Adhyāya 127

भीष्म उवाच । ततो नारायणसुहृन्नारदो भगवानृषिः । शंकरस्योमया सार्धं संवादं प्रत्यभाषत ॥

bhīṣma uvāca । tato nārāyaṇasuhr̥n nārado bhagavān r̥ṣiḥ । śaṁkarasyomayā sārdhaṁ saṁvādaṁ pratyabhāṣata ॥

तपश्चचार धर्मात्मा वृषभाङ्कः सुरेश्वरः । पुण्ये गिरौ हिमवति सिद्धचारणसेविते ॥

tapaś cacāra dharmātmā vr̥ṣabhāṅkaḥ sureśvaraḥ । puṇye girau himavati siddhacāraṇasevite ॥

नानौषधियुते रम्ये नानापुष्पसमाकुले । अप्सरोगणसंकीर्णे भूतसंघनिषेविते ॥

nānauṣadhiyute ramye nānāpuṣpasamākule । apsarogaṇasaṁkīrṇe bhūtasaṁghaniṣevite ॥

तत्र देवो मुदा युक्तो भूतसंघशतैर्वृतः । नानारूपैर्विरूपैश्च दिव्यैरद्भुतदर्शनैः ॥

tatra devo mudā yukto bhūtasaṁghaśatair vr̥taḥ । nānārūpair virūpaiś ca divyair adbhutadarśanaiḥ ॥

सिंहव्याघ्रगजप्रख्यैः सर्वजातिसमन्वितैः । क्रोष्टुकद्वीपिवदनैरृक्षर्षभमुखैस्तथा ॥

siṁhavyāghragajaprakhyaiḥ sarvajātisamanvitaiḥ । kroṣṭukadvīpivadanair r̥kṣarṣabhamukhais tathā ॥

उलूकवदनैर्भीमैः श्येनभासमुखैस्तथा । नानावर्णमृगप्रख्यैः सर्वजातिसमन्वयैः । किंनरैर्देवगन्धर्वैर्यक्षभूतगणैस्तथा ॥

ulūkavadanair bhīmaiḥ śyenabhāsamukhais tathā । nānāvarṇamr̥gaprakhyaiḥ sarvajātisamanvayaiḥ । kiṁnarair devagandharvair yakṣabhūtagaṇais tathā ॥

दिव्यपुष्पसमाकीर्णं दिव्यमालाविभूषितम् । दिव्यचन्दनसंयुक्तं दिव्यधूपेन धूपितम् । तत्सदो वृषभाङ्कस्य दिव्यवादित्रनादितम् ॥

divyapuṣpasamākīrṇaṁ divyamālāvibhūṣitam । divyacandanasaṁyuktaṁ divyadhūpena dhūpitam । tat sado vr̥ṣabhāṅkasya divyavāditranāditam ॥

मृदङ्गपणवोद्घुष्टं शङ्खभेरीनिनादितम् । नृत्यद्भिर्भूतसंघैश्च बर्हिणैश्च समन्ततः ॥

mr̥daṅgapaṇavodghuṣṭaṁ śaṅkhabherīnināditam । nr̥tyadbhir bhūtasaṁghaiś ca barhiṇaiś ca samantataḥ ॥

प्रनृत्ताप्सरसं दिव्यं दिव्यस्त्रीगणसेवितम् । दृष्टिकान्तमनिर्देश्यं दिव्यमद्भुतदर्शनम् ॥

pranr̥ttāpsarasaṁ divyaṁ divyastrīgaṇasevitam । dr̥ṣṭikāntam anirdeśyaṁ divyam adbhutadarśanam ॥

स गिरिस्तपसा तस्य भूतेशस्य व्यरोचत ॥

sa giris tapasā tasya bhūteśasya vyarocata ॥

स्वाध्यायपरमैर्विप्रैर्ब्रह्मघोषैर्विनादितः । षट्पदैरुपगीतैश्च माधवाप्रतिमो गिरिः ॥

svādhyāyaparamair viprair brahmaghoṣair vināditaḥ । ṣaṭpadair upagītaiś ca mādhavāpratimo giriḥ ॥

तं महोत्सवसंकाशं भीमरूपधरं पुनः । दृष्ट्वा मुनिगणस्यासीत्परा प्रीतिर्जनार्दन ॥

taṁ mahotsavasaṁkāśaṁ bhīmarūpadharaṁ punaḥ । dr̥ṣṭvā munigaṇasyāsīt parā prītir janārdana ॥

