Adhyāya 7

सूत उवाच । शप्तस्तु भृगुणा वह्निः क्रुद्धो वाक्यमथाब्रवीत् । किमिदं साहसं ब्रह्मन्कृतवानसि सांप्रतम् ॥

sūta uvāca । śaptas tu bhr̥guṇā vahniḥ kruddho vākyam athābravīt । kim idaṁ sāhasaṁ brahman kr̥tavān asi sāṁpratam ॥

धर्मे प्रयतमानस्य सत्यं च वदतः समम् । पृष्टो यदब्रुवं सत्यं व्यभिचारोऽत्र को मम ॥

dharme prayatamānasya satyaṁ ca vadataḥ samam । pr̥ṣṭo yad abruvaṁ satyaṁ vyabhicāro ’tra ko mama ॥

पृष्टो हि साक्षी यः साक्ष्यं जानमानोऽन्यथा वदेत् । स पूर्वानात्मनः सप्त कुले हन्यात्तथा परान् ॥

pr̥ṣṭo hi sākṣī yaḥ sākṣyaṁ jānamāno ’nyathā vadet । sa pūrvān ātmanaḥ sapta kule hanyāt tathā parān ॥

यश्च कार्यार्थतत्त्वज्ञो जानमानो न भाषते । सोऽपि तेनैव पापेन लिप्यते नात्र संशयः ॥

yaś ca kāryārthatattvajño jānamāno na bhāṣate । so ’pi tenaiva pāpena lipyate nātra saṁśayaḥ ॥

शक्तोऽहमपि शप्तुं त्वां मान्यास्तु ब्राह्मणा मम । जानतोऽपि च ते व्यक्तं कथयिष्ये निबोध तत् ॥

śakto ’ham api śaptuṁ tvāṁ mānyās tu brāhmaṇā mama । jānato ’pi ca te vyaktaṁ kathayiṣye nibodha tat ॥

योगेन बहुधात्मानं कृत्वा तिष्ठामि मूर्तिषु । अग्निहोत्रेषु सत्रेषु क्रियास्वथ मखेषु च ॥

yogena bahudhātmānaṁ kr̥tvā tiṣṭhāmi mūrtiṣu । agnihotreṣu satreṣu kriyāsv atha makheṣu ca ॥

वेदोक्तेन विधानेन मयि यद्धूयते हविः । देवताः पितरश्चैव तेन तृप्ता भवन्ति वै ॥

vedoktena vidhānena mayi yad dhūyate haviḥ । devatāḥ pitaraś caiva tena tr̥ptā bhavanti vai ॥

आपो देवगणाः सर्वे आपः पितृगणास्तथा । दर्शश्च पौर्णमासश्च देवानां पितृभिः सह ॥

āpo devagaṇāḥ sarve āpaḥ pitr̥gaṇās tathā । darśaś ca paurṇamāsaś ca devānāṁ pitr̥bhiḥ saha ॥

देवताः पितरस्तस्मात्पितरश्चापि देवताः । एकीभूताश्च पूज्यन्ते पृथक्त्वेन च पर्वसु ॥

devatāḥ pitaras tasmāt pitaraś cāpi devatāḥ । ekībhūtāś ca pūjyante pr̥thaktvena ca parvasu ॥

देवताः पितरश्चैव जुह्वते मयि यत्सदा । त्रिदशानां पितॄणां च मुखमेवमहं स्मृतः ॥

devatāḥ pitaraś caiva juhvate mayi yat sadā । tridaśānāṁ pitr̥̄ṇāṁ ca mukham evam ahaṁ smr̥taḥ ॥

अमावास्यां च पितरः पौर्णमास्यां च देवताः । मन्मुखेनैव हूयन्ते भुञ्जते च हुतं हविः । सर्वभक्षः कथं तेषां भविष्यामि मुखं त्वहम् ॥

amāvāsyāṁ ca pitaraḥ paurṇamāsyāṁ ca devatāḥ । manmukhenaiva hūyante bhuñjate ca hutaṁ haviḥ । sarvabhakṣaḥ kathaṁ teṣāṁ bhaviṣyāmi mukhaṁ tv aham ॥

चिन्तयित्वा ततो वह्निश्चक्रे संहारमात्मनः । द्विजानामग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च ॥

cintayitvā tato vahniś cakre saṁhāram ātmanaḥ । dvijānām agnihotreṣu yajñasatrakriyāsu ca ॥

निरोंकारवषट्काराः स्वधास्वाहाविवर्जिताः । विनाग्निना प्रजाः सर्वास्तत आसन्सुदुःखिताः ॥

niroṁkāravaṣaṭkārāḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ । vināgninā prajāḥ sarvās tata āsan suduḥkhitāḥ ॥

