Adhyāya 26

सूत उवाच । स्पृष्टमात्रा तु पद्भ्यां सा गरुडेन बलीयसा । अभज्यत तरोः शाखा भग्नां चैनामधारयत् ॥

sūta uvāca । spr̥ṣṭamātrā tu padbhyāṁ sā garuḍena balīyasā । abhajyata taroḥ śākhā bhagnāṁ cainām adhārayat ॥

तां भग्नां स महाशाखां स्मयन्समवलोकयन् । अथात्र लम्बतोऽपश्यद्वालखिल्यानधोमुखान् ॥

tāṁ bhagnāṁ sa mahāśākhāṁ smayan samavalokayan । athātra lambato ’paśyad vālakhilyān adhomukhān ॥

स तद्विनाशसंत्रासादनुपत्य खगाधिपः । शाखामास्येन जग्राह तेषामेवान्ववेक्षया । शनैः पर्यपतत्पक्षी पर्वतान्प्रविशातयन् ॥

sa tadvināśasaṁtrāsād anupatya khagādhipaḥ । śākhām āsyena jagrāha teṣām evānvavekṣayā । śanaiḥ paryapatat pakṣī parvatān praviśātayan ॥

एवं सोऽभ्यपतद्देशान्बहून्सगजकच्छपः । दयार्थं वालखिल्यानां न च स्थानमविन्दत ॥

evaṁ so ’bhyapatad deśān bahūn sagajakacchapaḥ । dayārthaṁ vālakhilyānāṁ na ca sthānam avindata ॥

स गत्वा पर्वतश्रेष्ठं गन्धमादनमव्ययम् । ददर्श कश्यपं तत्र पितरं तपसि स्थितम् ॥

sa gatvā parvataśreṣṭhaṁ gandhamādanam avyayam । dadarśa kaśyapaṁ tatra pitaraṁ tapasi sthitam ॥

ददर्श तं पिता चापि दिव्यरूपं विहंगमम् । तेजोवीर्यबलोपेतं मनोमारुतरंहसम् ॥

dadarśa taṁ pitā cāpi divyarūpaṁ vihaṁgamam । tejovīryabalopetaṁ manomārutaraṁhasam ॥

शैलशृङ्गप्रतीकाशं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम् । अचिन्त्यमनभिज्ञेयं सर्वभूतभयंकरम् ॥

śailaśr̥ṅgapratīkāśaṁ brahmadaṇḍam ivodyatam । acintyam anabhijñeyaṁ sarvabhūtabhayaṁkaram ॥

मायावीर्यधरं साक्षादग्निमिद्धमिवोद्यतम् । अप्रधृष्यमजेयं च देवदानवराक्षसैः ॥

māyāvīryadharaṁ sākṣād agnim iddham ivodyatam । apradhr̥ṣyam ajeyaṁ ca devadānavarākṣasaiḥ ॥

भेत्तारं गिरिशृङ्गाणां नदीजलविशोषणम् । लोकसंलोडनं घोरं कृतान्तसमदर्शनम् ॥

bhettāraṁ giriśr̥ṅgāṇāṁ nadījalaviśoṣaṇam । lokasaṁloḍanaṁ ghoraṁ kr̥tāntasamadarśanam ॥

तमागतमभिप्रेक्ष्य भगवान्कश्यपस्तदा । विदित्वा चास्य संकल्पमिदं वचनमब्रवीत् ॥

tam āgatam abhiprekṣya bhagavān kaśyapas tadā । viditvā cāsya saṁkalpam idaṁ vacanam abravīt ॥

पुत्र मा साहसं कार्षीर्मा सद्यो लप्स्यसे व्यथाम् । मा त्वा दहेयुः संक्रुद्धा वालखिल्या मरीचिपाः ॥

putra mā sāhasaṁ kārṣīr mā sadyo lapsyase vyathām । mā tvā daheyuḥ saṁkruddhā vālakhilyā marīcipāḥ ॥

प्रसादयामास स तान्कश्यपः पुत्रकारणात् । वालखिल्यांस्तपःसिद्धानिदमुद्दिश्य कारणम् ॥

prasādayām āsa sa tān kaśyapaḥ putrakāraṇāt । vālakhilyāṁs tapaḥsiddhān idam uddiśya kāraṇam ॥

