Adhyāya 71

जनमेजय उवाच । ययातिः पूर्वकोऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः । कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम् ॥

janamejaya uvāca । yayātiḥ pūrvako ’smākaṁ daśamo yaḥ prajāpateḥ । kathaṁ sa śukratanayāṁ lebhe paramadurlabhām ॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण द्विजोत्तम । आनुपूर्व्या च मे शंस पूरोर्वंशकरान्पृथक् ॥

etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ vistareṇa dvijottama । ānupūrvyā ca me śaṁsa pūror vaṁśakarān pr̥thak ॥

वैशंपायन उवाच । ययातिरासीद्राजर्षिर्देवराजसमद्युतिः । तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yayātir āsīd rājarṣir devarājasamadyutiḥ । taṁ śukravr̥ṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā ॥

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छतो जनमेजय । देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च ॥

tat te ’haṁ saṁpravakṣyāmi pr̥cchato janamejaya । devayānyāś ca saṁyogaṁ yayāter nāhuṣasya ca ॥

सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः । ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥

surāṇām asurāṇāṁ ca samajāyata vai mithaḥ । aiśvaryaṁ prati saṁgharṣas trailokye sacarācare ॥

जिगीषया ततो देवा वव्रिरेऽऽङ्गिरसं मुनिम् । पौरोहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परे । ब्राह्मणौ तावुभौ नित्यमन्योन्यस्पर्धिनौ भृशम् ॥

jigīṣayā tato devā vavrire ’’ṅgirasaṁ munim । paurohityena yājyārthe kāvyaṁ tūśanasaṁ pare । brāhmaṇau tāv ubhau nityam anyonyaspardhinau bhr̥śam ॥

तत्र देवा निजघ्नुर्यान्दानवान्युधि संगतान् । तान्पुनर्जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात् । ततस्ते पुनरुत्थाय योधयां चक्रिरे सुरान् ॥

tatra devā nijaghnur yān dānavān yudhi saṁgatān । tān punar jīvayām āsa kāvyo vidyābalāśrayāt । tatas te punar utthāya yodhayāṁ cakrire surān ॥

असुरास्तु निजघ्नुर्यान्सुरान्समरमूर्धनि । न तान्संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः ॥

asurās tu nijaghnur yān surān samaramūrdhani । na tān saṁjīvayām āsa br̥haspatir udāradhīḥ ॥

न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्यवान् । संजीवनीं ततो देवा विषादमगमन्परम् ॥

na hi veda sa tāṁ vidyāṁ yāṁ kāvyo veda vīryavān । saṁjīvanīṁ tato devā viṣādam agaman param ॥

ते तु देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा । ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः ॥

te tu devā bhayodvignāḥ kāvyād uśanasas tadā । ūcuḥ kacam upāgamya jyeṣṭhaṁ putraṁ br̥haspateḥ ॥

भजमानान्भजस्वास्मान्कुरु नः साह्यमुत्तमम् । यासौ विद्या निवसति ब्राह्मणेऽमिततेजसि । शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ्नो भविष्यसि ॥

bhajamānān bhajasvāsmān kuru naḥ sāhyam uttamam । yāsau vidyā nivasati brāhmaṇe ’mitatejasi । śukre tām āhara kṣipraṁ bhāgabhāṅ no bhaviṣyasi ॥

वृषपर्वसमीपे स शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः । रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान् ॥

vr̥ṣaparvasamīpe sa śakyo draṣṭuṁ tvayā dvijaḥ । rakṣate dānavāṁs tatra na sa rakṣaty adānavān ॥

तमाराधयितुं शक्तो भवान्पूर्ववयाः कविम् । देवयानीं च दयितां सुतां तस्य महात्मनः ॥

tam ārādhayituṁ śakto bhavān pūrvavayāḥ kavim । devayānīṁ ca dayitāṁ sutāṁ tasya mahātmanaḥ ॥

त्वमाराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते । शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैराचारेण दमेन च । देवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम् ॥

tvam ārādhayituṁ śakto nānyaḥ kaś cana vidyate । śīladākṣiṇyamādhuryair ācāreṇa damena ca । devayānyāṁ hi tuṣṭāyāṁ vidyāṁ tāṁ prāpsyasi dhruvam ॥

