Adhyāya 70

वैशंपायन उवाच । प्रजापतेस्तु दक्षस्य मनोर्वैवस्वतस्य च । भरतस्य कुरोः पूरोरजमीढस्य चान्वये ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । prajāpates tu dakṣasya manor vaivasvatasya ca । bharatasya kuroḥ pūror ajamīḍhasya cānvaye ॥

यादवानामिमं वंशं पौरवाणां च सर्वशः । तथैव भारतानां च पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् । धन्यं यशस्यमायुष्यं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ॥

yādavānām imaṁ vaṁśaṁ pauravāṇāṁ ca sarvaśaḥ । tathaiva bhāratānāṁ ca puṇyaṁ svastyayanaṁ mahat । dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyaṁ kīrtayiṣyāmi te ’nagha ॥

तेजोभिरुदिताः सर्वे महर्षिसमतेजसः । दश प्रचेतसः पुत्राः सन्तः पूर्वजनाः स्मृताः । मेघजेनाग्निना ये ते पूर्वं दग्धा महौजसः ॥

tejobhir uditāḥ sarve maharṣisamatejasaḥ । daśa pracetasaḥ putrāḥ santaḥ pūrvajanāḥ smr̥tāḥ । meghajenāgninā ye te pūrvaṁ dagdhā mahaujasaḥ ॥

तेभ्यः प्राचेतसो जज्ञे दक्षो दक्षादिमाः प्रजाः । संभूताः पुरुषव्याघ्र स हि लोकपितामहः ॥

tebhyaḥ prācetaso jajñe dakṣo dakṣād imāḥ prajāḥ । saṁbhūtāḥ puruṣavyāghra sa hi lokapitāmahaḥ ॥

वीरिण्या सह संगम्य दक्षः प्राचेतसो मुनिः । आत्मतुल्यानजनयत्सहस्रं संशितव्रतान् ॥

vīriṇyā saha saṁgamya dakṣaḥ prācetaso muniḥ । ātmatulyān ajanayat sahasraṁ saṁśitavratān ॥

सहस्रसंख्यान्समितान्सुतान्दक्षस्य नारदः । मोक्षमध्यापयामास सांख्यज्ञानमनुत्तमम् ॥

sahasrasaṁkhyān samitān sutān dakṣasya nāradaḥ । mokṣam adhyāpayām āsa sāṁkhyajñānam anuttamam ॥

ततः पञ्चाशतं कन्याः पुत्रिका अभिसंदधे । प्रजापतिः प्रजा दक्षः सिसृक्षुर्जनमेजय ॥

tataḥ pañcāśataṁ kanyāḥ putrikā abhisaṁdadhe । prajāpatiḥ prajā dakṣaḥ sisr̥kṣur janamejaya ॥

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे ॥

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa । kālasya nayane yuktāḥ saptaviṁśatim indave ॥

त्रयोदशानां पत्नीनां या तु दाक्षायणी वरा । मारीचः कश्यपस्तस्यामादित्यान्समजीजनत् । इन्द्रादीन्वीर्यसंपन्नान्विवस्वन्तमथापि च ॥

trayodaśānāṁ patnīnāṁ yā tu dākṣāyaṇī varā । mārīcaḥ kaśyapas tasyām ādityān samajījanat । indrādīn vīryasaṁpannān vivasvantam athāpi ca ॥

विवस्वतः सुतो जज्ञे यमो वैवस्वतः प्रभुः । मार्तण्डश्च यमस्यापि पुत्रो राजन्नजायत ॥

vivasvataḥ suto jajñe yamo vaivasvataḥ prabhuḥ । mārtaṇḍaś ca yamasyāpi putro rājann ajāyata ॥

मार्तण्डस्य मनुर्धीमानजायत सुतः प्रभुः । मनोर्वंशो मानवानां ततोऽयं प्रथितोऽभवत् । ब्रह्मक्षत्रादयस्तस्मान्मनोर्जातास्तु मानवाः ॥

mārtaṇḍasya manur dhīmān ajāyata sutaḥ prabhuḥ । manor vaṁśo mānavānāṁ tato ’yaṁ prathito ’bhavat । brahmakṣatrādayas tasmān manor jātās tu mānavāḥ ॥

