Adhyāya 99

भीष्म उवाच । पुनर्भरतवंशस्य हेतुं संतानवृद्धये । वक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदतः शृणु ॥

bhīṣma uvāca । punar bharatavaṁśasya hetuṁ saṁtānavr̥ddhaye । vakṣyāmi niyataṁ mātas tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

ब्राह्मणो गुणवान्कश्चिद्धनेनोपनिमन्त्र्यताम् । विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत्प्रजाः ॥

brāhmaṇo guṇavān kaś cid dhanenopanimantryatām । vicitravīryakṣetreṣu yaḥ samutpādayet prajāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया । विहसन्तीव सव्रीडमिदं वचनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ satyavatī bhīṣmaṁ vācā saṁsajjamānayā । vihasantīva savrīḍam idaṁ vacanam abravīt ॥

सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । विश्वासात्ते प्रवक्ष्यामि संतानाय कुलस्य च । न ते शक्यमनाख्यातुमापद्धीयं तथाविधा ॥

satyam etan mahābāho yathā vadasi bhārata । viśvāsāt te pravakṣyāmi saṁtānāya kulasya ca । na te śakyam anākhyātum āpad dhīyaṁ tathāvidhā ॥

त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गतिः । तस्मान्निशम्य वाक्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम् ॥

tvam eva naḥ kule dharmas tvaṁ satyaṁ tvaṁ parā gatiḥ । tasmān niśamya vākyaṁ me kuruṣva yad anantaram ॥

धर्मयुक्तस्य धर्मात्मन्पितुरासीत्तरी मम । सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवने ॥

dharmayuktasya dharmātman pitur āsīt tarī mama । sā kadā cid ahaṁ tatra gatā prathamayauvane ॥

अथ धर्मभृतां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरः । आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन्यमुनां नदीम् ॥

atha dharmabhr̥tāṁ śreṣṭhaḥ paramarṣiḥ parāśaraḥ । ājagāma tarīṁ dhīmāṁs tariṣyan yamunāṁ nadīm ॥

स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत्तदा । सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं बहु ॥

sa tāryamāṇo yamunāṁ mām upetyābravīt tadā । sāntvapūrvaṁ muniśreṣṭhaḥ kāmārto madhuraṁ bahu ॥

तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत । वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे ॥

tam ahaṁ śāpabhītā ca pitur bhītā ca bhārata । varair asulabhair uktā na pratyākhyātum utsahe ॥

अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत् । तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत ॥

abhibhūya sa māṁ bālāṁ tejasā vaśam ānayat । tamasā lokam āvr̥tya naugatām eva bhārata ॥

मत्स्यगन्धो महानासीत्पुरा मम जुगुप्सितः । तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात्स मे मुनिः ॥

matsyagandho mahān āsīt purā mama jugupsitaḥ । tam apāsya śubhaṁ gandham imaṁ prādāt sa me muniḥ ॥

ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सृज्य मामकम् । द्वीपेऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि ॥

tato mām āha sa munir garbham utsr̥jya māmakam । dvīpe ’syā eva saritaḥ kanyaiva tvaṁ bhaviṣyasi ॥

पाराशर्यो महायोगी स बभूव महानृषिः । कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति स्मृतः ॥

pārāśaryo mahāyogī sa babhūva mahān r̥ṣiḥ । kanyāputro mama purā dvaipāyana iti smr̥taḥ ॥

यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवानृषिः । लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्ण्यात्कृष्णत्वमेव च ॥

yo vyasya vedāṁś caturas tapasā bhagavān r̥ṣiḥ । loke vyāsatvam āpede kārṣṇyāt kr̥ṣṇatvam eva ca ॥

सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिषः । स नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया च अमितद्युते । भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणमपत्यं जनयिष्यति ॥

satyavādī śamaparas tapasvī dagdhakilbiṣaḥ । sa niyukto mayā vyaktaṁ tvayā ca amitadyute । bhrātuḥ kṣetreṣu kalyāṇam apatyaṁ janayiṣyati ॥

स हि मामुक्तवांस्तत्र स्मरेः कृत्येषु मामिति । तं स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वमिच्छसि ॥

sa hi mām uktavāṁs tatra smareḥ kr̥tyeṣu mām iti । taṁ smariṣye mahābāho yadi bhīṣma tvam icchasi ॥

तव ह्यनुमते भीष्म नियतं स महातपाः । विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति ॥

tava hy anumate bhīṣma niyataṁ sa mahātapāḥ । vicitravīryakṣetreṣu putrān utpādayiṣyati ॥

महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिरब्रवीत् । धर्ममर्थं च कामं च त्रीनेतान्योऽनुपश्यति ॥

maharṣeḥ kīrtane tasya bhīṣmaḥ prāñjalir abravīt । dharmam arthaṁ ca kāmaṁ ca trīn etān yo ’nupaśyati ॥