तथेत्युक्त्वा ततः प्रायाद्बृहस्पतिसुतः कचः । तदाभिपूजितो देवैः समीपं वृषपर्वणः ॥

tathety uktvā tataḥ prāyād br̥haspatisutaḥ kacaḥ । tadābhipūjito devaiḥ samīpaṁ vr̥ṣaparvaṇaḥ ॥

स गत्वा त्वरितो राजन्देवैः संप्रेषितः कचः । असुरेन्द्रपुरे शुक्रं दृष्ट्वा वाक्यमुवाच ह ॥

sa gatvā tvarito rājan devaiḥ saṁpreṣitaḥ kacaḥ । asurendrapure śukraṁ dr̥ṣṭvā vākyam uvāca ha ॥

ऋषेरङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेः । नाम्ना कच इति ख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान् ॥

r̥ṣer aṅgirasaḥ pautraṁ putraṁ sākṣād br̥haspateḥ । nāmnā kaca iti khyātaṁ śiṣyaṁ gr̥hṇātu māṁ bhavān ॥

ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरौ । अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन्सहस्रं परिवत्सरान् ॥

brahmacaryaṁ cariṣyāmi tvayy ahaṁ paramaṁ gurau । anumanyasva māṁ brahman sahasraṁ parivatsarān ॥

शुक्र उवाच । कच सुस्वागतं तेऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः । अर्चयिष्येऽहमर्च्यं त्वामर्चितोऽस्तु बृहस्पतिः ॥

śukra uvāca । kaca susvāgataṁ te ’stu pratigr̥hṇāmi te vacaḥ । arcayiṣye ’ham arcyaṁ tvām arcito ’stu br̥haspatiḥ ॥

वैशंपायन उवाच । कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम् । आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kacas tu taṁ tathety uktvā pratijagrāha tad vratam । ādiṣṭaṁ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam ॥

व्रतस्य व्रतकालं स यथोक्तं प्रत्यगृह्णत । आराधयन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत ॥

vratasya vratakālaṁ sa yathoktaṁ pratyagr̥hṇata । ārādhayann upādhyāyaṁ devayānīṁ ca bhārata ॥

नित्यमाराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगोऽऽमुखे । गायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोषयत् ॥

nityam ārādhayiṣyaṁs tāṁ yuvā yauvanago ’’mukhe । gāyan nr̥tyan vādayaṁś ca devayānīm atoṣayat ॥

संशीलयन्देवयानीं कन्यां संप्राप्तयौवनाम् । पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भारत ॥

saṁśīlayan devayānīṁ kanyāṁ saṁprāptayauvanām । puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiś ca toṣayām āsa bhārata ॥

देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतचारिणम् । अनुगायमाना ललना रहः पर्यचरत्तदा ॥

devayāny api taṁ vipraṁ niyamavratacāriṇam । anugāyamānā lalanā rahaḥ paryacarat tadā ॥

पञ्च वर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम् । तत्रातीयुरथो बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम् ॥

pañca varṣaśatāny evaṁ kacasya carato vratam । tatrātīyur atho buddhvā dānavās taṁ tataḥ kacam ॥

गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येकममर्षिताः । जघ्नुर्बृहस्पतेर्द्वेषाद्विद्यारक्षार्थमेव च । हत्वा शालावृकेभ्यश्च प्रायच्छंस्तिलशः कृतम् ॥

gā rakṣantaṁ vane dr̥ṣṭvā rahasy ekam amarṣitāḥ । jaghnur br̥haspater dveṣād vidyārakṣārtham eva ca । hatvā śālāvr̥kebhyaś ca prāyacchaṁs tilaśaḥ kr̥tam ॥

ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वं निवेशनम् । ता दृष्ट्वा रहिता गास्तु कचेनाभ्यागता वनात् । उवाच वचनं काले देवयान्यथ भारत ॥

tato gāvo nivr̥ttās tā agopāḥ svaṁ niveśanam । tā dr̥ṣṭvā rahitā gās tu kacenābhyāgatā vanāt । uvāca vacanaṁ kāle devayāny atha bhārata ॥