मुनयश्च महाभागाः सिद्धाश्चैवोर्ध्वरेतसः । मरुतो वसवः साध्या विश्वेदेवाः सनातनाः ॥

munayaś ca mahābhāgāḥ siddhāś caivordhvaretasaḥ । maruto vasavaḥ sādhyā viśvedevāḥ sanātanāḥ ॥

यक्षा नागाः पिशाचाश्च लोकपाला हुताशनाः । भावाश्च सर्वे न्यग्भूतास्तत्रैवासन्समागताः ॥

yakṣā nāgāḥ piśācāś ca lokapālā hutāśanāḥ । bhāvāś ca sarve nyagbhūtās tatraivāsan samāgatāḥ ॥

ऋतवः सर्वपुष्पैश्च व्यकिरन्त महाद्भुतैः । ओषध्यो ज्वलमानाश्च द्योतयन्ति स्म तद्वनम् ॥

r̥tavaḥ sarvapuṣpaiś ca vyakiranta mahādbhutaiḥ । oṣadhyo jvalamānāś ca dyotayanti sma tad vanam ॥

विहगाश्च मुदा युक्ताः प्रानृत्यन्व्यनदंश्च ह । गिरिपृष्ठेषु रम्येषु व्याहरन्तो जनप्रियाः ॥

vihagāś ca mudā yuktāḥ prānr̥tyan vyanadaṁś ca ha । giripr̥ṣṭheṣu ramyeṣu vyāharanto janapriyāḥ ॥

तत्र देवो गिरितटे दिव्यधातुविभूषिते । पर्यङ्क इव विभ्राजन्नुपविष्टो महामनाः ॥

tatra devo giritaṭe divyadhātuvibhūṣite । paryaṅka iva vibhrājann upaviṣṭo mahāmanāḥ ॥

व्याघ्रचर्माम्बरधरः सिंहचर्मोत्तरच्छदः । व्यालयज्ञोपवीती च लोहिताङ्गदभूषणः ॥

vyāghracarmāmbaradharaḥ siṁhacarmottaracchadaḥ । vyālayajñopavītī ca lohitāṅgadabhūṣaṇaḥ ॥

हरिश्मश्रुर्जटी भीमो भयकर्ता सुरद्विषाम् । अभयः सर्वभूतानां भक्तानां वृषभध्वजः ॥

hariśmaśrur jaṭī bhīmo bhayakartā suradviṣām । abhayaḥ sarvabhūtānāṁ bhaktānāṁ vr̥ṣabhadhvajaḥ ॥

दृष्ट्वा तमृषयः सर्वे शिरोभिरवनीं गताः । विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः क्षान्ता विगतकल्मषाः ॥

dr̥ṣṭvā tam r̥ṣayaḥ sarve śirobhir avanīṁ gatāḥ । vimuktāḥ sarvapāpebhyaḥ kṣāntā vigatakalmaṣāḥ ॥

तस्य भूतपतेः स्थानं भीमरूपधरं बभौ । अप्रधृष्यतरं चैव महोरगसमाकुलम् ॥

tasya bhūtapateḥ sthānaṁ bhīmarūpadharaṁ babhau । apradhr̥ṣyataraṁ caiva mahoragasamākulam ॥

क्षणेनैवाभवत्सर्वमद्भुतं मधुसूदन । तत्सदो वृषभाङ्कस्य भीमरूपधरं बभौ ॥

kṣaṇenaivābhavat sarvam adbhutaṁ madhusūdana । tat sado vr̥ṣabhāṅkasya bhīmarūpadharaṁ babhau ॥

तमभ्ययाच्छैलसुता भूतस्त्रीगणसंवृता । हरतुल्याम्बरधरा समानव्रतचारिणी ॥

tam abhyayāc chailasutā bhūtastrīgaṇasaṁvr̥tā । haratulyāmbaradharā samānavratacāriṇī ॥

बिभ्रती कलशं रौक्मं सर्वतीर्थजलोद्भवम् । गिरिस्रवाभिः पुण्याभिः सर्वतोऽनुगता शुभा ॥

bibhratī kalaśaṁ raukmaṁ sarvatīrthajalodbhavam । girisravābhiḥ puṇyābhiḥ sarvato ’nugatā śubhā ॥

पुष्पवृष्ट्याभिवर्षन्ती गन्धैर्बहुविधैस्तथा । सेवन्ती हिमवत्पार्श्वं हरपार्श्वमुपागमत् ॥

puṣpavr̥ṣṭyābhivarṣantī gandhair bahuvidhais tathā । sevantī himavatpārśvaṁ harapārśvam upāgamat ॥