अर्थमर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम् । कामं कामानुबन्धं च विपरीतान्पृथक्पृथक् । यो विचिन्त्य धिया सम्यग्व्यवस्यति स बुद्धिमान् ॥

artham arthānubandhaṁ ca dharmaṁ dharmānubandhanam । kāmaṁ kāmānubandhaṁ ca viparītān pr̥thak pr̥thak । yo vicintya dhiyā samyag vyavasyati sa buddhimān ॥

तदिदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः । उक्तं भवत्या यच्छ्रेयः परमं रोचते मम ॥

tad idaṁ dharmayuktaṁ ca hitaṁ caiva kulasya naḥ । uktaṁ bhavatyā yac chreyaḥ paramaṁ rocate mama ॥

ततस्तस्मिन्प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन । कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम् ॥

tatas tasmin pratijñāte bhīṣmeṇa kurunandana । kr̥ṣṇadvaipāyanaṁ kālī cintayām āsa vai munim ॥

स वेदान्विब्रुवन्धीमान्मातुर्विज्ञाय चिन्तितम् । प्रादुर्बभूवाविदितः क्षणेन कुरुनन्दन ॥

sa vedān vibruvan dhīmān mātur vijñāya cintitam । prādurbabhūvāviditaḥ kṣaṇena kurunandana ॥

तस्मै पूजां तदा दत्त्वा सुताय विधिपूर्वकम् । परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्नवैरभिषिच्य च । मुमोच बाष्पं दाशेयी पुत्रं दृष्ट्वा चिरस्य तम् ॥

tasmai pūjāṁ tadā dattvā sutāya vidhipūrvakam । pariṣvajya ca bāhubhyāṁ prasnavair abhiṣicya ca । mumoca bāṣpaṁ dāśeyī putraṁ dr̥ṣṭvā cirasya tam ॥

तामद्भिः परिषिच्यार्तां महर्षिरभिवाद्य च । मातरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनमब्रवीत् ॥

tām adbhiḥ pariṣicyārtāṁ maharṣir abhivādya ca । mātaraṁ pūrvajaḥ putro vyāso vacanam abravīt ॥

भवत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतः । शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव ॥

bhavatyā yad abhipretaṁ tad ahaṁ kartum āgataḥ । śādhi māṁ dharmatattvajñe karavāṇi priyaṁ tava ॥

तस्मै पूजां ततोऽकार्षीत्पुरोधाः परमर्षये । स च तां प्रतिजग्राह विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ॥

tasmai pūjāṁ tato ’kārṣīt purodhāḥ paramarṣaye । sa ca tāṁ pratijagrāha vidhivan mantrapūrvakam ॥

तमासनगतं माता पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । सत्यवत्यभिवीक्ष्यैनमुवाचेदमनन्तरम् ॥

tam āsanagataṁ mātā pr̥ṣṭvā kuśalam avyayam । satyavaty abhivīkṣyainam uvācedam anantaram ॥

मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे । तेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशयः ॥

mātāpitroḥ prajāyante putrāḥ sādhāraṇāḥ kave । teṣāṁ pitā yathā svāmī tathā mātā na saṁśayaḥ ॥

विधातृविहितः स त्वं यथा मे प्रथमः सुतः । विचित्रवीर्यो ब्रह्मर्षे तथा मेऽवरजः सुतः ॥

vidhātr̥vihitaḥ sa tvaṁ yathā me prathamaḥ sutaḥ । vicitravīryo brahmarṣe tathā me ’varajaḥ sutaḥ ॥

यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृतः । भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे ॥

yathaiva pitr̥to bhīṣmas tathā tvam api mātr̥taḥ । bhrātā vicitravīryasya yathā vā putra manyase ॥

अयं शांतनवः सत्यं पालयन्सत्यविक्रमः । बुद्धिं न कुरुतेऽपत्ये तथा राज्यानुशासने ॥

ayaṁ śāṁtanavaḥ satyaṁ pālayan satyavikramaḥ । buddhiṁ na kurute ’patye tathā rājyānuśāsane ॥

स त्वं व्यपेक्षया भ्रातुः संतानाय कुलस्य च । भीष्मस्य चास्य वचनान्नियोगाच्च ममानघ ॥

sa tvaṁ vyapekṣayā bhrātuḥ saṁtānāya kulasya ca । bhīṣmasya cāsya vacanān niyogāc ca mamānagha ॥

अनुक्रोशाच्च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय च । आनृशंस्येन यद्ब्रूयां तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि ॥

anukrośāc ca bhūtānāṁ sarveṣāṁ rakṣaṇāya ca । ānr̥śaṁsyena yad brūyāṁ tac chrutvā kartum arhasi ॥

यवीयसस्तव भ्रातुर्भार्ये सुरसुतोपमे । रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च धर्मतः ॥

yavīyasas tava bhrātur bhārye surasutopame । rūpayauvanasaṁpanne putrakāme ca dharmataḥ ॥

तयोरुत्पादयापत्यं समर्थो ह्यसि पुत्रक । अनुरूपं कुलस्यास्य संतत्याः प्रसवस्य च ॥

tayor utpādayāpatyaṁ samartho hy asi putraka । anurūpaṁ kulasyāsya saṁtatyāḥ prasavasya ca ॥

