Adhyāya 137

युधिष्ठिर उवाच । कां तु ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा जनाधिप । कं वा कर्मोदयं मत्वा तानर्चसि महामते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kāṁ tu brāhmaṇapūjāyāṁ vyuṣṭiṁ dr̥ṣṭvā janādhipa । kaṁ vā karmodayaṁ matvā tān arcasi mahāmate ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पवनस्य च संवादमर्जुनस्य च भारत ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । pavanasya ca saṁvādam arjunasya ca bhārata ॥

सहस्रभुजभृच्छ्रीमान्कार्तवीर्योऽभवत्प्रभुः । अस्य लोकस्य सर्वस्य माहिष्मत्यां महाबलः ॥

sahasrabhujabhr̥c chrīmān kārtavīryo ’bhavat prabhuḥ । asya lokasya sarvasya māhiṣmatyāṁ mahābalaḥ ॥

स तु रत्नाकरवतीं सद्वीपां सागराम्बराम् । शशास सर्वां पृथिवीं हैहयः सत्यविक्रमः ॥

sa tu ratnākaravatīṁ sadvīpāṁ sāgarāmbarām । śaśāsa sarvāṁ pr̥thivīṁ haihayaḥ satyavikramaḥ ॥

स्ववित्तं तेन दत्तं तु दत्तात्रेयाय कारणे । क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य विनयं श्रुतमेव च ॥

svavittaṁ tena dattaṁ tu dattātreyāya kāraṇe । kṣatradharmaṁ puraskr̥tya vinayaṁ śrutam eva ca ॥

आराधयामास च तं कृतवीर्यात्मजो मुनिम् । न्यमन्त्रयत संहृष्टः स द्विजश्च वरैस्त्रिभिः ॥

ārādhayām āsa ca taṁ kr̥tavīryātmajo munim । nyamantrayata saṁhr̥ṣṭaḥ sa dvijaś ca varais tribhiḥ ॥

स वरैश्छन्दितस्तेन नृपो वचनमब्रवीत् । सहस्रबाहुर्भूयां वै चमूमध्ये गृहेऽन्यथा ॥

sa varaiś chanditas tena nr̥po vacanam abravīt । sahasrabāhur bhūyāṁ vai camūmadhye gr̥he ’nyathā ॥

मम बाहुसहस्रं तु पश्यन्तां सैनिका रणे । विक्रमेण महीं कृत्स्नां जयेयं विपुलव्रत । तां च धर्मेण संप्राप्य पालयेयमतन्द्रितः ॥

mama bāhusahasraṁ tu paśyantāṁ sainikā raṇe । vikrameṇa mahīṁ kr̥tsnāṁ jayeyaṁ vipulavrata । tāṁ ca dharmeṇa saṁprāpya pālayeyam atandritaḥ ॥

चतुर्थं तु वरं याचे त्वामहं द्विजसत्तम । तं ममानुग्रहकृते दातुमर्हस्यनिन्दित । अनुशासन्तु मां सन्तो मिथ्यावृत्तं तदाश्रयम् ॥

caturthaṁ tu varaṁ yāce tvām ahaṁ dvijasattama । taṁ mamānugrahakr̥te dātum arhasy anindita । anuśāsantu māṁ santo mithyāvr̥ttaṁ tadāśrayam ॥

इत्युक्तः स द्विजः प्राह तथास्त्विति नराधिपम् । एवं समभवंस्तस्य वरास्ते दीप्ततेजसः ॥

ity uktaḥ sa dvijaḥ prāha tathāstv iti narādhipam । evaṁ samabhavaṁs tasya varās te dīptatejasaḥ ॥

ततः स रथमास्थाय ज्वलनार्कसमद्युतिः । अब्रवीद्वीर्यसंमोहात्को न्वस्ति सदृशो मया । वीर्यधैर्ययशःशौचैर्विक्रमेणौजसापि वा ॥

tataḥ sa ratham āsthāya jvalanārkasamadyutiḥ । abravīd vīryasaṁmohāt ko nv asti sadr̥śo mayā । vīryadhairyayaśaḥśaucair vikrameṇaujasāpi vā ॥

तद्वाक्यान्ते चान्तरिक्षे वागुवाचाशरीरिणी । न त्वं मूढ विजानीषे ब्राह्मणं क्षत्रियाद्वरम् । सहितो ब्राह्मणेनेह क्षत्रियो रक्षति प्रजाः ॥

tadvākyānte cāntarikṣe vāg uvācāśarīriṇī । na tvaṁ mūḍha vijānīṣe brāhmaṇaṁ kṣatriyād varam । sahito brāhmaṇeneha kṣatriyo rakṣati prajāḥ ॥

अर्जुन उवाच । कुर्यां भूतानि तुष्टोऽहं क्रुद्धो नाशं तथा नये । कर्मणा मनसा वाचा न मत्तोऽस्ति वरो द्विजः ॥

arjuna uvāca । kuryāṁ bhūtāni tuṣṭo ’haṁ kruddho nāśaṁ tathā naye । karmaṇā manasā vācā na matto ’sti varo dvijaḥ ॥

