Adhyāya 39

तक्षक उवाच । दष्टं यदि मयेह त्वं शक्तः किंचिच्चिकित्सितुम् । ततो वृक्षं मया दष्टमिमं जीवय काश्यप ॥

takṣaka uvāca । daṣṭaṁ yadi mayeha tvaṁ śaktaḥ kiṁ cic cikitsitum । tato vr̥kṣaṁ mayā daṣṭam imaṁ jīvaya kāśyapa ॥

परं मन्त्रबलं यत्ते तद्दर्शय यतस्व च । न्यग्रोधमेनं धक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम ॥

paraṁ mantrabalaṁ yat te tad darśaya yatasva ca । nyagrodham enaṁ dhakṣyāmi paśyatas te dvijottama ॥

काश्यप उवाच । दश नागेन्द्र वृक्षं त्वं यमेनमभिमन्यसे । अहमेनं त्वया दष्टं जीवयिष्ये भुजंगम ॥

kāśyapa uvāca । daśa nāgendra vr̥kṣaṁ tvaṁ yam enam abhimanyase । aham enaṁ tvayā daṣṭaṁ jīvayiṣye bhujaṁgama ॥

सूत उवाच । एवमुक्तः स नागेन्द्रः काश्यपेन महात्मना । अदशद्वृक्षमभ्येत्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तमः ॥

sūta uvāca । evam uktaḥ sa nāgendraḥ kāśyapena mahātmanā । adaśad vr̥kṣam abhyetya nyagrodhaṁ pannagottamaḥ ॥

स वृक्षस्तेन दष्टः सन्सद्य एव महाद्युते । आशीविषविषोपेतः प्रजज्वाल समन्ततः ॥

sa vr̥kṣas tena daṣṭaḥ san sadya eva mahādyute । āśīviṣaviṣopetaḥ prajajvāla samantataḥ ॥

तं दग्ध्वा स नगं नागः काश्यपं पुनरब्रवीत् । कुरु यत्नं द्विजश्रेष्ठ जीवयैनं वनस्पतिम् ॥

taṁ dagdhvā sa nagaṁ nāgaḥ kāśyapaṁ punar abravīt । kuru yatnaṁ dvijaśreṣṭha jīvayainaṁ vanaspatim ॥

भस्मीभूतं ततो वृक्षं पन्नगेन्द्रस्य तेजसा । भस्म सर्वं समाहृत्य काश्यपो वाक्यमब्रवीत् ॥

bhasmībhūtaṁ tato vr̥kṣaṁ pannagendrasya tejasā । bhasma sarvaṁ samāhr̥tya kāśyapo vākyam abravīt ॥

विद्याबलं पन्नगेन्द्र पश्य मेऽस्मिन्वनस्पतौ । अहं संजीवयाम्येनं पश्यतस्ते भुजंगम ॥

vidyābalaṁ pannagendra paśya me ’smin vanaspatau । ahaṁ saṁjīvayāmy enaṁ paśyatas te bhujaṁgama ॥

ततः स भगवान्विद्वान्काश्यपो द्विजसत्तमः । भस्मराशीकृतं वृक्षं विद्यया समजीवयत् ॥

tataḥ sa bhagavān vidvān kāśyapo dvijasattamaḥ । bhasmarāśīkr̥taṁ vr̥kṣaṁ vidyayā samajīvayat ॥

अङ्कुरं तं स कृतवांस्ततः पर्णद्वयान्वितम् । पलाशिनं शाखिनं च तथा विटपिनं पुनः ॥

aṅkuraṁ taṁ sa kr̥tavāṁs tataḥ parṇadvayānvitam । palāśinaṁ śākhinaṁ ca tathā viṭapinaṁ punaḥ ॥

तं दृष्ट्वा जीवितं वृक्षं काश्यपेन महात्मना । उवाच तक्षको ब्रह्मन्नेतदत्यद्भुतं त्वयि ॥

taṁ dr̥ṣṭvā jīvitaṁ vr̥kṣaṁ kāśyapena mahātmanā । uvāca takṣako brahmann etad atyadbhutaṁ tvayi ॥

