Adhyāya 76

वैशंपायन उवाच । अथ दीर्घस्य कालस्य देवयानी नृपोत्तम । वनं तदेव निर्याता क्रीडार्थं वरवर्णिनी ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । atha dīrghasya kālasya devayānī nr̥pottama । vanaṁ tad eva niryātā krīḍārthaṁ varavarṇinī ॥

तेन दासीसहस्रेण सार्धं शर्मिष्ठया तदा । तमेव देशं संप्राप्ता यथाकामं चचार सा । ताभिः सखीभिः सहिता सर्वाभिर्मुदिता भृशम् ॥

tena dāsīsahasreṇa sārdhaṁ śarmiṣṭhayā tadā । tam eva deśaṁ saṁprāptā yathākāmaṁ cacāra sā । tābhiḥ sakhībhiḥ sahitā sarvābhir muditā bhr̥śam ॥

क्रीडन्त्योऽभिरताः सर्वाः पिबन्त्यो मधुमाधवीम् । खादन्त्यो विविधान्भक्ष्यान्विदशन्त्यः फलानि च ॥

krīḍantyo ’bhiratāḥ sarvāḥ pibantyo madhumādhavīm । khādantyo vividhān bhakṣyān vidaśantyaḥ phalāni ca ॥

पुनश्च नाहुषो राजा मृगलिप्सुर्यदृच्छया । तमेव देशं संप्राप्तो जलार्थी श्रमकर्शितः ॥

punaś ca nāhuṣo rājā mr̥galipsur yadr̥cchayā । tam eva deśaṁ saṁprāpto jalārthī śramakarśitaḥ ॥

ददृशे देवयानीं च शर्मिष्ठां ताश्च योषितः । पिबन्तीर्ललमानाश्च दिव्याभरणभूषिताः ॥

dadr̥śe devayānīṁ ca śarmiṣṭhāṁ tāś ca yoṣitaḥ । pibantīr lalamānāś ca divyābharaṇabhūṣitāḥ ॥

उपविष्टां च ददृशे देवयानीं शुचिस्मिताम् । रूपेणाप्रतिमां तासां स्त्रीणां मध्ये वराङ्गनाम् । शर्मिष्ठया सेव्यमानां पादसंवाहनादिभिः ॥

upaviṣṭāṁ ca dadr̥śe devayānīṁ śucismitām । rūpeṇāpratimāṁ tāsāṁ strīṇāṁ madhye varāṅganām । śarmiṣṭhayā sevyamānāṁ pādasaṁvāhanādibhiḥ ॥

ययातिरुवाच । द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां द्वे कन्ये परिवारिते । गोत्रे च नामनी चैव द्वयोः पृच्छामि वामहम् ॥

yayātir uvāca । dvābhyāṁ kanyāsahasrābhyāṁ dve kanye parivārite । gotre ca nāmanī caiva dvayoḥ pr̥cchāmi vām aham ॥

देवयान्युवाच । आख्यास्याम्यहमादत्स्व वचनं मे नराधिप । शुक्रो नामासुरगुरुः सुतां जानीहि तस्य माम् ॥

devayāny uvāca । ākhyāsyāmy aham ādatsva vacanaṁ me narādhipa । śukro nāmāsuraguruḥ sutāṁ jānīhi tasya mām ॥

इयं च मे सखी दासी यत्राहं तत्र गामिनी । दुहिता दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा वृषपर्वणः ॥

iyaṁ ca me sakhī dāsī yatrāhaṁ tatra gāminī । duhitā dānavendrasya śarmiṣṭhā vr̥ṣaparvaṇaḥ ॥

ययातिरुवाच । कथं नु ते सखी दासी कन्येयं वरवर्णिनी । असुरेन्द्रसुता सुभ्रु परं कौतूहलं हि मे ॥

yayātir uvāca । kathaṁ nu te sakhī dāsī kanyeyaṁ varavarṇinī । asurendrasutā subhru paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

देवयान्युवाच । सर्व एव नरव्याघ्र विधानमनुवर्तते । विधानविहितं मत्वा मा विचित्राः कथाः कृथाः ॥

devayāny uvāca । sarva eva naravyāghra vidhānam anuvartate । vidhānavihitaṁ matvā mā vicitrāḥ kathāḥ kr̥thāḥ ॥

