Adhyāya 109

युधिष्ठिर उवाच । सर्वेषामेव वर्णानां म्लेच्छानां च पितामह । उपवासे मतिरियं कारणं च न विद्महे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । sarveṣām eva varṇānāṁ mlecchānāṁ ca pitāmaha । upavāse matir iyaṁ kāraṇaṁ ca na vidmahe ॥

ब्रह्मक्षत्रेण नियमाश्चर्तव्या इति नः श्रुतम् । उपवासे कथं तेषां कृत्यमस्ति पितामह ॥

brahmakṣatreṇa niyamāś cartavyā iti naḥ śrutam । upavāse kathaṁ teṣāṁ kr̥tyam asti pitāmaha ॥

नियमं चोपवासानां सर्वेषां ब्रूहि पार्थिव । अवाप्नोति गतिं कां च उपवासपरायणः ॥

niyamaṁ copavāsānāṁ sarveṣāṁ brūhi pārthiva । avāpnoti gatiṁ kāṁ ca upavāsaparāyaṇaḥ ॥

उपवासः परं पुण्यमुपवासः परायणम् । उपोष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं प्रतिपद्यते ॥

upavāsaḥ paraṁ puṇyam upavāsaḥ parāyaṇam । upoṣyeha naraśreṣṭha kiṁ phalaṁ pratipadyate ॥

अधर्मान्मुच्यते केन धर्ममाप्नोति वै कथम् । स्वर्गं पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम ॥

adharmān mucyate kena dharmam āpnoti vai katham । svargaṁ puṇyaṁ ca labhate kathaṁ bharatasattama ॥

उपोष्य चापि किं तेन प्रदेयं स्यान्नराधिप । धर्मेण च सुखानर्थाँल्लभेद्येन ब्रवीहि तम् ॥

upoṣya cāpi kiṁ tena pradeyaṁ syān narādhipa । dharmeṇa ca sukhān arthām̐l labhed yena bravīhi tam ॥

वैशंपायन उवाच । एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित् । धर्मपुत्रमिदं वाक्यं भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ bruvāṇaṁ kaunteyaṁ dharmajñaṁ dharmatattvavit । dharmaputram idaṁ vākyaṁ bhīṣmaḥ śāṁtanavo ’bravīt ॥

इदं खलु महाराज श्रुतमासीत्पुरातनम् । उपवासविधौ श्रेष्ठा ये गुणा भरतर्षभ ॥

idaṁ khalu mahārāja śrutam āsīt purātanam । upavāsavidhau śreṣṭhā ye guṇā bharatarṣabha ॥

प्राजापत्यं ह्यङ्गिरसं पृष्टवानस्मि भारत । यथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम् ॥

prājāpatyaṁ hy aṅgirasaṁ pr̥ṣṭavān asmi bhārata । yathā māṁ tvaṁ tathaivāhaṁ pr̥ṣṭavāṁs taṁ tapodhanam ॥

प्रश्नमेतं मया पृष्टो भगवानग्निसंभवः । उपवासविधिं पुण्यमाचष्ट भरतर्षभ ॥

praśnam etaṁ mayā pr̥ṣṭo bhagavān agnisaṁbhavaḥ । upavāsavidhiṁ puṇyam ācaṣṭa bharatarṣabha ॥

अङ्गिरा उवाच । ब्रह्मक्षत्रे त्रिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन । द्विस्त्रिरात्रमथैवात्र निर्दिष्टं पुरुषर्षभ ॥

aṅgirā uvāca । brahmakṣatre trirātraṁ tu vihitaṁ kurunandana । dvistrirātram athaivātra nirdiṣṭaṁ puruṣarṣabha ॥

वैश्यशूद्रौ तु यौ मोहादुपवासं प्रकुर्वते । त्रिरात्रं द्विस्त्रिरात्रं वा तयोः पुष्टिर्न विद्यते ॥

vaiśyaśūdrau tu yau mohād upavāsaṁ prakurvate । trirātraṁ dvistrirātraṁ vā tayoḥ puṣṭir na vidyate ॥

चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्यशूद्रे विधीयते । त्रिरात्रं न तु धर्मज्ञैर्विहितं ब्रह्मवादिभिः ॥

caturthabhaktakṣapaṇaṁ vaiśyaśūdre vidhīyate । trirātraṁ na tu dharmajñair vihitaṁ brahmavādibhiḥ ॥