तत्राभवत्तदा राजन्ब्रह्म क्षत्रेण संगतम् । ब्राह्मणा मानवास्तेषां साङ्गं वेदमदीधरन् ॥

tatrābhavat tadā rājan brahma kṣatreṇa saṁgatam । brāhmaṇā mānavās teṣāṁ sāṅgaṁ vedam adīdharan ॥

वेनं धृष्णुं नरिष्यन्तं नाभागेक्ष्वाकुमेव च । करूषमथ शर्यातिं तथैवात्राष्टमीमिलाम् ॥

venaṁ dhr̥ṣṇuṁ nariṣyantaṁ nābhāgekṣvākum eva ca । karūṣam atha śaryātiṁ tathaivātrāṣṭamīm ilām ॥

पृषध्रनवमानाहुः क्षत्रधर्मपरायणान् । नाभागारिष्टदशमान्मनोः पुत्रान्महाबलान् ॥

pr̥ṣadhranavamān āhuḥ kṣatradharmaparāyaṇān । nābhāgāriṣṭadaśamān manoḥ putrān mahābalān ॥

पञ्चाशतं मनोः पुत्रास्तथैवान्येऽभवन्क्षितौ । अन्योन्यभेदात्ते सर्वे विनेशुरिति नः श्रुतम् ॥

pañcāśataṁ manoḥ putrās tathaivānye ’bhavan kṣitau । anyonyabhedāt te sarve vineśur iti naḥ śrutam ॥

पुरूरवास्ततो विद्वानिलायां समपद्यत । सा वै तस्याभवन्माता पिता चेति हि नः श्रुतम् ॥

purūravās tato vidvān ilāyāṁ samapadyata । sā vai tasyābhavan mātā pitā ceti hi naḥ śrutam ॥

त्रयोदश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः । अमानुषैर्वृतः सत्त्वैर्मानुषः सन्महायशाः ॥

trayodaśa samudrasya dvīpān aśnan purūravāḥ । amānuṣair vr̥taḥ sattvair mānuṣaḥ san mahāyaśāḥ ॥

विप्रैः स विग्रहं चक्रे वीर्योन्मत्तः पुरूरवाः । जहार च स विप्राणां रत्नान्युत्क्रोशतामपि ॥

vipraiḥ sa vigrahaṁ cakre vīryonmattaḥ purūravāḥ । jahāra ca sa viprāṇāṁ ratnāny utkrośatām api ॥

सनत्कुमारस्तं राजन्ब्रह्मलोकादुपेत्य ह । अनुदर्शयां ततश्चक्रे प्रत्यगृह्णान्न चाप्यसौ ॥

sanatkumāras taṁ rājan brahmalokād upetya ha । anudarśayāṁ tataś cakre pratyagr̥hṇān na cāpy asau ॥

ततो महर्षिभिः क्रुद्धैः शप्तः सद्यो व्यनश्यत । लोभान्वितो मदबलान्नष्टसंज्ञो नराधिपः ॥

tato maharṣibhiḥ kruddhaiḥ śaptaḥ sadyo vyanaśyata । lobhānvito madabalān naṣṭasaṁjño narādhipaḥ ॥

स हि गन्धर्वलोकस्थ उर्वश्या सहितो विराट् । आनिनाय क्रियार्थेऽग्नीन्यथावद्विहितांस्त्रिधा ॥

sa hi gandharvalokastha urvaśyā sahito virāṭ । ānināya kriyārthe ’gnīn yathāvad vihitāṁs tridhā ॥

षट्पुत्रा जज्ञिरेऽथैलादायुर्धीमानमावसुः । दृढायुश्च वनायुश्च श्रुतायुश्चोर्वशीसुताः ॥

ṣaṭ putrā jajñire ’thailād āyur dhīmān amāvasuḥ । dr̥ḍhāyuś ca vanāyuś ca śrutāyuś corvaśīsutāḥ ॥

