाः साधवो विप्राः केभ्यो दत्तं महाफलम् । कीदृशानां च भोक्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kīdr̥śāḥ sādhavo viprāḥ kebhyo dattaṁ mahāphalam । kīdr̥śānāṁ ca bhoktavyaṁ tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अक्रोधना धर्मपराः सत्यनित्या दमे रताः । तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥

bhīṣma uvāca । akrodhanā dharmaparāḥ satyanityā dame ratāḥ । tādr̥śāḥ sādhavo viprās tebhyo dattaṁ mahāphalam ॥

अमानिनः सर्वसहा दृष्टार्था विजितेन्द्रियाः । सर्वभूतहिता मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥

amāninaḥ sarvasahā dr̥ṣṭārthā vijitendriyāḥ । sarvabhūtahitā maitrās tebhyo dattaṁ mahāphalam ॥

अलुब्धाः शुचयो वैद्या ह्रीमन्तः सत्यवादिनः । स्वकर्मनिरता ये च तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥

alubdhāḥ śucayo vaidyā hrīmantaḥ satyavādinaḥ । svakarmaniratā ye ca tebhyo dattaṁ mahāphalam ॥

साङ्गांश्च चतुरो वेदान्योऽधीयीत द्विजर्षभः । षड्भ्यो निवृत्तः कर्मभ्यस्तं पात्रमृषयो विदुः ॥

sāṅgāṁś ca caturo vedān yo ’dhīyīta dvijarṣabhaḥ । ṣaḍbhyo nivr̥ttaḥ karmabhyas taṁ pātram r̥ṣayo viduḥ ॥

ये त्वेवंगुणजातीयास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् । सहस्रगुणमाप्नोति गुणार्हाय प्रदायकः ॥

ye tv evaṁguṇajātīyās tebhyo dattaṁ mahāphalam । sahasraguṇam āpnoti guṇārhāya pradāyakaḥ ॥

प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः । तारयेत कुलं कृत्स्नमेकोऽपीह द्विजर्षभः ॥

prajñāśrutābhyāṁ vr̥ttena śīlena ca samanvitaḥ । tārayeta kulaṁ kr̥tsnam eko ’pīha dvijarṣabhaḥ ॥

गामश्वं वित्तमन्नं वा तद्विधे प्रतिपादयेत् । द्रव्याणि चान्यानि तथा प्रेत्यभावे न शोचति ॥

gām aśvaṁ vittam annaṁ vā tadvidhe pratipādayet । dravyāṇi cānyāni tathā pretyabhāve na śocati ॥

तारयेत कुलं कृत्स्नमेकोऽपीह द्विजोत्तमः । किमङ्ग पुनरेकं वै तस्मात्पात्रं समाचरेत् ॥

tārayeta kulaṁ kr̥tsnam eko ’pīha dvijottamaḥ । kim aṅga punar ekaṁ vai tasmāt pātraṁ samācaret ॥

निशम्य च गुणोपेतं ब्राह्मणं साधुसंमतम् । दूरादानाययेत्कृत्ये सर्वतश्चाभिपूजयेत् ॥

niśamya ca guṇopetaṁ brāhmaṇaṁ sādhusaṁmatam । dūrād ānāyayet kr̥tye sarvataś cābhipūjayet ॥