पञ्चम्यां चैव षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत । क्षमावान्रूपसंपन्नः श्रुतवांश्चैव जायते ॥

pañcamyāṁ caiva ṣaṣṭhyāṁ ca paurṇamāsyāṁ ca bhārata । kṣamāvān rūpasaṁpannaḥ śrutavāṁś caiva jāyate ॥

नानपत्यो भवेत्प्राज्ञो दरिद्रो वा कदाचन । यजिष्णुः पञ्चमीं षष्ठीं क्षपेद्यो भोजयेद्द्विजान् ॥

nānapatyo bhavet prājño daridro vā kadā cana । yajiṣṇuḥ pañcamīṁ ṣaṣṭhīṁ kṣaped yo bhojayed dvijān ॥

अष्टमीमथ कौन्तेय शुक्लपक्षे चतुर्दशीम् । उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते ॥

aṣṭamīm atha kaunteya śuklapakṣe caturdaśīm । upoṣya vyādhirahito vīryavān abhijāyate ॥

मार्गशीर्षं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत् । भोजयेच्च द्विजान्भक्त्या स मुच्येद्व्याधिकिल्बिषैः ॥

mārgaśīrṣaṁ tu yo māsam ekabhaktena saṁkṣipet । bhojayec ca dvijān bhaktyā sa mucyed vyādhikilbiṣaiḥ ॥

सर्वकल्याणसंपूर्णः सर्वौषधिसमन्वितः । कृषिभागी बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते ॥

sarvakalyāṇasaṁpūrṇaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ । kr̥ṣibhāgī bahudhano bahuputraś ca jāyate ॥

पौषमासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः क्षपेत् । सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते ॥

pauṣamāsaṁ tu kaunteya bhaktenaikena yaḥ kṣapet । subhago darśanīyaś ca yaśobhāgī ca jāyate ॥

पितृभक्तो माघमासमेकभक्तेन यः क्षपेत् । श्रीमत्कुले ज्ञातिमध्ये स महत्त्वं प्रपद्यते ॥

pitr̥bhakto māghamāsam ekabhaktena yaḥ kṣapet । śrīmatkule jñātimadhye sa mahattvaṁ prapadyate ॥

भगदैवं तु यो मासमेकभक्तेन यः क्षपेत् । स्त्रीषु वल्लभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ताः ॥

bhagadaivaṁ tu yo māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet । strīṣu vallabhatāṁ yāti vaśyāś cāsya bhavanti tāḥ ॥

चैत्रं तु नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षपेत् । सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते ॥

caitraṁ tu niyato māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet । suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate ॥

निस्तरेदेकभक्तेन वैशाखं यो जितेन्द्रियः । नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत् ॥

nistared ekabhaktena vaiśākhaṁ yo jitendriyaḥ । naro vā yadi vā nārī jñātīnāṁ śreṣṭhatāṁ vrajet ॥

ज्येष्ठामूलं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षपेत् । ऐश्वर्यमतुलं श्रेष्ठं पुमान्स्त्री वाभिजायते ॥

jyeṣṭhāmūlaṁ tu yo māsam ekabhaktena saṁkṣapet । aiśvaryam atulaṁ śreṣṭhaṁ pumān strī vābhijāyate ॥

आषाढमेकभक्तेन स्थित्वा मासमतन्द्रितः । बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते ॥

āṣāḍham ekabhaktena sthitvā māsam atandritaḥ । bahudhānyo bahudhano bahuputraś ca jāyate ॥

श्रावणं नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षपेत् । यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते ज्ञातिवर्धनः ॥

śrāvaṇaṁ niyato māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet । yatra tatrābhiṣekeṇa yujyate jñātivardhanaḥ ॥

प्रौष्ठपदं तु यो मासमेकाहारो भवेन्नरः । धनाढ्यं स्फीतमचलमैश्वर्यं प्रतिपद्यते ॥

prauṣṭhapadaṁ tu yo māsam ekāhāro bhaven naraḥ । dhanāḍhyaṁ sphītam acalam aiśvaryaṁ pratipadyate ॥

