Adhyāya 126

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । आगमैर्बहुभिः स्फीतो भवान्नः प्रथितः कुले ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada । āgamair bahubhiḥ sphīto bhavān naḥ prathitaḥ kule ॥

त्वत्तो धर्मार्थसंयुक्तमायत्यां च सुखोदयम् । आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छाम्यरिंदम ॥

tvatto dharmārthasaṁyuktam āyatyāṁ ca sukhodayam । āścaryabhūtaṁ lokasya śrotum icchāmy ariṁdama ॥

अयं च कालः संप्राप्तो दुर्लभज्ञातिबान्धवः । शास्ता च न हि नः कश्चित्त्वामृते भरतर्षभ ॥

ayaṁ ca kālaḥ saṁprāpto durlabhajñātibāndhavaḥ । śāstā ca na hi naḥ kaś cit tvām r̥te bharatarṣabha ॥

यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ । वक्तुमर्हसि नः प्रश्नं यत्त्वां पृच्छामि पार्थिव ॥

yadi te ’ham anugrāhyo bhrātr̥bhiḥ sahito ’nagha । vaktum arhasi naḥ praśnaṁ yat tvāṁ pr̥cchāmi pārthiva ॥

अयं नारायणः श्रीमान्सर्वपार्थिवसंमतः । भवन्तं बहुमानेन प्रश्रयेण च सेवते ॥

ayaṁ nārāyaṇaḥ śrīmān sarvapārthivasaṁmataḥ । bhavantaṁ bahumānena praśrayeṇa ca sevate ॥

अस्य चैव समक्षं त्वं पार्थिवानां च सर्वशः । भ्रातॄणां च प्रियार्थं मे स्नेहाद्भाषितुमर्हसि ॥

asya caiva samakṣaṁ tvaṁ pārthivānāṁ ca sarvaśaḥ । bhrātr̥̄ṇāṁ ca priyārthaṁ me snehād bhāṣitum arhasi ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्नेहादागतसंभ्रमः । भीष्मो भागीरथीपुत्र इदं वचनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā snehād āgatasaṁbhramaḥ । bhīṣmo bhāgīrathīputra idaṁ vacanam abravīt ॥

हन्त ते कथयिष्यामि कथामतिमनोरमाम् । अस्य विष्णोः पुरा राजन्प्रभावोऽयं मया श्रुतः ॥

hanta te kathayiṣyāmi kathām atimanoramām । asya viṣṇoḥ purā rājan prabhāvo ’yaṁ mayā śrutaḥ ॥

यश्च गोवृषभाङ्कस्य प्रभावस्तं च मे शृणु । रुद्राण्याः संशयो यश्च दंपत्योस्तं च मे शृणु ॥

yaś ca govr̥ṣabhāṅkasya prabhāvas taṁ ca me śr̥ṇu । rudrāṇyāḥ saṁśayo yaś ca daṁpatyos taṁ ca me śr̥ṇu ॥

व्रतं चचार धर्मात्मा कृष्णो द्वादशवार्षिकम् । दीक्षितं चागतौ द्रष्टुमुभौ नारदपर्वतौ ॥

vrataṁ cacāra dharmātmā kr̥ṣṇo dvādaśavārṣikam । dīkṣitaṁ cāgatau draṣṭum ubhau nāradaparvatau ॥

कृष्णद्वैपायनश्चैव धौम्यश्च जपतां वरः । देवलः काश्यपश्चैव हस्तिकाश्यप एव च ॥

kr̥ṣṇadvaipāyanaś caiva dhaumyaś ca japatāṁ varaḥ । devalaḥ kāśyapaś caiva hastikāśyapa eva ca ॥

अपरे ऋषयः सन्तो दीक्षादमसमन्विताः । शिष्यैरनुगताः सर्वे देवकल्पैस्तपोधनैः ॥

apare r̥ṣayaḥ santo dīkṣādamasamanvitāḥ । śiṣyair anugatāḥ sarve devakalpais tapodhanaiḥ ॥

तेषामतिथिसत्कारमर्चनीयं कुलोचितम् । देवकीतनयः प्रीतो देवकल्पमकल्पयत् ॥

teṣām atithisatkāram arcanīyaṁ kulocitam । devakītanayaḥ prīto devakalpam akalpayat ॥