ततः स्मयन्ती पाणिभ्यां नर्मार्थं चारुदर्शना । हरनेत्रे शुभे देवी सहसा सा समावृणोत् ॥

tataḥ smayantī pāṇibhyāṁ narmārthaṁ cārudarśanā । haranetre śubhe devī sahasā sā samāvr̥ṇot ॥

संवृताभ्यां तु नेत्राभ्यां तमोभूतमचेतनम् । निर्होमं निर्वषट्कारं तत्सदः सहसाभवत् ॥

saṁvr̥tābhyāṁ tu netrābhyāṁ tamobhūtam acetanam । nirhomaṁ nirvaṣaṭkāraṁ tat sadaḥ sahasābhavat ॥

जनश्च विमनाः सर्वो भयत्राससमन्वितः । निमीलिते भूतपतौ नष्टसूर्य इवाभवत् ॥

janaś ca vimanāḥ sarvo bhayatrāsasamanvitaḥ । nimīlite bhūtapatau naṣṭasūrya ivābhavat ॥

ततो वितिमिरो लोकः क्षणेन समपद्यत । ज्वाला च महती दीप्ता ललाटात्तस्य निःसृता ॥

tato vitimiro lokaḥ kṣaṇena samapadyata । jvālā ca mahatī dīptā lalāṭāt tasya niḥsr̥tā ॥

तृतीयं चास्य संभूतं नेत्रमादित्यसंनिभम् । युगान्तसदृशं दीप्तं येनासौ मथितो गिरिः ॥

tr̥tīyaṁ cāsya saṁbhūtaṁ netram ādityasaṁnibham । yugāntasadr̥śaṁ dīptaṁ yenāsau mathito giriḥ ॥

ततो गिरिसुता दृष्ट्वा दीप्ताग्निसदृशेक्षणम् । हरं प्रणम्य शिरसा ददर्शायतलोचना ॥

tato girisutā dr̥ṣṭvā dīptāgnisadr̥śekṣaṇam । haraṁ praṇamya śirasā dadarśāyatalocanā ॥

दह्यमाने वने तस्मिन्सशालसरलद्रुमे । सचन्दनवने रम्ये दिव्यौषधिविदीपिते ॥

dahyamāne vane tasmin saśālasaraladrume । sacandanavane ramye divyauṣadhividīpite ॥

मृगयूथैर्द्रुतैर्भीतैर्हरपार्श्वमुपागतैः । शरणं चाप्यविन्दद्भिस्तत्सदः संकुलं बभौ ॥

mr̥gayūthair drutair bhītair harapārśvam upāgataiḥ । śaraṇaṁ cāpy avindadbhis tat sadaḥ saṁkulaṁ babhau ॥

ततो नभःस्पृशज्वालो विद्युल्लोलार्चिरुज्ज्वलः । द्वादशादित्यसदृशो युगान्ताग्निरिवापरः ॥

tato nabhaḥspr̥śajvālo vidyullolārcir ujjvalaḥ । dvādaśādityasadr̥śo yugāntāgnir ivāparaḥ ॥

क्षणेन तेन दग्धः स हिमवानभवन्नगः । सधातुशिखराभोगो दीनदग्धवनौषधिः ॥

kṣaṇena tena dagdhaḥ sa himavān abhavan nagaḥ । sadhātuśikharābhogo dīnadagdhavanauṣadhiḥ ॥

तं दृष्ट्वा मथितं शैलं शैलराजसुता ततः । भगवन्तं प्रपन्ना सा साञ्जलिप्रग्रहा स्थिता ॥

taṁ dr̥ṣṭvā mathitaṁ śailaṁ śailarājasutā tataḥ । bhagavantaṁ prapannā sā sāñjalipragrahā sthitā ॥

उमां शर्वस्तदा दृष्ट्वा स्त्रीभावागतमार्दवाम् । पितुर्दैन्यमनिच्छन्तीं प्रीत्यापश्यत्ततो गिरिम् ॥

umāṁ śarvas tadā dr̥ṣṭvā strībhāvāgatamārdavām । pitur dainyam anicchantīṁ prītyāpaśyat tato girim ॥

ततोऽभवत्पुनः सर्वः प्रकृतिस्थः सुदर्शनः । प्रहृष्टविहगश्चैव प्रपुष्पितवनद्रुमः ॥

tato ’bhavat punaḥ sarvaḥ prakr̥tisthaḥ sudarśanaḥ । prahr̥ṣṭavihagaś caiva prapuṣpitavanadrumaḥ ॥