पूर्वो ब्रह्मोत्तरो वादो द्वितीयः क्षत्रियोत्तरः । त्वयोक्तौ यौ तु तौ हेतू विशेषस्त्वत्र दृश्यते ॥

pūrvo brahmottaro vādo dvitīyaḥ kṣatriyottaraḥ । tvayoktau yau tu tau hetū viśeṣas tv atra dr̥śyate ॥

ब्राह्मणाः संश्रिताः क्षत्रं न क्षत्रं ब्राह्मणाश्रितम् । श्रितान्ब्रह्मोपधा विप्राः खादन्ति क्षत्रियान्भुवि ॥

brāhmaṇāḥ saṁśritāḥ kṣatraṁ na kṣatraṁ brāhmaṇāśritam । śritān brahmopadhā viprāḥ khādanti kṣatriyān bhuvi ॥

क्षत्रियेष्वाश्रितो धर्मः प्रजानां परिपालनम् । क्षत्राद्वृत्तिर्ब्राह्मणानां तैः कथं ब्राह्मणो वरः ॥

kṣatriyeṣv āśrito dharmaḥ prajānāṁ paripālanam । kṣatrād vr̥ttir brāhmaṇānāṁ taiḥ kathaṁ brāhmaṇo varaḥ ॥

सर्वभूतप्रधानांस्तान्भैक्षवृत्तीनहं सदा । आत्मसंभावितान्विप्रान्स्थापयाम्यात्मनो वशे ॥

sarvabhūtapradhānāṁs tān bhaikṣavr̥ttīn ahaṁ sadā । ātmasaṁbhāvitān viprān sthāpayāmy ātmano vaśe ॥

कथितं ह्यनया सत्यं गायत्र्या कन्यया दिवि । विजेष्याम्यवशान्सर्वान्ब्राह्मणांश्चर्मवाससः ॥

kathitaṁ hy anayā satyaṁ gāyatryā kanyayā divi । vijeṣyāmy avaśān sarvān brāhmaṇāṁś carmavāsasaḥ ॥

न च मां च्यावयेद्राष्ट्रात्त्रिषु लोकेषु कश्चन । देवो वा मानुषो वापि तस्माज्ज्येष्ठो द्विजादहम् ॥

na ca māṁ cyāvayed rāṣṭrāt triṣu lokeṣu kaś cana । devo vā mānuṣo vāpi tasmāj jyeṣṭho dvijād aham ॥

अद्य ब्रह्मोत्तरं लोकं करिष्ये क्षत्रियोत्तरम् । न हि मे संयुगे कश्चित्सोढुमुत्सहते बलम् ॥

adya brahmottaraṁ lokaṁ kariṣye kṣatriyottaram । na hi me saṁyuge kaś cit soḍhum utsahate balam ॥

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा वित्रस्ताभून्निशाचरी । अथैनमन्तरिक्षस्थस्ततो वायुरभाषत ॥

arjunasya vacaḥ śrutvā vitrastābhūn niśācarī । athainam antarikṣasthas tato vāyur abhāṣata ॥

त्यजैनं कलुषं भावं ब्राह्मणेभ्यो नमस्कुरु । एतेषां कुर्वतः पापं राष्ट्रक्षोभो हि ते भवेत् ॥

tyajainaṁ kaluṣaṁ bhāvaṁ brāhmaṇebhyo namaskuru । eteṣāṁ kurvataḥ pāpaṁ rāṣṭrakṣobho hi te bhavet ॥

अथ वा त्वां महीपाल शमयिष्यन्ति वै द्विजाः । निरसिष्यन्ति वा राष्ट्राद्धतोत्साहं महाबलाः ॥

atha vā tvāṁ mahīpāla śamayiṣyanti vai dvijāḥ । nirasiṣyanti vā rāṣṭrād dhatotsāhaṁ mahābalāḥ ॥

तं राजा कस्त्वमित्याह ततस्तं प्राह मारुतः । वायुर्वै देवदूतोऽस्मि हितं त्वां प्रब्रवीम्यहम् ॥

taṁ rājā kas tvam ity āha tatas taṁ prāha mārutaḥ । vāyur vai devadūto ’smi hitaṁ tvāṁ prabravīmy aham ॥

अर्जुन उवाच । अहो त्वयाद्य विप्रेषु भक्तिरागः प्रदर्शितः । यादृशं पृथिवी भूतं तादृशं ब्रूहि वै द्विजम् ॥

arjuna uvāca । aho tvayādya vipreṣu bhaktirāgaḥ pradarśitaḥ । yādr̥śaṁ pr̥thivī bhūtaṁ tādr̥śaṁ brūhi vai dvijam ॥

वायोर्वा सदृशं किंचिद्ब्रूहि त्वं ब्राह्मणोत्तमम् । अपां वै सदृशं ब्रूहि सूर्यस्य नभसोऽपि वा ॥

vāyor vā sadr̥śaṁ kiṁ cid brūhi tvaṁ brāhmaṇottamam । apāṁ vai sadr̥śaṁ brūhi sūryasya nabhaso ’pi vā ॥