प्रजाहितार्थमारम्भो गरुडस्य तपोधनाः । चिकीर्षति महत्कर्म तदनुज्ञातुमर्हथ ॥

prajāhitārtham ārambho garuḍasya tapodhanāḥ । cikīrṣati mahat karma tad anujñātum arhatha ॥

एवमुक्ता भगवता मुनयस्ते समभ्ययुः । मुक्त्वा शाखां गिरिं पुण्यं हिमवन्तं तपोर्थिनः ॥

evam uktā bhagavatā munayas te samabhyayuḥ । muktvā śākhāṁ giriṁ puṇyaṁ himavantaṁ taporthinaḥ ॥

ततस्तेष्वपयातेषु पितरं विनतात्मजः । शाखाव्याक्षिप्तवदनः पर्यपृच्छत कश्यपम् ॥

tatas teṣv apayāteṣu pitaraṁ vinatātmajaḥ । śākhāvyākṣiptavadanaḥ paryapr̥cchata kaśyapam ॥

भगवन्क्व विमुञ्चामि तरुशाखामिमामहम् । वर्जितं ब्राह्मणैर्देशमाख्यातु भगवान्मम ॥

bhagavan kva vimuñcāmi taruśākhām imām aham । varjitaṁ brāhmaṇair deśam ākhyātu bhagavān mama ॥

ततो निष्पुरुषं शैलं हिमसंरुद्धकन्दरम् । अगम्यं मनसाप्यन्यैस्तस्याचख्यौ स कश्यपः ॥

tato niṣpuruṣaṁ śailaṁ himasaṁruddhakandaram । agamyaṁ manasāpy anyais tasyācakhyau sa kaśyapaḥ ॥

तं पर्वतमहाकुक्षिमाविश्य मनसा खगः । जवेनाभ्यपतत्तार्क्ष्यः सशाखागजकच्छपः ॥

taṁ parvatamahākukṣim āviśya manasā khagaḥ । javenābhyapatat tārkṣyaḥ saśākhāgajakacchapaḥ ॥

न तां वध्रः परिणहेच्छतचर्मा महानणुः । शाखिनो महतीं शाखां यां प्रगृह्य ययौ खगः ॥

na tāṁ vadhraḥ pariṇahec chatacarmā mahān aṇuḥ । śākhino mahatīṁ śākhāṁ yāṁ pragr̥hya yayau khagaḥ ॥

ततः स शतसाहस्रं योजनान्तरमागतः । कालेन नातिमहता गरुडः पततां वरः ॥

tataḥ sa śatasāhasraṁ yojanāntaram āgataḥ । kālena nātimahatā garuḍaḥ patatāṁ varaḥ ॥

स तं गत्वा क्षणेनैव पर्वतं वचनात्पितुः । अमुञ्चन्महतीं शाखां सस्वनां तत्र खेचरः ॥

sa taṁ gatvā kṣaṇenaiva parvataṁ vacanāt pituḥ । amuñcan mahatīṁ śākhāṁ sasvanāṁ tatra khecaraḥ ॥

पक्षानिलहतश्चास्य प्राकम्पत स शैलराट् । मुमोच पुष्पवर्षं च समागलितपादपः ॥

pakṣānilahataś cāsya prākampata sa śailarāṭ । mumoca puṣpavarṣaṁ ca samāgalitapādapaḥ ॥

शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्त गिरेस्तस्य समन्ततः । मणिकाञ्चनचित्राणि शोभयन्ति महागिरिम् ॥

śr̥ṅgāṇi ca vyaśīryanta gires tasya samantataḥ । maṇikāñcanacitrāṇi śobhayanti mahāgirim ॥

शाखिनो बहवश्चापि शाखयाभिहतास्तया । काञ्चनैः कुसुमैर्भान्ति विद्युत्वन्त इवाम्बुदाः ॥

śākhino bahavaś cāpi śākhayābhihatās tayā । kāñcanaiḥ kusumair bhānti vidyutvanta ivāmbudāḥ ॥