अहुतं चाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो । अगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते ॥

ahutaṁ cāgnihotraṁ te sūryaś cāstaṁ gataḥ prabho । agopāś cāgatā gāvaḥ kacas tāta na dr̥śyate ॥

व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति । तं विना न च जीवेयं कचं सत्यं ब्रवीमि ते ॥

vyaktaṁ hato mr̥to vāpi kacas tāta bhaviṣyati । taṁ vinā na ca jīveyaṁ kacaṁ satyaṁ bravīmi te ॥

शुक्र उवाच । अयमेहीति शब्देन मृतं संजीवयाम्यहम् ॥

śukra uvāca । ayam ehīti śabdena mr̥taṁ saṁjīvayāmy aham ॥

वैशंपायन उवाच । ततः संजीवनीं विद्यां प्रयुज्य कचमाह्वयत् । आहूतः प्रादुरभवत्कचोऽरिष्टोऽथ विद्यया । हतोऽहमिति चाचख्यौ पृष्टो ब्राह्मणकन्यया ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ saṁjīvanīṁ vidyāṁ prayujya kacam āhvayat । āhūtaḥ prādurabhavat kaco ’riṣṭo ’tha vidyayā । hato ’ham iti cācakhyau pr̥ṣṭo brāhmaṇakanyayā ॥

स पुनर्देवयान्योक्तः पुष्पाहारो यदृच्छया । वनं ययौ ततो विप्रो ददृशुर्दानवाश्च तम् ॥

sa punar devayānyoktaḥ puṣpāhāro yadr̥cchayā । vanaṁ yayau tato vipro dadr̥śur dānavāś ca tam ॥

ततो द्वितीयं हत्वा तं दग्ध्वा कृत्वा च चूर्णशः । प्रायच्छन्ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तदा ॥

tato dvitīyaṁ hatvā taṁ dagdhvā kr̥tvā ca cūrṇaśaḥ । prāyacchan brāhmaṇāyaiva surāyām asurās tadā ॥

देवयान्यथ भूयोऽपि वाक्यं पितरमब्रवीत् । पुष्पाहारः प्रेषणकृत्कचस्तात न दृश्यते ॥

devayāny atha bhūyo ’pi vākyaṁ pitaram abravīt । puṣpāhāraḥ preṣaṇakr̥t kacas tāta na dr̥śyate ॥

शुक्र उवाच । बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः । विद्यया जीवितोऽप्येवं हन्यते करवाणि किम् ॥

śukra uvāca । br̥haspateḥ sutaḥ putri kacaḥ pretagatiṁ gataḥ । vidyayā jīvito ’py evaṁ hanyate karavāṇi kim ॥

मैवं शुचो मा रुद देवयानि; न त्वादृशी मर्त्यमनुप्रशोचेत् । सुराश्च विश्वे च जगच्च सर्व;मुपस्थितां वैकृतिमानमन्ति ॥

maivaṁ śuco mā ruda devayāni; na tvādr̥śī martyam anupraśocet । surāś ca viśve ca jagac ca sarvam; upasthitāṁ vaikr̥tim ānamanti ॥

देवयान्युवाच । यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो; बृहस्पतिश्चापि पिता तपोधनः । ऋषेः पुत्रं तमथो वापि पौत्रं; कथं न शोचेयमहं न रुद्याम् ॥

devayāny uvāca । yasyāṅgirā vr̥ddhatamaḥ pitāmaho; br̥haspatiś cāpi pitā tapodhanaḥ । r̥ṣeḥ putraṁ tam atho vāpi pautraṁ; kathaṁ na śoceyam ahaṁ na rudyām ॥

स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च; सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः । कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये; प्रियो हि मे तात कचोऽभिरूपः ॥

sa brahmacārī ca tapodhanaś ca; sadotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ । kacasya mārgaṁ pratipatsye na bhokṣye; priyo hi me tāta kaco ’bhirūpaḥ ॥