प्रकृतिस्थं गिरिं दृष्ट्वा प्रीता देवी महेश्वरम् । उवाच सर्वभूतानां पतिं पतिमनिन्दिता ॥

prakr̥tisthaṁ giriṁ dr̥ṣṭvā prītā devī maheśvaram । uvāca sarvabhūtānāṁ patiṁ patim aninditā ॥

भगवन्सर्वभूतेश शूलपाणे महाव्रत । संशयो मे महाञ्जातस्तं मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

bhagavan sarvabhūteśa śūlapāṇe mahāvrata । saṁśayo me mahāñ jātas taṁ me vyākhyātum arhasi ॥

किमर्थं ते ललाटे वै तृतीयं नेत्रमुत्थितम् । किमर्थं च गिरिर्दग्धः सपक्षिगणकाननः ॥

kimarthaṁ te lalāṭe vai tr̥tīyaṁ netram utthitam । kimarthaṁ ca girir dagdhaḥ sapakṣigaṇakānanaḥ ॥

किमर्थं च पुनर्देव प्रकृतिस्थः क्षणात्कृतः । तथैव द्रुमसंछन्नः कृतोऽयं ते महेश्वर ॥

kimarthaṁ ca punar deva prakr̥tisthaḥ kṣaṇāt kr̥taḥ । tathaiva drumasaṁchannaḥ kr̥to ’yaṁ te maheśvara ॥

महेश्वर उवाच । नेत्रे मे संवृते देवि त्वया बाल्यादनिन्दिते । नष्टालोकस्ततो लोकः क्षणेन समपद्यत ॥

maheśvara uvāca । netre me saṁvr̥te devi tvayā bālyād anindite । naṣṭālokas tato lokaḥ kṣaṇena samapadyata ॥

नष्टादित्ये तथा लोके तमोभूते नगात्मजे । तृतीयं लोचनं दीप्तं सृष्टं ते रक्षता प्रजाः ॥

naṣṭāditye tathā loke tamobhūte nagātmaje । tr̥tīyaṁ locanaṁ dīptaṁ sr̥ṣṭaṁ te rakṣatā prajāḥ ॥

तस्य चाक्ष्णो महत्तेजो येनायं मथितो गिरिः । त्वत्प्रियार्थं च मे देवि प्रकृतिस्थः क्षणात्कृतः ॥

tasya cākṣṇo mahat tejo yenāyaṁ mathito giriḥ । tvatpriyārthaṁ ca me devi prakr̥tisthaḥ kṣaṇāt kr̥taḥ ॥

उमोवाच । भगवन्केन ते वक्त्रं चन्द्रवत्प्रियदर्शनम् । पूर्वं तथैव श्रीकान्तमुत्तरं पश्चिमं तथा ॥

umovāca । bhagavan kena te vaktraṁ candravat priyadarśanam । pūrvaṁ tathaiva śrīkāntam uttaraṁ paścimaṁ tathā ॥

दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनोर्ध्वं कपिला जटाः । केन कण्ठश्च ते नीलो बर्हिबर्हनिभः कृतः ॥

dakṣiṇaṁ ca mukhaṁ raudraṁ kenordhvaṁ kapilā jaṭāḥ । kena kaṇṭhaś ca te nīlo barhibarhanibhaḥ kr̥taḥ ॥

हस्ते चैतत्पिनाकं ते सततं केन तिष्ठति । जटिलो ब्रह्मचारी च किमर्थमसि नित्यदा ॥

haste caitat pinākaṁ te satataṁ kena tiṣṭhati । jaṭilo brahmacārī ca kimartham asi nityadā ॥

एतं मे संशयं सर्वं वद भूतपतेऽनघ । सधर्मचारिणी चाहं भक्ता चेति वृषध्वज ॥

etaṁ me saṁśayaṁ sarvaṁ vada bhūtapate ’nagha । sadharmacāriṇī cāhaṁ bhaktā ceti vr̥ṣadhvaja ॥

एवमुक्तः स भगवाञ्शैलपुत्र्या पिनाकधृक् । तस्या वृत्त्या च बुद्ध्या च प्रीतिमानभवत्प्रभुः ॥

evam uktaḥ sa bhagavāñ śailaputryā pinākadhr̥k । tasyā vr̥ttyā ca buddhyā ca prītimān abhavat prabhuḥ ॥

ततस्तामब्रवीद्देवः सुभगे श्रूयतामिति । हेतुभिर्यैर्ममैतानि रूपाणि रुचिरानने ॥

tatas tām abravīd devaḥ subhage śrūyatām iti । hetubhir yair mamaitāni rūpāṇi rucirānane ॥