राजवद्रूपवेषौ ते ब्राह्मीं वाचं बिभर्षि च । किंनामा त्वं कुतश्चासि कस्य पुत्रश्च शंस मे ॥

rājavad rūpaveṣau te brāhmīṁ vācaṁ bibharṣi ca । kiṁnāmā tvaṁ kutaś cāsi kasya putraś ca śaṁsa me ॥

ययातिरुवाच । ब्रह्मचर्येण कृत्स्नो मे वेदः श्रुतिपथं गतः । राजाहं राजपुत्रश्च ययातिरिति विश्रुतः ॥

yayātir uvāca । brahmacaryeṇa kr̥tsno me vedaḥ śrutipathaṁ gataḥ । rājāhaṁ rājaputraś ca yayātir iti viśrutaḥ ॥

देवयान्युवाच । केनास्यर्थेन नृपते इमं देशमुपागतः । जिघृक्षुर्वारिजं किंचिदथ वा मृगलिप्सया ॥

devayāny uvāca । kenāsy arthena nr̥pate imaṁ deśam upāgataḥ । jighr̥kṣur vārijaṁ kiṁ cid atha vā mr̥galipsayā ॥

ययातिरुवाच । मृगलिप्सुरहं भद्रे पानीयार्थमुपागतः । बहु चाप्यनुयुक्तोऽस्मि तन्मानुज्ञातुमर्हसि ॥

yayātir uvāca । mr̥galipsur ahaṁ bhadre pānīyārtham upāgataḥ । bahu cāpy anuyukto ’smi tan mānujñātum arhasi ॥

देवयान्युवाच । द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां दास्या शर्मिष्ठया सह । त्वदधीनास्मि भद्रं ते सखा भर्ता च मे भव ॥

devayāny uvāca । dvābhyāṁ kanyāsahasrābhyāṁ dāsyā śarmiṣṭhayā saha । tvadadhīnāsmi bhadraṁ te sakhā bhartā ca me bhava ॥

ययातिरुवाच । विद्ध्यौशनसि भद्रं ते न त्वामर्होऽस्मि भामिनि । अविवाह्या हि राजानो देवयानि पितुस्तव ॥

yayātir uvāca । viddhy auśanasi bhadraṁ te na tvām arho ’smi bhāmini । avivāhyā hi rājāno devayāni pitus tava ॥

देवयान्युवाच । संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रं च ब्रह्मसंहितम् । ऋषिश्च ऋषिपुत्रश्च नाहुषाङ्ग वहस्व माम् ॥

devayāny uvāca । saṁsr̥ṣṭaṁ brahmaṇā kṣatraṁ kṣatraṁ ca brahmasaṁhitam । r̥ṣiś ca r̥ṣiputraś ca nāhuṣāṅga vahasva mām ॥

ययातिरुवाच । एकदेहोद्भवा वर्णाश्चत्वारोऽपि वराङ्गने । पृथग्धर्माः पृथक्शौचास्तेषां तु ब्राह्मणो वरः ॥

yayātir uvāca । ekadehodbhavā varṇāś catvāro ’pi varāṅgane । pr̥thagdharmāḥ pr̥thakśaucās teṣāṁ tu brāhmaṇo varaḥ ॥

देवयान्युवाच । पाणिधर्मो नाहुषायं न पुम्भिः सेवितः पुरा । तं मे त्वमग्रहीरग्रे वृणोमि त्वामहं ततः ॥

devayāny uvāca । pāṇidharmo nāhuṣāyaṁ na pumbhiḥ sevitaḥ purā । taṁ me tvam agrahīr agre vr̥ṇomi tvām ahaṁ tataḥ ॥

कथं नु मे मनस्विन्याः पाणिमन्यः पुमान्स्पृशेत् । गृहीतमृषिपुत्रेण स्वयं वाप्यृषिणा त्वया ॥

kathaṁ nu me manasvinyāḥ pāṇim anyaḥ pumān spr̥śet । gr̥hītam r̥ṣiputreṇa svayaṁ vāpy r̥ṣiṇā tvayā ॥

ययातिरुवाच । क्रुद्धादाशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात् । दुराधर्षतरो विप्रः पुरुषेण विजानता ॥

yayātir uvāca । kruddhād āśīviṣāt sarpāj jvalanāt sarvatomukhāt । durādharṣataro vipraḥ puruṣeṇa vijānatā ॥

देवयान्युवाच । कथमाशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात् । दुराधर्षतरो विप्र इत्यात्थ पुरुषर्षभ ॥

devayāny uvāca । katham āśīviṣāt sarpāj jvalanāt sarvatomukhāt । durādharṣataro vipra ity āttha puruṣarṣabha ॥