तथैवाश्वयुजं मासमेकभक्तेन यः क्षपेत् । प्रजावान्वाहनाढ्यश्च बहुपुत्रश्च जायते ॥

tathaivāśvayujaṁ māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet । prajāvān vāhanāḍhyaś ca bahuputraś ca jāyate ॥

कार्त्तिकं तु नरो मासं यः कुर्यादेकभोजनम् । शूरश्च बहुभार्यश्च कीर्तिमांश्चैव जायते ॥

kārttikaṁ tu naro māsaṁ yaḥ kuryād ekabhojanam । śūraś ca bahubhāryaś ca kīrtimāṁś caiva jāyate ॥

इति मासा नरव्याघ्र क्षपतां परिकीर्तिताः । तिथीनां नियमा ये तु शृणु तानपि पार्थिव ॥

iti māsā naravyāghra kṣapatāṁ parikīrtitāḥ । tithīnāṁ niyamā ye tu śr̥ṇu tān api pārthiva ॥

पक्षे पक्षे गते यस्तु भक्तमश्नाति भारत । गवाढ्यो बहुपुत्रश्च दीर्घायुश्च स जायते ॥

pakṣe pakṣe gate yas tu bhaktam aśnāti bhārata । gavāḍhyo bahuputraś ca dīrghāyuś ca sa jāyate ॥

मासि मासि त्रिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि द्वादश । गणाधिपत्यं प्राप्नोति निःसपत्नमनाविलम् ॥

māsi māsi trirātrāṇi kr̥tvā varṣāṇi dvādaśa । gaṇādhipatyaṁ prāpnoti niḥsapatnam anāvilam ॥

एते तु नियमाः सर्वे कर्तव्याः शरदो दश । द्वे चान्ये भरतश्रेष्ठ प्रवृत्तिमनुवर्तता ॥

ete tu niyamāḥ sarve kartavyāḥ śarado daśa । dve cānye bharataśreṣṭha pravr̥ttim anuvartatā ॥

यस्तु प्रातस्तथा सायं भुञ्जानो नान्तरा पिबेत् । अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम् ॥

yas tu prātas tathā sāyaṁ bhuñjāno nāntarā pibet । ahiṁsānirato nityaṁ juhvāno jātavedasam ॥

षड्भिः स वर्षैर्नृपते सिध्यते नात्र संशयः । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥

ṣaḍbhiḥ sa varṣair nr̥pate sidhyate nātra saṁśayaḥ । agniṣṭomasya yajñasya phalaṁ prāpnoti mānavaḥ ॥

अधिवासे सोऽप्सरसां नृत्यगीतविनादिते । तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानमधिरोहति ॥

adhivāse so ’psarasāṁ nr̥tyagītavinādite । taptakāñcanavarṇābhaṁ vimānam adhirohati ॥

पूर्णं वर्षसहस्रं तु ब्रह्मलोके महीयते । तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते ॥

pūrṇaṁ varṣasahasraṁ tu brahmaloke mahīyate । tatkṣayād iha cāgamya māhātmyaṁ pratipadyate ॥

यस्तु संवत्सरं पूर्णमेकाहारो भवेन्नरः । अतिरात्रस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्नुते ॥

yas tu saṁvatsaraṁ pūrṇam ekāhāro bhaven naraḥ । atirātrasya yajñasya sa phalaṁ samupāśnute ॥

दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते । तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते ॥

daśavarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate । tatkṣayād iha cāgamya māhātmyaṁ pratipadyate ॥

यस्तु संवत्सरं पूर्णं चतुर्थं भक्तमश्नुते । अहिंसानिरतो नित्यं सत्यवाङ्नियतेन्द्रियः ॥

yas tu saṁvatsaraṁ pūrṇaṁ caturthaṁ bhaktam aśnute । ahiṁsānirato nityaṁ satyavāṅ niyatendriyaḥ ॥

वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं वै समुपाश्नुते । त्रिंशद्वर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते ॥

vājapeyasya yajñasya phalaṁ vai samupāśnute । triṁśadvarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate ॥

षष्ठे काले तु कौन्तेय नरः संवत्सरं क्षपेत् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥

ṣaṣṭhe kāle tu kaunteya naraḥ saṁvatsaraṁ kṣapet । aśvamedhasya yajñasya phalaṁ prāpnoti mānavaḥ ॥