नहुषं वृद्धशर्माणं रजिं रम्भमनेनसम् । स्वर्भानवीसुतानेतानायोः पुत्रान्प्रचक्षते ॥

nahuṣaṁ vr̥ddhaśarmāṇaṁ rajiṁ rambham anenasam । svarbhānavīsutān etān āyoḥ putrān pracakṣate ॥

आयुषो नहुषः पुत्रो धीमान्सत्यपराक्रमः । राज्यं शशास सुमहद्धर्मेण पृथिवीपतिः ॥

āyuṣo nahuṣaḥ putro dhīmān satyaparākramaḥ । rājyaṁ śaśāsa sumahad dharmeṇa pr̥thivīpatiḥ ॥

पितॄन्देवानृषीन्विप्रान्गन्धर्वोरगराक्षसान् । नहुषः पालयामास ब्रह्मक्षत्रमथो विशः ॥

pitr̥̄n devān r̥ṣīn viprān gandharvoragarākṣasān । nahuṣaḥ pālayām āsa brahmakṣatram atho viśaḥ ॥

स हत्वा दस्युसंघातानृषीन्करमदापयत् । पशुवच्चैव तान्पृष्ठे वाहयामास वीर्यवान् ॥

sa hatvā dasyusaṁghātān r̥ṣīn karam adāpayat । paśuvac caiva tān pr̥ṣṭhe vāhayām āsa vīryavān ॥

कारयामास चेन्द्रत्वमभिभूय दिवौकसः । तेजसा तपसा चैव विक्रमेणौजसा तथा ॥

kārayām āsa cendratvam abhibhūya divaukasaḥ । tejasā tapasā caiva vikrameṇaujasā tathā ॥

यतिं ययातिं संयातिमायातिं पाञ्चमुद्धवम् । नहुषो जनयामास षट्पुत्रान्प्रियवाससि ॥

yatiṁ yayātiṁ saṁyātim āyātiṁ pāñcam uddhavam । nahuṣo janayām āsa ṣaṭ putrān priyavāsasi ॥

ययातिर्नाहुषः सम्राडासीत्सत्यपराक्रमः । स पालयामास महीमीजे च विविधैः सवैः ॥

yayātir nāhuṣaḥ samrāḍ āsīt satyaparākramaḥ । sa pālayām āsa mahīm īje ca vividhaiḥ savaiḥ ॥

अतिशक्त्या पितॄनर्चन्देवांश्च प्रयतः सदा । अन्वगृह्णात्प्रजाः सर्वा ययातिरपराजितः ॥

atiśaktyā pitr̥̄n arcan devāṁś ca prayataḥ sadā । anvagr̥hṇāt prajāḥ sarvā yayātir aparājitaḥ ॥

तस्य पुत्रा महेष्वासाः सर्वैः समुदिता गुणैः । देवयान्यां महाराज शर्मिष्ठायां च जज्ञिरे ॥

tasya putrā maheṣvāsāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ । devayānyāṁ mahārāja śarmiṣṭhāyāṁ ca jajñire ॥

देवयान्यामजायेतां यदुस्तुर्वसुरेव च । द्रुह्युश्चानुश्च पूरुश्च शर्मिष्ठायां प्रजज्ञिरे ॥

devayānyām ajāyetāṁ yadus turvasur eva ca । druhyuś cānuś ca pūruś ca śarmiṣṭhāyāṁ prajajñire ॥

स शाश्वतीः समा राजन्प्रजा धर्मेण पालयन् । जरामार्छन्महाघोरां नाहुषो रूपनाशिनीम् ॥

sa śāśvatīḥ samā rājan prajā dharmeṇa pālayan । jarām ārchan mahāghorāṁ nāhuṣo rūpanāśinīm ॥

जराभिभूतः पुत्रान्स राजा वचनमब्रवीत् । यदुं पूरुं तुर्वसुं च द्रुह्युं चानुं च भारत ॥

jarābhibhūtaḥ putrān sa rājā vacanam abravīt । yaduṁ pūruṁ turvasuṁ ca druhyuṁ cānuṁ ca bhārata ॥