हरितेषु सुवर्णेषु बर्हिष्केषु नवेषु च । उपोपविविशुः प्रीता विष्टरेषु महर्षयः ॥

hariteṣu suvarṇeṣu barhiṣkeṣu naveṣu ca । upopaviviśuḥ prītā viṣṭareṣu maharṣayaḥ ॥

कथाश्चक्रुस्ततस्ते तु मधुरा धर्मसंहिताः । राजर्षीणां सुराणां च ये वसन्ति तपोधनाः ॥

kathāś cakrus tatas te tu madhurā dharmasaṁhitāḥ । rājarṣīṇāṁ surāṇāṁ ca ye vasanti tapodhanāḥ ॥

ततो नारायणं तेजो व्रतचर्येन्धनोत्थितम् । वक्त्रान्निःसृत्य कृष्णस्य वह्निरद्भुतकर्मणः ॥

tato nārāyaṇaṁ tejo vratacaryendhanotthitam । vaktrān niḥsr̥tya kr̥ṣṇasya vahnir adbhutakarmaṇaḥ ॥

सोऽग्निर्ददाह तं शैलं सद्रुमं सलताक्षुपम् । सपक्षिमृगसंघातं सश्वापदसरीसृपम् ॥

so ’gnir dadāha taṁ śailaṁ sadrumaṁ salatākṣupam । sapakṣimr̥gasaṁghātaṁ saśvāpadasarīsr̥pam ॥

मृगैश्च विविधाकारैर्हाहाभूतमचेतनम् । शिखरं तस्य शैलस्य मथितं दीप्तदर्शनम् ॥

mr̥gaiś ca vividhākārair hāhābhūtam acetanam । śikharaṁ tasya śailasya mathitaṁ dīptadarśanam ॥

स तु वह्निर्महाज्वालो दग्ध्वा सर्वमशेषतः । विष्णोः समीपमागम्य पादौ शिष्यवदस्पृशत् ॥

sa tu vahnir mahājvālo dagdhvā sarvam aśeṣataḥ । viṣṇoḥ samīpam āgamya pādau śiṣyavad aspr̥śat ॥

ततो विष्णुर्वनं दृष्ट्वा निर्दग्धमरिकर्शनः । सौम्यैर्दृष्टिनिपातैस्तत्पुनः प्रकृतिमानयत् ॥

tato viṣṇur vanaṁ dr̥ṣṭvā nirdagdham arikarśanaḥ । saumyair dr̥ṣṭinipātais tat punaḥ prakr̥tim ānayat ॥

तथैव स गिरिर्भूयः प्रपुष्पितलताद्रुमः । सपक्षिगणसंघुष्टः सश्वापदसरीसृपः ॥

tathaiva sa girir bhūyaḥ prapuṣpitalatādrumaḥ । sapakṣigaṇasaṁghuṣṭaḥ saśvāpadasarīsr̥paḥ ॥

तदद्भुतमचिन्त्यं च दृष्ट्वा मुनिगणस्तदा । विस्मितो हृष्टलोमा च बभूवास्राविलेक्षणः ॥

tad adbhutam acintyaṁ ca dr̥ṣṭvā munigaṇas tadā । vismito hr̥ṣṭalomā ca babhūvāsrāvilekṣaṇaḥ ॥

ततो नारायणो दृष्ट्वा तानृषीन्विस्मयान्वितान् । प्रश्रितं मधुरं स्निग्धं पप्रच्छ वदतां वरः ॥

tato nārāyaṇo dr̥ṣṭvā tān r̥ṣīn vismayānvitān । praśritaṁ madhuraṁ snigdhaṁ papraccha vadatāṁ varaḥ ॥

किमस्य ऋषिपूगस्य त्यक्तसङ्गस्य नित्यशः । निर्ममस्यागमवतो विस्मयः समुपागतः ॥

kim asya r̥ṣipūgasya tyaktasaṅgasya nityaśaḥ । nirmamasyāgamavato vismayaḥ samupāgataḥ ॥

एतं मे संशयं सर्वं याथातथ्यमनिन्दिताः । ऋषयो वक्तुमर्हन्ति निश्चितार्थं तपोधनाः ॥

etaṁ me saṁśayaṁ sarvaṁ yāthātathyam aninditāḥ । r̥ṣayo vaktum arhanti niścitārthaṁ tapodhanāḥ ॥

