Adhyāya 148

युधिष्ठिर उवाच । ये च धर्ममसूयन्ति ये चैनं पर्युपासते । ब्रवीतु भगवानेतत्क्व ते गच्छन्ति तादृशाः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ye ca dharmam asūyanti ye cainaṁ paryupāsate । bravītu bhagavān etat kva te gacchanti tādr̥śāḥ ॥

भीष्म उवाच । रजसा तमसा चैव समवस्तीर्णचेतसः । नरकं प्रतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिणो नराः ॥

bhīṣma uvāca । rajasā tamasā caiva samavastīrṇacetasaḥ । narakaṁ pratipadyante dharmavidveṣiṇo narāḥ ॥

ये तु धर्मं महाराज सततं पर्युपासते । सत्यार्जवपराः सन्तस्ते वै स्वर्गभुजो नराः ॥

ye tu dharmaṁ mahārāja satataṁ paryupāsate । satyārjavaparāḥ santas te vai svargabhujo narāḥ ॥

धर्म एव रतिस्तेषामाचार्योपासनाद्भवेत् । देवलोकं प्रपद्यन्ते ये धर्मं पर्युपासते ॥

dharma eva ratis teṣām ācāryopāsanād bhavet । devalokaṁ prapadyante ye dharmaṁ paryupāsate ॥

मनुष्या यदि वा देवाः शरीरमुपताप्य वै । धर्मिणः सुखमेधन्ते लोभद्वेषविवर्जिताः ॥

manuṣyā yadi vā devāḥ śarīram upatāpya vai । dharmiṇaḥ sukham edhante lobhadveṣavivarjitāḥ ॥

प्रथमं ब्रह्मणः पुत्रं धर्ममाहुर्मनीषिणः । धर्मिणः पर्युपासन्ते फलं पक्वमिवाशयः ॥

prathamaṁ brahmaṇaḥ putraṁ dharmam āhur manīṣiṇaḥ । dharmiṇaḥ paryupāsante phalaṁ pakvam ivāśayaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । असतां कीदृशं रूपं साधवः किं च कुर्वते । ब्रवीतु मे भवानेतत्सन्तोऽसन्तश्च कीदृशाः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । asatāṁ kīdr̥śaṁ rūpaṁ sādhavaḥ kiṁ ca kurvate । bravītu me bhavān etat santo ’santaś ca kīdr̥śāḥ ॥

भीष्म उवाच । दुराचाराश्च दुर्धर्षा दुर्मुखाश्चाप्यसाधवः । साधवः शीलसंपन्नाः शिष्टाचारस्य लक्षणम् ॥

bhīṣma uvāca । durācārāś ca durdharṣā durmukhāś cāpy asādhavaḥ । sādhavaḥ śīlasaṁpannāḥ śiṣṭācārasya lakṣaṇam ॥

राजमार्गे गवां मध्ये गोष्ठमध्ये च धर्मिणः । नोपसेवन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्रपुरीषयोः ॥

rājamārge gavāṁ madhye goṣṭhamadhye ca dharmiṇaḥ । nopasevanti rājendra sargaṁ mūtrapurīṣayoḥ ॥

पञ्चानामशनं दत्त्वा शेषमश्नन्ति साधवः । न जल्पन्ति च भुञ्जाना न निद्रान्त्यार्द्रपाणयः ॥

pañcānām aśanaṁ dattvā śeṣam aśnanti sādhavaḥ । na jalpanti ca bhuñjānā na nidrānty ārdrapāṇayaḥ ॥

चित्रभानुमनड्वाहं देवं गोष्ठं चतुष्पथम् । ब्राह्मणं धार्मिकं चैत्यं ते कुर्वन्ति प्रदक्षिणम् ॥

citrabhānum anaḍvāhaṁ devaṁ goṣṭhaṁ catuṣpatham । brāhmaṇaṁ dhārmikaṁ caityaṁ te kurvanti pradakṣiṇam ॥

वृद्धानां भारतप्तानां स्त्रीणां बालातुरस्य च । ब्राह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ते ॥

vr̥ddhānāṁ bhārataptānāṁ strīṇāṁ bālāturasya ca । brāhmaṇānāṁ gavāṁ rājñāṁ panthānaṁ dadate ca te ॥

अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च । तथा शरणकामानां गोप्ता स्यात्स्वागतप्रदः ॥

atithīnāṁ ca sarveṣāṁ preṣyāṇāṁ svajanasya ca । tathā śaraṇakāmānāṁ goptā syāt svāgatapradaḥ ॥

सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् । नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासविधिर्हि सः ॥

sāyaṁ prātar manuṣyāṇām aśanaṁ devanirmitam । nāntarā bhojanaṁ dr̥ṣṭam upavāsavidhir hi saḥ ॥

होमकाले यथा वह्निः कालमेव प्रतीक्षते । ऋतुकाले तथा नारी ऋतुमेव प्रतीक्षते । न चान्यां गच्छते यस्तु ब्रह्मचर्यं हि तत्स्मृतम् ॥

homakāle yathā vahniḥ kālam eva pratīkṣate । r̥tukāle tathā nārī r̥tum eva pratīkṣate । na cānyāṁ gacchate yas tu brahmacaryaṁ hi tat smr̥tam ॥

अमृतं ब्राह्मणा गाव इत्येतत्त्रयमेकतः । तस्माद्गोब्राह्मणं नित्यमर्चयेत यथाविधि ॥

amr̥taṁ brāhmaṇā gāva ity etat trayam ekataḥ । tasmād gobrāhmaṇaṁ nityam arcayeta yathāvidhi ॥

यजुषा संस्कृतं मांसमुपभुञ्जन्न दुष्यति । पृष्ठमांसं वृथामांसं पुत्रमांसं च तत्समम् ॥

yajuṣā saṁskr̥taṁ māṁsam upabhuñjan na duṣyati । pr̥ṣṭhamāṁsaṁ vr̥thāmāṁsaṁ putramāṁsaṁ ca tat samam ॥

स्वदेशे परदेशे वाप्यतिथिं नोपवासयेत् । कर्म वै सफलं कृत्वा गुरूणां प्रतिपादयेत् ॥

svadeśe paradeśe vāpy atithiṁ nopavāsayet । karma vai saphalaṁ kr̥tvā gurūṇāṁ pratipādayet ॥

गुरुभ्य आसनं देयमभिवाद्याभिपूज्य च । गुरूनभ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा श्रिया ॥

gurubhya āsanaṁ deyam abhivādyābhipūjya ca । gurūn abhyarcya vardhante āyuṣā yaśasā śriyā ॥

वृद्धान्नातिवदेज्जातु न च संप्रेषयेदपि । नासीनः स्यात्स्थितेष्वेवमायुरस्य न रिष्यते ॥

vr̥ddhān nātivadej jātu na ca saṁpreṣayed api । nāsīnaḥ syāt sthiteṣv evam āyur asya na riṣyate ॥

न नग्नामीक्षते नारीं न विद्वान्पुरुषानपि । मैथुनं सततं गुप्तमाहारं च समाचरेत् ॥

na nagnām īkṣate nārīṁ na vidvān puruṣān api । maithunaṁ satataṁ guptam āhāraṁ ca samācaret ॥

तीर्थानां गुरवस्तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचि । दर्शनानां परं ज्ञानं संतोषः परमं सुखम् ॥

tīrthānāṁ guravas tīrthaṁ śucīnāṁ hr̥dayaṁ śuci । darśanānāṁ paraṁ jñānaṁ saṁtoṣaḥ paramaṁ sukham ॥

सायं प्रातश्च वृद्धानां शृणुयात्पुष्कला गिरः । श्रुतमाप्नोति हि नरः सततं वृद्धसेवया ॥

sāyaṁ prātaś ca vr̥ddhānāṁ śr̥ṇuyāt puṣkalā giraḥ । śrutam āpnoti hi naraḥ satataṁ vr̥ddhasevayā ॥

स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् । यच्छेद्वाङ्मनसी नित्यमिन्द्रियाणां च विभ्रमम् ॥

svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṁ pāṇim uddharet । yacched vāṅmanasī nityam indriyāṇāṁ ca vibhramam ॥