विप्रेन्द्र यद्विषं हन्या मम वा मद्विधस्य वा । कं त्वमर्थमभिप्रेप्सुर्यासि तत्र तपोधन ॥

viprendra yad viṣaṁ hanyā mama vā madvidhasya vā । kaṁ tvam artham abhiprepsur yāsi tatra tapodhana ॥

यत्तेऽभिलषितं प्राप्तुं फलं तस्मान्नृपोत्तमात् । अहमेव प्रदास्यामि तत्ते यद्यपि दुर्लभम् ॥

yat te ’bhilaṣitaṁ prāptuṁ phalaṁ tasmān nr̥pottamāt । aham eva pradāsyāmi tat te yady api durlabham ॥

विप्रशापाभिभूते च क्षीणायुषि नराधिपे । घटमानस्य ते विप्र सिद्धिः संशयिता भवेत् ॥

vipraśāpābhibhūte ca kṣīṇāyuṣi narādhipe । ghaṭamānasya te vipra siddhiḥ saṁśayitā bhavet ॥

ततो यशः प्रदीप्तं ते त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । विरश्मिरिव घर्मांशुरन्तर्धानमितो व्रजेत् ॥

tato yaśaḥ pradīptaṁ te triṣu lokeṣu viśrutam । viraśmir iva gharmāṁśur antardhānam ito vrajet ॥

काश्यप उवाच । धनार्थी याम्यहं तत्र तन्मे दित्स भुजंगम । ततोऽहं विनिवर्तिष्ये गृहायोरगसत्तम ॥

kāśyapa uvāca । dhanārthī yāmy ahaṁ tatra tan me ditsa bhujaṁgama । tato ’haṁ vinivartiṣye gr̥hāyoragasattama ॥

तक्षक उवाच । यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततोऽधिकम् । अहं तेऽद्य प्रदास्यामि निवर्तस्व द्विजोत्तम ॥

takṣaka uvāca । yāvad dhanaṁ prārthayase tasmād rājñas tato ’dhikam । ahaṁ te ’dya pradāsyāmi nivartasva dvijottama ॥

सूत उवाच । तक्षकस्य वचः श्रुत्वा काश्यपो द्विजसत्तमः । प्रदध्यौ सुमहातेजा राजानं प्रति बुद्धिमान् ॥

sūta uvāca । takṣakasya vacaḥ śrutvā kāśyapo dvijasattamaḥ । pradadhyau sumahātejā rājānaṁ prati buddhimān ॥

दिव्यज्ञानः स तेजस्वी ज्ञात्वा तं नृपतिं तदा । क्षीणायुषं पाण्डवेयमपावर्तत काश्यपः । लब्ध्वा वित्तं मुनिवरस्तक्षकाद्यावदीप्सितम् ॥

divyajñānaḥ sa tejasvī jñātvā taṁ nr̥patiṁ tadā । kṣīṇāyuṣaṁ pāṇḍaveyam apāvartata kāśyapaḥ । labdhvā vittaṁ munivaras takṣakād yāvad īpsitam ॥

निवृत्ते काश्यपे तस्मिन्समयेन महात्मनि । जगाम तक्षकस्तूर्णं नगरं नागसाह्वयम् ॥

nivr̥tte kāśyape tasmin samayena mahātmani । jagāma takṣakas tūrṇaṁ nagaraṁ nāgasāhvayam ॥

अथ शुश्राव गच्छन्स तक्षको जगतीपतिम् । मन्त्रागदैर्विषहरै रक्ष्यमाणं प्रयत्नतः ॥

atha śuśrāva gacchan sa takṣako jagatīpatim । mantrāgadair viṣaharai rakṣyamāṇaṁ prayatnataḥ ॥

स चिन्तयामास तदा मायायोगेन पार्थिवः । मया वञ्चयितव्योऽसौ क उपायो भवेदिति ॥

sa cintayām āsa tadā māyāyogena pārthivaḥ । mayā vañcayitavyo ’sau ka upāyo bhaved iti ॥