यौवनेन चरन्कामान्युवा युवतिभिः सह । विहर्तुमहमिच्छामि साह्यं कुरुत पुत्रकाः ॥

yauvanena caran kāmān yuvā yuvatibhiḥ saha । vihartum aham icchāmi sāhyaṁ kuruta putrakāḥ ॥

तं पुत्रो देवयानेयः पूर्वजो यदुरब्रवीत् । किं कार्यं भवतः कार्यमस्माभिर्यौवनेन च ॥

taṁ putro devayāneyaḥ pūrvajo yadur abravīt । kiṁ kāryaṁ bhavataḥ kāryam asmābhir yauvanena ca ॥

ययातिरब्रवीत्तं वै जरा मे प्रतिगृह्यताम् । यौवनेन त्वदीयेन चरेयं विषयानहम् ॥

yayātir abravīt taṁ vai jarā me pratigr̥hyatām । yauvanena tvadīyena careyaṁ viṣayān aham ॥

यजतो दीर्घसत्रैर्मे शापाच्चोशनसो मुनेः । कामार्थः परिहीणो मे तप्येऽहं तेन पुत्रकाः ॥

yajato dīrghasatrair me śāpāc cośanaso muneḥ । kāmārthaḥ parihīṇo me tapye ’haṁ tena putrakāḥ ॥

मामकेन शरीरेण राज्यमेकः प्रशास्तु वः । अहं तन्वाभिनवया युवा कामानवाप्नुयाम् ॥

māmakena śarīreṇa rājyam ekaḥ praśāstu vaḥ । ahaṁ tanvābhinavayā yuvā kāmān avāpnuyām ॥

न ते तस्य प्रत्यगृह्णन्यदुप्रभृतयो जराम् । तमब्रवीत्ततः पूरुः कनीयान्सत्यविक्रमः ॥

na te tasya pratyagr̥hṇan yaduprabhr̥tayo jarām । tam abravīt tataḥ pūruḥ kanīyān satyavikramaḥ ॥

राजंश्चराभिनवया तन्वा यौवनगोचरः । अहं जरां समास्थाय राज्ये स्थास्यामि तेऽऽज्ञया ॥

rājaṁś carābhinavayā tanvā yauvanagocaraḥ । ahaṁ jarāṁ samāsthāya rājye sthāsyāmi te ’’jñayā ॥

एवमुक्तः स राजर्षिस्तपोवीर्यसमाश्रयात् । संचारयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि ॥

evam uktaḥ sa rājarṣis tapovīryasamāśrayāt । saṁcārayām āsa jarāṁ tadā putre mahātmani ॥

पौरवेणाथ वयसा राजा यौवनमास्थितः । यायातेनापि वयसा राज्यं पूरुरकारयत् ॥

pauraveṇātha vayasā rājā yauvanam āsthitaḥ । yāyātenāpi vayasā rājyaṁ pūrur akārayat ॥

ततो वर्षसहस्रान्ते ययातिरपराजितः । अतृप्त एव कामानां पूरुं पुत्रमुवाच ह ॥

tato varṣasahasrānte yayātir aparājitaḥ । atr̥pta eva kāmānāṁ pūruṁ putram uvāca ha ॥

त्वया दायादवानस्मि त्वं मे वंशकरः सुतः । पौरवो वंश इति ते ख्यातिं लोके गमिष्यति ॥

tvayā dāyādavān asmi tvaṁ me vaṁśakaraḥ sutaḥ । pauravo vaṁśa iti te khyātiṁ loke gamiṣyati ॥

ततः स नृपशार्दूलः पूरुं राज्येऽभिषिच्य च । कालेन महता पश्चात्कालधर्ममुपेयिवान् ॥

tataḥ sa nr̥paśārdūlaḥ pūruṁ rājye ’bhiṣicya ca । kālena mahatā paścāt kāladharmam upeyivān ॥