संस्कृतं पायसं नित्यं यवागूं कृसरं हविः । अष्टकाः पितृदैवत्या वृद्धानामभिपूजनम् ॥

saṁskr̥taṁ pāyasaṁ nityaṁ yavāgūṁ kr̥saraṁ haviḥ । aṣṭakāḥ pitr̥daivatyā vr̥ddhānām abhipūjanam ॥

श्मश्रुकर्मणि मङ्गल्यं क्षुतानामभिनन्दनम् । व्याधितानां च सर्वेषामायुषः प्रतिनन्दनम् ॥

śmaśrukarmaṇi maṅgalyaṁ kṣutānām abhinandanam । vyādhitānāṁ ca sarveṣām āyuṣaḥ pratinandanam ॥

न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नोऽपि महत्तरम् । त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु न विशिष्यते । अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत् ॥

na jātu tvam iti brūyād āpanno ’pi mahattaram । tvaṁkāro vā vadho veti vidvatsu na viśiṣyate । avarāṇāṁ samānānāṁ śiṣyāṇāṁ ca samācaret ॥

पापमाचक्षते नित्यं हृदयं पापकर्मिणाम् । ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ॥

pāpam ācakṣate nityaṁ hr̥dayaṁ pāpakarmiṇām । jñānapūrvaṁ vinaśyanti gūhamānā mahājane ॥

ज्ञानपूर्वं कृतं कर्म च्छादयन्ते ह्यसाधवः । न मां मनुष्याः पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवताः । पापेनाभिहतः पापः पापमेवाभिजायते ॥

jñānapūrvaṁ kr̥taṁ karma cchādayante hy asādhavaḥ । na māṁ manuṣyāḥ paśyanti na māṁ paśyanti devatāḥ । pāpenābhihataḥ pāpaḥ pāpam evābhijāyate ॥

यथा वार्धुषिको वृद्धिं देहभेदे प्रतीक्षते । धर्मेणापिहितं पापं धर्ममेवाभिवर्धयेत् ॥

yathā vārdhuṣiko vr̥ddhiṁ dehabhede pratīkṣate । dharmeṇāpihitaṁ pāpaṁ dharmam evābhivardhayet ॥

यथा लवणमम्भोभिराप्लुतं प्रविलीयते । प्रायश्चित्तहतं पापं तथा सद्यः प्रणश्यति ॥

yathā lavaṇam ambhobhir āplutaṁ pravilīyate । prāyaścittahataṁ pāpaṁ tathā sadyaḥ praṇaśyati ॥

तस्मात्पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धते । कृत्वा तु साधुष्वाख्येयं ते तत्प्रशमयन्त्युत ॥

tasmāt pāpaṁ na gūheta gūhamānaṁ vivardhate । kr̥tvā tu sādhuṣv ākhyeyaṁ te tat praśamayanty uta ॥

आशया संचितं द्रव्यं यत्काले नोपभुज्यते । अन्ये चैतत्प्रपद्यन्ते वियोगे तस्य देहिनः ॥

āśayā saṁcitaṁ dravyaṁ yat kāle nopabhujyate । anye caitat prapadyante viyoge tasya dehinaḥ ॥

मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः । तस्मात्सर्वाणि भूतानि धर्ममेव समासते ॥

mānasaṁ sarvabhūtānāṁ dharmam āhur manīṣiṇaḥ । tasmāt sarvāṇi bhūtāni dharmam eva samāsate ॥

एक एव चरेद्धर्मं न धर्मध्वजिको भवेत् । धर्मवाणिजका ह्येते ये धर्ममुपभुञ्जते ॥

eka eva cared dharmaṁ na dharmadhvajiko bhavet । dharmavāṇijakā hy ete ye dharmam upabhuñjate ॥

अर्चेद्देवानदम्भेन सेवेतामायया गुरून् । निधिं निदध्यात्पारत्र्यं यात्रार्थं दानशब्दितम् ॥

arced devān adambhena sevetāmāyayā gurūn । nidhiṁ nidadhyāt pāratryaṁ yātrārthaṁ dānaśabditam ॥