ततस्तापसरूपेण प्राहिणोत्स भुजंगमान् । फलपत्रोदकं गृह्य राज्ञे नागोऽथ तक्षकः ॥

tatas tāpasarūpeṇa prāhiṇot sa bhujaṁgamān । phalapatrodakaṁ gr̥hya rājñe nāgo ’tha takṣakaḥ ॥

तक्षक उवाच । गच्छध्वं यूयमव्यग्रा राजानं कार्यवत्तया । फलपत्रोदकं नाम प्रतिग्राहयितुं नृपम् ॥

takṣaka uvāca । gacchadhvaṁ yūyam avyagrā rājānaṁ kāryavattayā । phalapatrodakaṁ nāma pratigrāhayituṁ nr̥pam ॥

सूत उवाच । ते तक्षकसमादिष्टास्तथा चक्रुर्भुजंगमाः । उपनिन्युस्तथा राज्ञे दर्भानापः फलानि च ॥

sūta uvāca । te takṣakasamādiṣṭās tathā cakrur bhujaṁgamāḥ । upaninyus tathā rājñe darbhān āpaḥ phalāni ca ॥

तच्च सर्वं स राजेन्द्रः प्रतिजग्राह वीर्यवान् । कृत्वा च तेषां कार्याणि गम्यतामित्युवाच तान् ॥

tac ca sarvaṁ sa rājendraḥ pratijagrāha vīryavān । kr̥tvā ca teṣāṁ kāryāṇi gamyatām ity uvāca tān ॥

गतेषु तेषु नागेषु तापसच्छद्मरूपिषु । अमात्यान्सुहृदश्चैव प्रोवाच स नराधिपः ॥

gateṣu teṣu nāgeṣu tāpasacchadmarūpiṣu । amātyān suhr̥daś caiva provāca sa narādhipaḥ ॥

भक्षयन्तु भवन्तो वै स्वादूनीमानि सर्वशः । तापसैरुपनीतानि फलानि सहिता मया ॥

bhakṣayantu bhavanto vai svādūnīmāni sarvaśaḥ । tāpasair upanītāni phalāni sahitā mayā ॥

ततो राजा ससचिवः फलान्यादातुमैच्छत । यद्गृहीतं फलं राज्ञा तत्र कृमिरभूदणुः । ह्रस्वकः कृष्णनयनस्ताम्रो वर्णेन शौनक ॥

tato rājā sasacivaḥ phalāny ādātum aicchata । yad gr̥hītaṁ phalaṁ rājñā tatra kr̥mir abhūd aṇuḥ । hrasvakaḥ kr̥ṣṇanayanas tāmro varṇena śaunaka ॥

स तं गृह्य नृपश्रेष्ठः सचिवानिदमब्रवीत् । अस्तमभ्येति सविता विषादद्य न मे भयम् ॥

sa taṁ gr̥hya nr̥paśreṣṭhaḥ sacivān idam abravīt । astam abhyeti savitā viṣād adya na me bhayam ॥

सत्यवागस्तु स मुनिः कृमिको मां दशत्वयम् । तक्षको नाम भूत्वा वै तथा परिहृतं भवेत् ॥

satyavāg astu sa muniḥ kr̥miko māṁ daśatv ayam । takṣako nāma bhūtvā vai tathā parihr̥taṁ bhavet ॥

ते चैनमन्ववर्तन्त मन्त्रिणः कालचोदिताः । एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां संनिवेश्य ह । कृमिकं प्राहसत्तूर्णं मुमूर्षुर्नष्टचेतनः ॥

te cainam anvavartanta mantriṇaḥ kālacoditāḥ । evam uktvā sa rājendro grīvāyāṁ saṁniveśya ha । kr̥mikaṁ prāhasat tūrṇaṁ mumūrṣur naṣṭacetanaḥ ॥

हसन्नेव च भोगेन तक्षकेणाभिवेष्टितः । तस्मात्फलाद्विनिष्क्रम्य यत्तद्राज्ञे निवेदितम् ॥

hasann eva ca bhogena takṣakeṇābhiveṣṭitaḥ । tasmāt phalād viniṣkramya yat tad rājñe niveditam ॥