ते हेमविकचा भूयो युक्ताः पर्वतधातुभिः । व्यराजञ्शाखिनस्तत्र सूर्यांशुप्रतिरञ्जिताः ॥

te hemavikacā bhūyo yuktāḥ parvatadhātubhiḥ । vyarājañ śākhinas tatra sūryāṁśupratirañjitāḥ ॥

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गमास्थाय स खगोत्तमः । भक्षयामास गरुडस्तावुभौ गजकच्छपौ ॥

tatas tasya gireḥ śr̥ṅgam āsthāya sa khagottamaḥ । bhakṣayām āsa garuḍas tāv ubhau gajakacchapau ॥

ततः पर्वतकूटाग्रादुत्पपात मनोजवः । प्रावर्तन्ताथ देवानामुत्पाता भयवेदिनः ॥

tataḥ parvatakūṭāgrād utpapāta manojavaḥ । prāvartantātha devānām utpātā bhayavedinaḥ ॥

इन्द्रस्य वज्रं दयितं प्रजज्वाल व्यथान्वितम् । सधूमा चापतत्सार्चिर्दिवोल्का नभसश्च्युता ॥

indrasya vajraṁ dayitaṁ prajajvāla vyathānvitam । sadhūmā cāpatat sārcir divolkā nabhasaś cyutā ॥

तथा वसूनां रुद्राणामादित्यानां च सर्वशः । साध्यानां मरुतां चैव ये चान्ये देवतागणाः । स्वं स्वं प्रहरणं तेषां परस्परमुपाद्रवत् ॥

tathā vasūnāṁ rudrāṇām ādityānāṁ ca sarvaśaḥ । sādhyānāṁ marutāṁ caiva ye cānye devatāgaṇāḥ । svaṁ svaṁ praharaṇaṁ teṣāṁ parasparam upādravat ॥

अभूतपूर्वं संग्रामे तदा देवासुरेऽपि च । ववुर्वाताः सनिर्घाताः पेतुरुल्काः समन्ततः ॥

abhūtapūrvaṁ saṁgrāme tadā devāsure ’pi ca । vavur vātāḥ sanirghātāḥ petur ulkāḥ samantataḥ ॥

निरभ्रमपि चाकाशं प्रजगर्ज महास्वनम् । देवानामपि यो देवः सोऽप्यवर्षदसृक्तदा ॥

nirabhram api cākāśaṁ prajagarja mahāsvanam । devānām api yo devaḥ so ’py avarṣad asr̥k tadā ॥

मम्लुर्माल्यानि देवानां शेमुस्तेजांसि चैव हि । उत्पातमेघा रौद्राश्च ववर्षुः शोणितं बहु । रजांसि मुकुटान्येषामुत्थितानि व्यधर्षयन् ॥

mamlur mālyāni devānāṁ śemus tejāṁsi caiva hi । utpātameghā raudrāś ca vavarṣuḥ śoṇitaṁ bahu । rajāṁsi mukuṭāny eṣām utthitāni vyadharṣayan ॥

ततस्त्राससमुद्विग्नः सह देवैः शतक्रतुः । उत्पातान्दारुणान्पश्यन्नित्युवाच बृहस्पतिम् ॥

tatas trāsasamudvignaḥ saha devaiḥ śatakratuḥ । utpātān dāruṇān paśyann ity uvāca br̥haspatim ॥

किमर्थं भगवन्घोरा महोत्पाताः समुत्थिताः । न च शत्रुं प्रपश्यामि युधि यो नः प्रधर्षयेत् ॥

kimarthaṁ bhagavan ghorā mahotpātāḥ samutthitāḥ । na ca śatruṁ prapaśyāmi yudhi yo naḥ pradharṣayet ॥

बृहस्पतिरुवाच । तवापराधाद्देवेन्द्र प्रमादाच्च शतक्रतो । तपसा वालखिल्यानां भूतमुत्पन्नमद्भुतम् ॥

br̥haspatir uvāca । tavāparādhād devendra pramādāc ca śatakrato । tapasā vālakhilyānāṁ bhūtam utpannam adbhutam ॥