चक्रवाकप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति । चत्वारिंशत्सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥

cakravākaprayuktena vimānena sa gacchati । catvāriṁśat sahasrāṇi varṣāṇāṁ divi modate ॥

अष्टमेन तु भक्तेन जीवन्संवत्सरं नृप । गवामयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥

aṣṭamena tu bhaktena jīvan saṁvatsaraṁ nr̥pa । gavāmayasya yajñasya phalaṁ prāpnoti mānavaḥ ॥

हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति । पञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥

haṁsasārasayuktena vimānena sa gacchati । pañcāśataṁ sahasrāṇi varṣāṇāṁ divi modate ॥

पक्षे पक्षे गते राजन्योऽश्नीयाद्वर्षमेव तु । षण्मासानशनं तस्य भगवानङ्गिराब्रवीत् । षष्टिं वर्षसहस्राणि दिवमावसते च सः ॥

pakṣe pakṣe gate rājan yo ’śnīyād varṣam eva tu । ṣaṇmāsānaśanaṁ tasya bhagavān aṅgirābravīt । ṣaṣṭiṁ varṣasahasrāṇi divam āvasate ca saḥ ॥

वीणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशां पते । सुघोषैर्मधुरैः शब्दैः सुप्तः स प्रतिबोध्यते ॥

vīṇānāṁ vallakīnāṁ ca veṇūnāṁ ca viśāṁ pate । sughoṣair madhuraiḥ śabdaiḥ suptaḥ sa pratibodhyate ॥

संवत्सरमिहैकं तु मासि मासि पिबेत्पयः । फलं विश्वजितस्तात प्राप्नोति स नरो नृप ॥

saṁvatsaram ihaikaṁ tu māsi māsi pibet payaḥ । phalaṁ viśvajitas tāta prāpnoti sa naro nr̥pa ॥

सिंहव्याघ्रप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति । सप्ततिं च सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥

siṁhavyāghraprayuktena vimānena sa gacchati । saptatiṁ ca sahasrāṇi varṣāṇāṁ divi modate ॥

मासादूर्ध्वं नरव्याघ्र नोपवासो विधीयते । विधिं त्वनशनस्याहुः पार्थ धर्मविदो जनाः ॥

māsād ūrdhvaṁ naravyāghra nopavāso vidhīyate । vidhiṁ tv anaśanasyāhuḥ pārtha dharmavido janāḥ ॥

अनार्तो व्याधिरहितो गच्छेदनशनं तु यः । पदे पदे यज्ञफलं स प्राप्नोति न संशयः ॥

anārto vyādhirahito gacched anaśanaṁ tu yaḥ । pade pade yajñaphalaṁ sa prāpnoti na saṁśayaḥ ॥

दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति । शतं चाप्सरसः कन्या रमयन्त्यपि तं नरम् ॥

divaṁ haṁsaprayuktena vimānena sa gacchati । śataṁ cāpsarasaḥ kanyā ramayanty api taṁ naram ॥

आर्तो वा व्याधितो वापि गच्छेदनशनं तु यः । शतं वर्षसहस्राणां मोदते दिवि स प्रभो । काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तश्चैव प्रबोध्यते ॥

ārto vā vyādhito vāpi gacched anaśanaṁ tu yaḥ । śataṁ varṣasahasrāṇāṁ modate divi sa prabho । kāñcīnūpuraśabdena suptaś caiva prabodhyate ॥

सहस्रहंससंयुक्ते विमाने सोमवर्चसि । स गत्वा स्त्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ ॥

sahasrahaṁsasaṁyukte vimāne somavarcasi । sa gatvā strīśatākīrṇe ramate bharatarṣabha ॥

क्षीणस्याप्यायनं दृष्टं क्षतस्य क्षतरोहणम् । व्याधितस्यौषधग्रामः क्रुद्धस्य च प्रसादनम् ॥

kṣīṇasyāpyāyanaṁ dr̥ṣṭaṁ kṣatasya kṣatarohaṇam । vyādhitasyauṣadhagrāmaḥ kruddhasya ca prasādanam ॥

दुःखितस्यार्थमानाभ्यां द्रव्याणां प्रतिपादनम् । न चैते स्वर्गकामस्य रोचन्ते सुखमेधसः ॥

duḥkhitasyārthamānābhyāṁ dravyāṇāṁ pratipādanam । na caite svargakāmasya rocante sukhamedhasaḥ ॥