ऋषय ऊचुः । भवान्विसृजते लोकान्भवान्संहरते पुनः । भवाञ्शीतं भवानुष्णं भवानेव प्रवर्षति ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । bhavān visr̥jate lokān bhavān saṁharate punaḥ । bhavāñ śītaṁ bhavān uṣṇaṁ bhavān eva pravarṣati ॥

पृथिव्यां यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । तेषां पिता त्वं माता च प्रभुः प्रभव एव च ॥

pr̥thivyāṁ yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca । teṣāṁ pitā tvaṁ mātā ca prabhuḥ prabhava eva ca ॥

एतन्नो विस्मयकरं प्रशंस मधुसूदन । त्वमेवार्हसि कल्याण वक्तुं वह्नेर्विनिर्गमम् ॥

etan no vismayakaraṁ praśaṁsa madhusūdana । tvam evārhasi kalyāṇa vaktuṁ vahner vinirgamam ॥

ततो विगतसंत्रासा वयमप्यरिकर्शन । यच्छ्रुतं यच्च दृष्टं नस्तत्प्रवक्ष्यामहे हरे ॥

tato vigatasaṁtrāsā vayam apy arikarśana । yac chrutaṁ yac ca dr̥ṣṭaṁ nas tat pravakṣyāmahe hare ॥

वासुदेव उवाच । एतत्तद्वैष्णवं तेजो मम वक्त्राद्विनिःसृतम् । कृष्णवर्त्मा युगान्ताभो येनायं मथितो गिरिः ॥

vāsudeva uvāca । etat tad vaiṣṇavaṁ tejo mama vaktrād viniḥsr̥tam । kr̥ṣṇavartmā yugāntābho yenāyaṁ mathito giriḥ ॥

ऋषयश्चार्तिमापन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । भवन्तो व्यथिताश्चासन्देवकल्पास्तपोधनाः ॥

r̥ṣayaś cārtim āpannā jitakrodhā jitendriyāḥ । bhavanto vyathitāś cāsan devakalpās tapodhanāḥ ॥

व्रतचर्यापरीतस्य तपस्विव्रतसेवया । मम वह्निः समुद्भूतो न वै व्यथितुमर्हथ ॥

vratacaryāparītasya tapasvivratasevayā । mama vahniḥ samudbhūto na vai vyathitum arhatha ॥

व्रतं चर्तुमिहायातस्त्वहं गिरिमिमं शुभम् । पुत्रं चात्मसमं वीर्ये तपसा स्रष्टुमागतः ॥

vrataṁ cartum ihāyātas tv ahaṁ girim imaṁ śubham । putraṁ cātmasamaṁ vīrye tapasā sraṣṭum āgataḥ ॥

ततो ममात्मा यो देहे सोऽग्निर्भूत्वा विनिःसृतः । गतश्च वरदं द्रष्टुं सर्वलोकपितामहम् ॥

tato mamātmā yo dehe so ’gnir bhūtvā viniḥsr̥taḥ । gataś ca varadaṁ draṣṭuṁ sarvalokapitāmaham ॥

तेन चात्मानुशिष्टो मे पुत्रत्वे मुनिसत्तमाः । तेजसोऽर्धेन पुत्रस्ते भवितेति वृषध्वजः ॥

tena cātmānuśiṣṭo me putratve munisattamāḥ । tejaso ’rdhena putras te bhaviteti vr̥ṣadhvajaḥ ॥

सोऽयं वह्निरुपागम्य पादमूले ममान्तिकम् । शिष्यवत्परिचर्याथ शान्तः प्रकृतिमागतः ॥

so ’yaṁ vahnir upāgamya pādamūle mamāntikam । śiṣyavat paricaryātha śāntaḥ prakr̥tim āgataḥ ॥

एतदस्य रहस्यं वः पद्मनाभस्य धीमतः । मया प्रेम्णा समाख्यातं न भीः कार्या तपोधनाः ॥

etad asya rahasyaṁ vaḥ padmanābhasya dhīmataḥ । mayā premṇā samākhyātaṁ na bhīḥ kāryā tapodhanāḥ ॥

सर्वत्र गतिरव्यग्रा भवतां दीर्घदर्शनाः । तपस्विव्रतसंदीप्ता ज्ञानविज्ञानशोभिताः ॥

sarvatra gatir avyagrā bhavatāṁ dīrghadarśanāḥ । tapasvivratasaṁdīptā jñānavijñānaśobhitāḥ ॥