अथर्षयः समुद्विग्ना देवान्गत्वाब्रुवन्वचः । अग्निनाशात्क्रियाभ्रंशाद्भ्रान्ता लोकास्त्रयोऽनघाः । विधध्वमत्र यत्कार्यं न स्यात्कालात्ययो यथा ॥

atharṣayaḥ samudvignā devān gatvābruvan vacaḥ । agnināśāt kriyābhraṁśād bhrāntā lokās trayo ’naghāḥ । vidhadhvam atra yat kāryaṁ na syāt kālātyayo yathā ॥

अथर्षयश्च देवाश्च ब्रह्माणमुपगम्य तु । अग्नेरावेदयञ्शापं क्रियासंहारमेव च ॥

atharṣayaś ca devāś ca brahmāṇam upagamya tu । agner āvedayañ śāpaṁ kriyāsaṁhāram eva ca ॥

भृगुणा वै महाभाग शप्तोऽग्निः कारणान्तरे । कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक्तथा । हुतभुक्सर्वलोकेषु सर्वभक्षत्वमेष्यति ॥

bhr̥guṇā vai mahābhāga śapto ’gniḥ kāraṇāntare । kathaṁ devamukho bhūtvā yajñabhāgāgrabhuk tathā । hutabhuk sarvalokeṣu sarvabhakṣatvam eṣyati ॥

श्रुत्वा तु तद्वचस्तेषामग्निमाहूय लोककृत् । उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनमव्ययम् ॥

śrutvā tu tad vacas teṣām agnim āhūya lokakr̥t । uvāca vacanaṁ ślakṣṇaṁ bhūtabhāvanam avyayam ॥

लोकानामिह सर्वेषां त्वं कर्ता चान्त एव च । त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन्क्रियाणां च प्रवर्तकः । स तथा कुरु लोकेश नोच्छिद्येरन्क्रिया यथा ॥

lokānām iha sarveṣāṁ tvaṁ kartā cānta eva ca । tvaṁ dhārayasi lokāṁs trīn kriyāṇāṁ ca pravartakaḥ । sa tathā kuru lokeśa nocchidyeran kriyā yathā ॥

कस्मादेवं विमूढस्त्वमीश्वरः सन्हुताशनः । त्वं पवित्रं यदा लोके सर्वभूतगतश्च ह ॥

kasmād evaṁ vimūḍhas tvam īśvaraḥ san hutāśanaḥ । tvaṁ pavitraṁ yadā loke sarvabhūtagataś ca ha ॥

न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वमेष्यसि । उपादानेऽर्चिषो यास्ते सर्वं धक्ष्यन्ति ताः शिखिन् ॥

na tvaṁ sarvaśarīreṇa sarvabhakṣatvam eṣyasi । upādāne ’rciṣo yās te sarvaṁ dhakṣyanti tāḥ śikhin ॥

यथा सूर्यांशुभिः स्पृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते । तथा त्वदर्चिर्निर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति ॥

yathā sūryāṁśubhiḥ spr̥ṣṭaṁ sarvaṁ śuci vibhāvyate । tathā tvadarcirnirdagdhaṁ sarvaṁ śuci bhaviṣyati ॥

तदग्ने त्वं महत्तेजः स्वप्रभावाद्विनिर्गतम् । स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यमृषेर्विभो । देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम् ॥

tad agne tvaṁ mahat tejaḥ svaprabhāvād vinirgatam । svatejasaiva taṁ śāpaṁ kuru satyam r̥ṣer vibho । devānāṁ cātmano bhāgaṁ gr̥hāṇa tvaṁ mukhe hutam ॥

एवमस्त्विति तं वह्निः प्रत्युवाच पितामहम् । जगाम शासनं कर्तुं देवस्य परमेष्ठिनः ॥

evam astv iti taṁ vahniḥ pratyuvāca pitāmaham । jagāma śāsanaṁ kartuṁ devasya parameṣṭhinaḥ ॥

देवर्षयश्च मुदितास्ततो जग्मुर्यथागतम् । ऋषयश्च यथापूर्वं क्रियाः सर्वाः प्रचक्रिरे ॥

devarṣayaś ca muditās tato jagmur yathāgatam । r̥ṣayaś ca yathāpūrvaṁ kriyāḥ sarvāḥ pracakrire ॥

दिवि देवा मुमुदिरे भूतसंघाश्च लौकिकाः । अग्निश्च परमां प्रीतिमवाप हतकल्मषः ॥

divi devā mumudire bhūtasaṁghāś ca laukikāḥ । agniś ca paramāṁ prītim avāpa hatakalmaṣaḥ ॥

एवमेष पुरावृत्त इतिहासोऽग्निशापजः । पुलोमस्य विनाशश्च च्यवनस्य च संभवः ॥

evam eṣa purāvr̥tta itihāso ’gniśāpajaḥ । pulomasya vināśaś ca cyavanasya ca saṁbhavaḥ ॥