शुक्र उवाच । असंशयं मामसुरा द्विषन्ति; ये मे शिष्यं नागसं सूदयन्ति । अब्राह्मणं कर्तुमिच्छन्ति रौद्रा;स्ते मां यथा प्रस्तुतं दानवैर्हि । अप्यस्य पापस्य भवेदिहान्तः; कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम् ॥

śukra uvāca । asaṁśayaṁ mām asurā dviṣanti; ye me śiṣyaṁ nāgasaṁ sūdayanti । abrāhmaṇaṁ kartum icchanti raudrās; te māṁ yathā prastutaṁ dānavair hi । apy asya pāpasya bhaved ihāntaḥ; kaṁ brahmahatyā na dahed apīndram ॥

वैशंपायन उवाच । संचोदितो देवयान्या महर्षिः पुनराह्वयत् । संरम्भेणैव काव्यो हि बृहस्पतिसुतं कचम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । saṁcodito devayānyā maharṣiḥ punar āhvayat । saṁrambheṇaiva kāvyo hi br̥haspatisutaṁ kacam ॥

गुरोर्भीतो विद्यया चोपहूतः; शनैर्वाचं जठरे व्याजहार । तमब्रवीत्केन पथोपनीतो; ममोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र ॥

guror bhīto vidyayā copahūtaḥ; śanair vācaṁ jaṭhare vyājahāra । tam abravīt kena pathopanīto; mamodare tiṣṭhasi brūhi vipra ॥

कच उवाच । भवत्प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः; स्मरे च सर्वं यच्च यथा च वृत्तम् । न त्वेवं स्यात्तपसो व्ययो मे; ततः क्लेशं घोरमिमं सहामि ॥

kaca uvāca । bhavatprasādān na jahāti māṁ smr̥tiḥ; smare ca sarvaṁ yac ca yathā ca vr̥ttam । na tv evaṁ syāt tapaso vyayo me; tataḥ kleśaṁ ghoram imaṁ sahāmi ॥

असुरैः सुरायां भवतोऽस्मि दत्तो; हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य । ब्राह्मीं मायामासुरी चैव माया; त्वयि स्थिते कथमेवातिवर्तेत् ॥

asuraiḥ surāyāṁ bhavato ’smi datto; hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya । brāhmīṁ māyām āsurī caiva māyā; tvayi sthite katham evātivartet ॥

शुक्र उवाच । किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से; वधेन मे जीवितं स्यात्कचस्य । नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनेन; दृश्येत्कचो मद्गतो देवयानि ॥

śukra uvāca । kiṁ te priyaṁ karavāṇy adya vatse; vadhena me jīvitaṁ syāt kacasya । nānyatra kukṣer mama bhedanena; dr̥śyet kaco madgato devayāni ॥

देवयान्युवाच । द्वौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेतां; कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः । कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म; तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता ॥

devayāny uvāca । dvau māṁ śokāv agnikalpau dahetāṁ; kacasya nāśas tava caivopaghātaḥ । kacasya nāśe mama nāsti śarma; tavopaghāte jīvituṁ nāsmi śaktā ॥

शुक्र उवाच । संसिद्धरूपोऽसि बृहस्पतेः सुत; यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी । विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं; न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य ॥

śukra uvāca । saṁsiddharūpo ’si br̥haspateḥ suta; yat tvāṁ bhaktaṁ bhajate devayānī । vidyām imāṁ prāpnuhi jīvanīṁ tvaṁ; na ced indraḥ kacarūpī tvam adya ॥

न निवर्तेत्पुनर्जीवन्कश्चिदन्यो ममोदरात् । ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्यामवाप्नुहि ॥

na nivartet punar jīvan kaś cid anyo mamodarāt । brāhmaṇaṁ varjayitvaikaṁ tasmād vidyām avāpnuhi ॥