अतः स कामसंयुक्तो विमाने हेमसंनिभे । रमते स्त्रीशताकीर्णे पुरुषोऽलंकृतः शुभे ॥

ataḥ sa kāmasaṁyukto vimāne hemasaṁnibhe । ramate strīśatākīrṇe puruṣo ’laṁkr̥taḥ śubhe ॥

स्वस्थः सफलसंकल्पः सुखी विगतकल्मषः । अनश्नन्देहमुत्सृज्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥

svasthaḥ saphalasaṁkalpaḥ sukhī vigatakalmaṣaḥ । anaśnan deham utsr̥jya phalaṁ prāpnoti mānavaḥ ॥

बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने हेमवर्चसि । वैडूर्यमुक्ताखचिते वीणामुरजनादिते ॥

bālasūryapratīkāśe vimāne hemavarcasi । vaiḍūryamuktākhacite vīṇāmurajanādite ॥

पताकादीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टानिनादिते । स्त्रीसहस्रानुचरिते स नरः सुखमेधते ॥

patākādīpikākīrṇe divyaghaṇṭāninādite । strīsahasrānucarite sa naraḥ sukham edhate ॥

यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव । तावन्त्येव सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥

yāvanti romakūpāṇi tasya gātreṣu pāṇḍava । tāvanty eva sahasrāṇi varṣāṇāṁ divi modate ॥

नास्ति वेदात्परं शास्त्रं नास्ति मातृसमो गुरुः । न धर्मात्परमो लाभस्तपो नानशनात्परम् ॥

nāsti vedāt paraṁ śāstraṁ nāsti mātr̥samo guruḥ । na dharmāt paramo lābhas tapo nānaśanāt param ॥

ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति पावनं दिवि चेह च । उपवासैस्तथा तुल्यं तपःकर्म न विद्यते ॥

brāhmaṇebhyaḥ paraṁ nāsti pāvanaṁ divi ceha ca । upavāsais tathā tulyaṁ tapaḥkarma na vidyate ॥

उपोष्य विधिवद्देवास्त्रिदिवं प्रतिपेदिरे । ऋषयश्च परां सिद्धिमुपवासैरवाप्नुवन् ॥

upoṣya vidhivad devās tridivaṁ pratipedire । r̥ṣayaś ca parāṁ siddhim upavāsair avāpnuvan ॥

दिव्यं वर्षसहस्रं हि विश्वामित्रेण धीमता । क्षान्तमेकेन भक्तेन तेन विप्रत्वमागतः ॥

divyaṁ varṣasahasraṁ hi viśvāmitreṇa dhīmatā । kṣāntam ekena bhaktena tena vipratvam āgataḥ ॥

च्यवनो जमदग्निश्च वसिष्ठो गौतमो भृगुः । सर्व एव दिवं प्राप्ताः क्षमावन्तो महर्षयः ॥

cyavano jamadagniś ca vasiṣṭho gautamo bhr̥guḥ । sarva eva divaṁ prāptāḥ kṣamāvanto maharṣayaḥ ॥

इदमङ्गिरसा पूर्वं महर्षिभ्यः प्रदर्शितम् । यः प्रदर्शयते नित्यं न स दुःखमवाप्नुते ॥

idam aṅgirasā pūrvaṁ maharṣibhyaḥ pradarśitam । yaḥ pradarśayate nityaṁ na sa duḥkham avāpnute ॥

इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधिं; प्रवर्तितं ह्यङ्गिरसा महर्षिणा । पठेत यो वै शृणुयाच्च नित्यदा; न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम् ॥

imaṁ tu kaunteya yathākramaṁ vidhiṁ; pravartitaṁ hy aṅgirasā maharṣiṇā । paṭheta yo vai śr̥ṇuyāc ca nityadā; na vidyate tasya narasya kilbiṣam ॥

विमुच्यते चापि स सर्वसंकरै;र्न चास्य दोषैरभिभूयते मनः । वियोनिजानां च विजानते रुतं; ध्रुवां च कीर्तिं लभते नरोत्तमः ॥

vimucyate cāpi sa sarvasaṁkarair; na cāsya doṣair abhibhūyate manaḥ । viyonijānāṁ ca vijānate rutaṁ; dhruvāṁ ca kīrtiṁ labhate narottamaḥ ॥