Adhyāya 63

वैशंपायन उवाच । स कदाचिन्महाबाहुः प्रभूतबलवाहनः । वनं जगाम गहनं हयनागशतैर्वृतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa kadā cin mahābāhuḥ prabhūtabalavāhanaḥ । vanaṁ jagāma gahanaṁ hayanāgaśatair vr̥taḥ ॥

खड्गशक्तिधरैर्वीरैर्गदामुसलपाणिभिः । प्रासतोमरहस्तैश्च ययौ योधशतैर्वृतः ॥

khaḍgaśaktidharair vīrair gadāmusalapāṇibhiḥ । prāsatomarahastaiś ca yayau yodhaśatair vr̥taḥ ॥

सिंहनादैश्च योधानां शङ्खदुन्दुभिनिस्वनैः । रथनेमिस्वनैश्चापि सनागवरबृंहितैः ॥

siṁhanādaiś ca yodhānāṁ śaṅkhadundubhinisvanaiḥ । rathanemisvanaiś cāpi sanāgavarabr̥ṁhitaiḥ ॥

हेषितस्वनमिश्रैश्च क्ष्वेडितास्फोटितस्वनैः । आसीत्किलकिलाशब्दस्तस्मिन्गच्छति पार्थिवे ॥

heṣitasvanamiśraiś ca kṣveḍitāsphoṭitasvanaiḥ । āsīt kilakilāśabdas tasmin gacchati pārthive ॥

प्रासादवरशृङ्गस्थाः परया नृपशोभया । ददृशुस्तं स्त्रियस्तत्र शूरमात्मयशस्करम् ॥

prāsādavaraśr̥ṅgasthāḥ parayā nr̥paśobhayā । dadr̥śus taṁ striyas tatra śūram ātmayaśaskaram ॥

शक्रोपमममित्रघ्नं परवारणवारणम् । पश्यन्तः स्त्रीगणास्तत्र शस्त्रपाणिं स्म मेनिरे ॥

śakropamam amitraghnaṁ paravāraṇavāraṇam । paśyantaḥ strīgaṇās tatra śastrapāṇiṁ sma menire ॥

अयं स पुरुषव्याघ्रो रणेऽद्भुतपराक्रमः । यस्य बाहुबलं प्राप्य न भवन्त्यसुहृद्गणाः ॥

ayaṁ sa puruṣavyāghro raṇe ’dbhutaparākramaḥ । yasya bāhubalaṁ prāpya na bhavanty asuhr̥dgaṇāḥ ॥

इति वाचो ब्रुवन्त्यस्ताः स्त्रियः प्रेम्णा नराधिपम् । तुष्टुवुः पुष्पवृष्टीश्च ससृजुस्तस्य मूर्धनि ॥

iti vāco bruvantyas tāḥ striyaḥ premṇā narādhipam । tuṣṭuvuḥ puṣpavr̥ṣṭīś ca sasr̥jus tasya mūrdhani ॥

तत्र तत्र च विप्रेन्द्रैः स्तूयमानः समन्ततः । निर्ययौ परया प्रीत्या वनं मृगजिघांसया ॥

tatra tatra ca viprendraiḥ stūyamānaḥ samantataḥ । niryayau parayā prītyā vanaṁ mr̥gajighāṁsayā ॥

सुदूरमनुजग्मुस्तं पौरजानपदास्तदा । न्यवर्तन्त ततः पश्चादनुज्ञाता नृपेण ह ॥

sudūram anujagmus taṁ paurajānapadās tadā । nyavartanta tataḥ paścād anujñātā nr̥peṇa ha ॥

सुपर्णप्रतिमेनाथ रथेन वसुधाधिपः । महीमापूरयामास घोषेण त्रिदिवं तथा ॥

suparṇapratimenātha rathena vasudhādhipaḥ । mahīm āpūrayām āsa ghoṣeṇa tridivaṁ tathā ॥

स गच्छन्ददृशे धीमान्नन्दनप्रतिमं वनम् । बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थधवसंकुलम् ॥

sa gacchan dadr̥śe dhīmān nandanapratimaṁ vanam । bilvārkakhadirākīrṇaṁ kapitthadhavasaṁkulam ॥

विषमं पर्वतप्रस्थैरश्मभिश्च समावृतम् । निर्जलं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम् । मृगसंघैर्वृतं घोरैरन्यैश्चापि वनेचरैः ॥

viṣamaṁ parvataprasthair aśmabhiś ca samāvr̥tam । nirjalaṁ nirmanuṣyaṁ ca bahuyojanam āyatam । mr̥gasaṁghair vr̥taṁ ghorair anyaiś cāpi vanecaraiḥ ॥