पुत्रो भूत्वा भावय भावितो मा;मस्माद्देहादुपनिष्क्रम्य तात । समीक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां; गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः ॥

putro bhūtvā bhāvaya bhāvito mām; asmād dehād upaniṣkramya tāta । samīkṣethā dharmavatīm avekṣāṁ; guroḥ sakāśāt prāpya vidyāṁ savidyaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां; भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः । कचोऽभिरूपो दक्षिणं ब्राह्मणस्य; शुक्लात्यये पौर्णमास्यामिवेन्दुः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । guroḥ sakāśāt samavāpya vidyāṁ; bhittvā kukṣiṁ nirvicakrāma vipraḥ । kaco ’bhirūpo dakṣiṇaṁ brāhmaṇasya; śuklātyaye paurṇamāsyām ivenduḥ ॥

दृष्ट्वा च तं पतितं ब्रह्मराशि;मुत्थापयामास मृतं कचोऽपि । विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य; ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच ॥

dr̥ṣṭvā ca taṁ patitaṁ brahmarāśim; utthāpayām āsa mr̥taṁ kaco ’pi । vidyāṁ siddhāṁ tām avāpyābhivādya; tataḥ kacas taṁ gurum ity uvāca ॥

ऋतस्य दातारमनुत्तमस्य; निधिं निधीनां चतुरन्वयानाम् । ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयं; पापाँल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठान् ॥

r̥tasya dātāram anuttamasya; nidhiṁ nidhīnāṁ caturanvayānām । ye nādriyante gurum arcanīyaṁ; pāpām̐l lokāṁs te vrajanty apratiṣṭhān ॥

वैशंपायन उवाच । सुरापानाद्वञ्चनां प्रापयित्वा; संज्ञानाशं चैव तथातिघोरम् । दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं; पीतं तदा सुरया मोहितेन ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । surāpānād vañcanāṁ prāpayitvā; saṁjñānāśaṁ caiva tathātighoram । dr̥ṣṭvā kacaṁ cāpi tathābhirūpaṁ; pītaṁ tadā surayā mohitena ॥

समन्युरुत्थाय महानुभाव;स्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः । काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद; सुरापानं प्रति वै जातशङ्कः ॥

samanyur utthāya mahānubhāvas; tadośanā viprahitaṁ cikīrṣuḥ । kāvyaḥ svayaṁ vākyam idaṁ jagāda; surāpānaṁ prati vai jātaśaṅkaḥ ॥

यो ब्राह्मणोऽद्य प्रभृतीह कश्चि;न्मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः । अपेतधर्मो ब्रह्महा चैव स स्या;दस्मिँल्लोके गर्हितः स्यात्परे च ॥

yo brāhmaṇo ’dya prabhr̥tīha kaś cin; mohāt surāṁ pāsyati mandabuddhiḥ । apetadharmo brahmahā caiva sa syād; asmim̐l loke garhitaḥ syāt pare ca ॥

मया चेमां विप्रधर्मोक्तिसीमां; मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके । सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां; देवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्वे ॥

mayā cemāṁ vipradharmoktisīmāṁ; maryādāṁ vai sthāpitāṁ sarvaloke । santo viprāḥ śuśruvāṁso gurūṇāṁ; devā lokāś copaśr̥ṇvantu sarve ॥

इतीदमुक्त्वा स महानुभाव;स्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयः । तान्दानवान्दैवविमूढबुद्धी;निदं समाहूय वचोऽभ्युवाच ॥

itīdam uktvā sa mahānubhāvas; taponidhīnāṁ nidhir aprameyaḥ । tān dānavān daivavimūḍhabuddhīn; idaṁ samāhūya vaco ’bhyuvāca ॥

आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ; सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशे । संजीवनीं प्राप्य विद्यां महार्थां; तुल्यप्रभावो ब्रह्मणा ब्रह्मभूतः ॥

ācakṣe vo dānavā bāliśāḥ stha; siddhaḥ kaco vatsyati matsakāśe । saṁjīvanīṁ prāpya vidyāṁ mahārthāṁ; tulyaprabhāvo brahmaṇā brahmabhūtaḥ ॥

गुरोरुष्य सकाशे तु दश वर्षशतानि सः । अनुज्ञातः कचो गन्तुमियेष त्रिदशालयम् ॥

guror uṣya sakāśe tu daśa varṣaśatāni saḥ । anujñātaḥ kaco gantum iyeṣa tridaśālayam ॥