व्यास उवाच । वेत्थ धर्मं सत्यवति परं चापरमेव च । यथा च तव धर्मज्ञे धर्मे प्रणिहिता मतिः ॥

vyāsa uvāca । vettha dharmaṁ satyavati paraṁ cāparam eva ca । yathā ca tava dharmajñe dharme praṇihitā matiḥ ॥

तस्मादहं त्वन्नियोगाद्धर्ममुद्दिश्य कारणम् । ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं ह्येतत्पुरातनम् ॥

tasmād ahaṁ tvanniyogād dharmam uddiśya kāraṇam । īpsitaṁ te kariṣyāmi dr̥ṣṭaṁ hy etat purātanam ॥

भ्रातुः पुत्रान्प्रदास्यामि मित्रावरुणयोः समान् । व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टमिह यन्मया ॥

bhrātuḥ putrān pradāsyāmi mitrāvaruṇayoḥ samān । vrataṁ caretāṁ te devyau nirdiṣṭam iha yan mayā ॥

संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यतः । न हि मामव्रतोपेता उपेयात्काचिदङ्गना ॥

saṁvatsaraṁ yathānyāyaṁ tataḥ śuddhe bhaviṣyataḥ । na hi mām avratopetā upeyāt kā cid aṅganā ॥

सत्यवत्युवाच । यथा सद्यः प्रपद्येत देवी गर्भं तथा कुरु । अराजकेषु राष्ट्रेषु नास्ति वृष्टिर्न देवताः ॥

satyavaty uvāca । yathā sadyaḥ prapadyeta devī garbhaṁ tathā kuru । arājakeṣu rāṣṭreṣu nāsti vr̥ṣṭir na devatāḥ ॥

कथमराजकं राष्ट्रं शक्यं धारयितुं प्रभो । तस्माद्गर्भं समाधत्स्व भीष्मस्तं वर्धयिष्यति ॥

katham arājakaṁ rāṣṭraṁ śakyaṁ dhārayituṁ prabho । tasmād garbhaṁ samādhatsva bhīṣmas taṁ vardhayiṣyati ॥

व्यास उवाच । यदि पुत्रः प्रदातव्यो मया क्षिप्रमकालिकम् । विरूपतां मे सहतामेतदस्याः परं व्रतम् ॥

vyāsa uvāca । yadi putraḥ pradātavyo mayā kṣipram akālikam । virūpatāṁ me sahatām etad asyāḥ paraṁ vratam ॥

यदि मे सहते गन्धं रूपं वेषं तथा वपुः । अद्यैव गर्भं कौसल्या विशिष्टं प्रतिपद्यताम् ॥

yadi me sahate gandhaṁ rūpaṁ veṣaṁ tathā vapuḥ । adyaiva garbhaṁ kausalyā viśiṣṭaṁ pratipadyatām ॥

वैशंपायन उवाच । समागमनमाकाङ्क्षन्निति सोऽन्तर्हितो मुनिः । ततोऽभिगम्य सा देवी स्नुषां रहसि संगताम् । धर्म्यमर्थसमायुक्तमुवाच वचनं हितम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । samāgamanam ākāṅkṣann iti so ’ntarhito muniḥ । tato ’bhigamya sā devī snuṣāṁ rahasi saṁgatām । dharmyam arthasamāyuktam uvāca vacanaṁ hitam ॥

कौसल्ये धर्मतन्त्रं यद्ब्रवीमि त्वां निबोध मे । भरतानां समुच्छेदो व्यक्तं मद्भाग्यसंक्षयात् ॥

kausalye dharmatantraṁ yad bravīmi tvāṁ nibodha me । bharatānāṁ samucchedo vyaktaṁ madbhāgyasaṁkṣayāt ॥

व्यथितां मां च संप्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम् । भीष्मो बुद्धिमदान्मेऽत्र धर्मस्य च विवृद्धये ॥

vyathitāṁ māṁ ca saṁprekṣya pitr̥vaṁśaṁ ca pīḍitam । bhīṣmo buddhim adān me ’tra dharmasya ca vivr̥ddhaye ॥

सा च बुद्धिस्तवाधीना पुत्रि ज्ञातं मयेति ह । नष्टं च भारतं वंशं पुनरेव समुद्धर ॥

sā ca buddhis tavādhīnā putri jñātaṁ mayeti ha । naṣṭaṁ ca bhārataṁ vaṁśaṁ punar eva samuddhara ॥

पुत्रं जनय सुश्रोणि देवराजसमप्रभम् । स हि राज्यधुरं गुर्वीमुद्वक्ष्यति कुलस्य नः ॥

putraṁ janaya suśroṇi devarājasamaprabham । sa hi rājyadhuraṁ gurvīm udvakṣyati kulasya naḥ ॥

सा धर्मतोऽनुनीयैनां कथंचिद्धर्मचारिणीम् । भोजयामास विप्रांश्च देवर्षीनतिथींस्तथा ॥

sā dharmato ’nunīyaināṁ kathaṁ cid dharmacāriṇīm । bhojayām āsa viprāṁś ca devarṣīn atithīṁs tathā ॥