तद्वनं मनुजव्याघ्रः सभृत्यबलवाहनः । लोडयामास दुःषन्तः सूदयन्विविधान्मृगान् ॥

tad vanaṁ manujavyāghraḥ sabhr̥tyabalavāhanaḥ । loḍayām āsa duḥṣantaḥ sūdayan vividhān mr̥gān ॥

बाणगोचरसंप्राप्तांस्तत्र व्याघ्रगणान्बहून् । पातयामास दुःषन्तो निर्बिभेद च सायकैः ॥

bāṇagocarasaṁprāptāṁs tatra vyāghragaṇān bahūn । pātayām āsa duḥṣanto nirbibheda ca sāyakaiḥ ॥

दूरस्थान्सायकैः कांश्चिदभिनत्स नरर्षभः । अभ्याशमागतांश्चान्यान्खड्गेन निरकृन्तत ॥

dūrasthān sāyakaiḥ kāṁś cid abhinat sa nararṣabhaḥ । abhyāśam āgatāṁś cānyān khaḍgena nirakr̥ntata ॥

कांश्चिदेणान्स निर्जघ्ने शक्त्या शक्तिमतां वरः । गदामण्डलतत्त्वज्ञश्चचारामितविक्रमः ॥

kāṁś cid eṇān sa nirjaghne śaktyā śaktimatāṁ varaḥ । gadāmaṇḍalatattvajñaś cacārāmitavikramaḥ ॥

तोमरैरसिभिश्चापि गदामुसलकर्पणैः । चचार स विनिघ्नन्वै वन्यांस्तत्र मृगद्विजान् ॥

tomarair asibhiś cāpi gadāmusalakarpaṇaiḥ । cacāra sa vinighnan vai vanyāṁs tatra mr̥gadvijān ॥

राज्ञा चाद्भुतवीर्येण योधैश्च समरप्रियैः । लोड्यमानं महारण्यं तत्यजुश्च महामृगाः ॥

rājñā cādbhutavīryeṇa yodhaiś ca samarapriyaiḥ । loḍyamānaṁ mahāraṇyaṁ tatyajuś ca mahāmr̥gāḥ ॥

तत्र विद्रुतसंघानि हतयूथपतीनि च । मृगयूथान्यथौत्सुक्याच्छब्दं चक्रुस्ततस्ततः ॥

tatra vidrutasaṁghāni hatayūthapatīni ca । mr̥gayūthāny athautsukyāc chabdaṁ cakrus tatas tataḥ ॥

शुष्कां चापि नदीं गत्वा जलनैराश्यकर्शिताः । व्यायामक्लान्तहृदयाः पतन्ति स्म विचेतसः ॥

śuṣkāṁ cāpi nadīṁ gatvā jalanairāśyakarśitāḥ । vyāyāmaklāntahr̥dayāḥ patanti sma vicetasaḥ ॥

क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च पतिता भुवि । केचित्तत्र नरव्याघ्रैरभक्ष्यन्त बुभुक्षितैः ॥

kṣutpipāsāparītāś ca śrāntāś ca patitā bhuvi । ke cit tatra naravyāghrair abhakṣyanta bubhukṣitaiḥ ॥

केचिदग्निमथोत्पाद्य समिध्य च वनेचराः । भक्षयन्ति स्म मांसानि प्रकुट्य विधिवत्तदा ॥

ke cid agnim athotpādya samidhya ca vanecarāḥ । bhakṣayanti sma māṁsāni prakuṭya vidhivat tadā ॥

तत्र केचिद्गजा मत्ता बलिनः शस्त्रविक्षताः । संकोच्याग्रकरान्भीताः प्रद्रवन्ति स्म वेगिताः ॥

tatra ke cid gajā mattā balinaḥ śastravikṣatāḥ । saṁkocyāgrakarān bhītāḥ pradravanti sma vegitāḥ ॥

शकृन्मूत्रं सृजन्तश्च क्षरन्तः शोणितं बहु । वन्या गजवरास्तत्र ममृदुर्मनुजान्बहून् ॥

śakr̥nmūtraṁ sr̥jantaś ca kṣarantaḥ śoṇitaṁ bahu । vanyā gajavarās tatra mamr̥dur manujān bahūn ॥

तद्वनं बलमेघेन शरधारेण संवृतम् । व्यरोचन्महिषाकीर्णं राज्ञा हतमहामृगम् ॥

tad vanaṁ balameghena śaradhāreṇa saṁvr̥tam । vyarocan mahiṣākīrṇaṁ rājñā hatamahāmr̥gam ॥