यच्छ्रुतं यच्च वो दृष्टं दिवि वा यदि वा भुवि । आश्चर्यं परमं किंचित्तद्भवन्तो ब्रुवन्तु मे ॥

yac chrutaṁ yac ca vo dr̥ṣṭaṁ divi vā yadi vā bhuvi । āścaryaṁ paramaṁ kiṁ cit tad bhavanto bruvantu me ॥

तस्यामृतनिकाशस्य वाङ्मधोरस्ति मे स्पृहा । भवद्भिः कथितस्येह तपोवननिवासिभिः ॥

tasyāmr̥tanikāśasya vāṅmadhor asti me spr̥hā । bhavadbhiḥ kathitasyeha tapovananivāsibhiḥ ॥

यद्यप्यहमदृष्टं वा दिव्यमद्भुतदर्शनम् । दिवि वा भुवि वा किंचित्पश्याम्यमलदर्शनाः ॥

yady apy aham adr̥ṣṭaṁ vā divyam adbhutadarśanam । divi vā bhuvi vā kiṁ cit paśyāmy amaladarśanāḥ ॥

प्रकृतिः सा मम परा न क्वचित्प्रतिहन्यते । न चात्मगतमैश्वर्यमाश्चर्यं प्रतिभाति मे ॥

prakr̥tiḥ sā mama parā na kva cit pratihanyate । na cātmagatam aiśvaryam āścaryaṁ pratibhāti me ॥

श्रद्धेयः कथितो ह्यर्थः सज्जनश्रवणं गतः । चिरं तिष्ठति मेदिन्यां शैले लेख्यमिवार्पितम् ॥

śraddheyaḥ kathito hy arthaḥ sajjanaśravaṇaṁ gataḥ । ciraṁ tiṣṭhati medinyāṁ śaile lekhyam ivārpitam ॥

तदहं सज्जनमुखान्निःसृतं तत्समागमे । कथयिष्याम्यहरहर्बुद्धिदीपकरं नृणाम् ॥

tad ahaṁ sajjanamukhān niḥsr̥taṁ tatsamāgame । kathayiṣyāmy aharahar buddhidīpakaraṁ nr̥ṇām ॥

ततो मुनिगणाः सर्वे प्रश्रिताः कृष्णसंनिधौ । नेत्रैः पद्मदलप्रख्यैरपश्यन्त जनार्दनम् ॥

tato munigaṇāḥ sarve praśritāḥ kr̥ṣṇasaṁnidhau । netraiḥ padmadalaprakhyair apaśyanta janārdanam ॥

वर्धयन्तस्तथैवान्ये पूजयन्तस्तथापरे । वाग्भिरृग्भूषितार्थाभिः स्तुवन्तो मधुसूदनम् ॥

vardhayantas tathaivānye pūjayantas tathāpare । vāgbhir r̥gbhūṣitārthābhiḥ stuvanto madhusūdanam ॥

ततो मुनिगणाः सर्वे नारदं देवदर्शनम् । तदा नियोजयामासुर्वचने वाक्यकोविदम् ॥

tato munigaṇāḥ sarve nāradaṁ devadarśanam । tadā niyojayām āsur vacane vākyakovidam ॥

यदाश्चर्यमचिन्त्यं च गिरौ हिमवति प्रभो । अनुभूतं मुनिगणैस्तीर्थयात्रापरायणैः ॥

yad āścaryam acintyaṁ ca girau himavati prabho । anubhūtaṁ munigaṇais tīrthayātrāparāyaṇaiḥ ॥

तद्भवानृषिसंघस्य हितार्थं सर्वचोदितः । यथादृष्टं हृषीकेशे सर्वमाख्यातुमर्हति ॥

tad bhavān r̥ṣisaṁghasya hitārthaṁ sarvacoditaḥ । yathādr̥ṣṭaṁ hr̥ṣīkeśe sarvam ākhyātum arhati ॥

एवमुक्तः स मुनिभिर्नारदो भगवानृषिः । कथयामास देवर्षिः पूर्ववृत्तां कथां शुभाम् ॥

evam uktaḥ sa munibhir nārado bhagavān r̥ṣiḥ । kathayām āsa devarṣiḥ pūrvavr̥ttāṁ kathāṁ śubhām ॥