ययातिरुवाच । एकमाशीविषो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते । हन्ति विप्रः सराष्ट्राणि पुराण्यपि हि कोपितः ॥

yayātir uvāca । ekam āśīviṣo hanti śastreṇaikaś ca vadhyate । hanti vipraḥ sarāṣṭrāṇi purāṇy api hi kopitaḥ ॥

दुराधर्षतरो विप्रस्तस्माद्भीरु मतो मम । अतोऽदत्तां च पित्रा त्वां भद्रे न विवहाम्यहम् ॥

durādharṣataro vipras tasmād bhīru mato mama । ato ’dattāṁ ca pitrā tvāṁ bhadre na vivahāmy aham ॥

देवयान्युवाच । दत्तां वहस्व पित्रा मां त्वं हि राजन्वृतो मया । अयाचतो भयं नास्ति दत्तां च प्रतिगृह्णतः ॥

devayāny uvāca । dattāṁ vahasva pitrā māṁ tvaṁ hi rājan vr̥to mayā । ayācato bhayaṁ nāsti dattāṁ ca pratigr̥hṇataḥ ॥

वैशंपायन उवाच । त्वरितं देवयान्याथ प्रेषितं पितुरात्मनः । श्रुत्वैव च स राजानं दर्शयामास भार्गवः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tvaritaṁ devayānyātha preṣitaṁ pitur ātmanaḥ । śrutvaiva ca sa rājānaṁ darśayām āsa bhārgavaḥ ॥

दृष्ट्वैव चागतं शुक्रं ययातिः पृथिवीपतिः । ववन्दे ब्राह्मणं काव्यं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ॥

dr̥ṣṭvaiva cāgataṁ śukraṁ yayātiḥ pr̥thivīpatiḥ । vavande brāhmaṇaṁ kāvyaṁ prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ ॥

देवयान्युवाच । राजायं नाहुषस्तात दुर्गे मे पाणिमग्रहीत् । नमस्ते देहि मामस्मै नान्यं लोके पतिं वृणे ॥

devayāny uvāca । rājāyaṁ nāhuṣas tāta durge me pāṇim agrahīt । namas te dehi mām asmai nānyaṁ loke patiṁ vr̥ṇe ॥

शुक्र उवाच । वृतोऽनया पतिर्वीर सुतया त्वं ममेष्टया । गृहाणेमां मया दत्तां महिषीं नहुषात्मज ॥

śukra uvāca । vr̥to ’nayā patir vīra sutayā tvaṁ mameṣṭayā । gr̥hāṇemāṁ mayā dattāṁ mahiṣīṁ nahuṣātmaja ॥

ययातिरुवाच । अधर्मो न स्पृशेदेवं महान्मामिह भार्गव । वर्णसंकरजो ब्रह्मन्निति त्वां प्रवृणोम्यहम् ॥

yayātir uvāca । adharmo na spr̥śed evaṁ mahān mām iha bhārgava । varṇasaṁkarajo brahmann iti tvāṁ pravr̥ṇomy aham ॥

शुक्र उवाच । अधर्मात्त्वां विमुञ्चामि वरयस्व यथेप्षितम् । अस्मिन्विवाहे मा ग्लासीरहं पापं नुदामि ते ॥

śukra uvāca । adharmāt tvāṁ vimuñcāmi varayasva yathepṣitam । asmin vivāhe mā glāsīr ahaṁ pāpaṁ nudāmi te ॥

वहस्व भार्यां धर्मेण देवयानीं सुमध्यमाम् । अनया सह संप्रीतिमतुलां समवाप्स्यसि ॥

vahasva bhāryāṁ dharmeṇa devayānīṁ sumadhyamām । anayā saha saṁprītim atulāṁ samavāpsyasi ॥

इयं चापि कुमारी ते शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । संपूज्या सततं राजन्मा चैनां शयने ह्वयेः ॥

iyaṁ cāpi kumārī te śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī । saṁpūjyā satataṁ rājan mā caināṁ śayane hvayeḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तो ययातिस्तु शुक्रं कृत्वा प्रदक्षिणम् । जगाम स्वपुरं हृष्टो अनुज्ञातो महात्मना ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam ukto yayātis tu śukraṁ kr̥tvā pradakṣiṇam । jagāma svapuraṁ hr̥ṣṭo anujñāto mahātmanā ॥