कश्यपस्य मुनेः पुत्रो विनतायाश्च खेचरः । हर्तुं सोममनुप्राप्तो बलवान्कामरूपवान् ॥

kaśyapasya muneḥ putro vinatāyāś ca khecaraḥ । hartuṁ somam anuprāpto balavān kāmarūpavān ॥

समर्थो बलिनां श्रेष्ठो हर्तुं सोमं विहंगमः । सर्वं संभावयाम्यस्मिन्नसाध्यमपि साधयेत् ॥

samartho balināṁ śreṣṭho hartuṁ somaṁ vihaṁgamaḥ । sarvaṁ saṁbhāvayāmy asminn asādhyam api sādhayet ॥

सूत उवाच । श्रुत्वैतद्वचनं शक्रः प्रोवाचामृतरक्षिणः । महावीर्यबलः पक्षी हर्तुं सोममिहोद्यतः ॥

sūta uvāca । śrutvaitad vacanaṁ śakraḥ provācāmr̥tarakṣiṇaḥ । mahāvīryabalaḥ pakṣī hartuṁ somam ihodyataḥ ॥

युष्मान्संबोधयाम्येष यथा स न हरेद्बलात् । अतुलं हि बलं तस्य बृहस्पतिरुवाच मे ॥

yuṣmān saṁbodhayāmy eṣa yathā sa na hared balāt । atulaṁ hi balaṁ tasya br̥haspatir uvāca me ॥

तच्छ्रुत्वा विबुधा वाक्यं विस्मिता यत्नमास्थिताः । परिवार्यामृतं तस्थुर्वज्री चेन्द्रः शतक्रतुः ॥

tac chrutvā vibudhā vākyaṁ vismitā yatnam āsthitāḥ । parivāryāmr̥taṁ tasthur vajrī cendraḥ śatakratuḥ ॥

धारयन्तो महार्हाणि कवचानि मनस्विनः । काञ्चनानि विचित्राणि वैडूर्यविकृतानि च ॥

dhārayanto mahārhāṇi kavacāni manasvinaḥ । kāñcanāni vicitrāṇi vaiḍūryavikr̥tāni ca ॥

विविधानि च शस्त्राणि घोररूपाण्यनेकशः । शिततीक्ष्णाग्रधाराणि समुद्यम्य सहस्रशः ॥

vividhāni ca śastrāṇi ghorarūpāṇy anekaśaḥ । śitatīkṣṇāgradhārāṇi samudyamya sahasraśaḥ ॥

सविस्फुलिङ्गज्वालानि सधूमानि च सर्वशः । चक्राणि परिघांश्चैव त्रिशूलानि परश्वधान् ॥

savisphuliṅgajvālāni sadhūmāni ca sarvaśaḥ । cakrāṇi parighāṁś caiva triśūlāni paraśvadhān ॥

शक्तीश्च विविधास्तीक्ष्णाः करवालांश्च निर्मलान् । स्वदेहरूपाण्यादाय गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः ॥

śaktīś ca vividhās tīkṣṇāḥ karavālāṁś ca nirmalān । svadeharūpāṇy ādāya gadāś cograpradarśanāḥ ॥

तैः शस्त्रैर्भानुमद्भिस्ते दिव्याभरणभूषिताः । भानुमन्तः सुरगणास्तस्थुर्विगतकल्मषाः ॥

taiḥ śastrair bhānumadbhis te divyābharaṇabhūṣitāḥ । bhānumantaḥ suragaṇās tasthur vigatakalmaṣāḥ ॥

अनुपमबलवीर्यतेजसो; धृतमनसः परिरक्षणेऽमृतस्य । असुरपुरविदारणाः सुरा; ज्वलनसमिद्धवपुःप्रकाशिनः ॥

anupamabalavīryatejaso; dhr̥tamanasaḥ parirakṣaṇe ’mr̥tasya । asurapuravidāraṇāḥ surā; jvalanasamiddhavapuḥprakāśinaḥ ॥

इति समरवरं सुरास्थितं; परिघसहस्रशतैः समाकुलम् । विगलितमिव चाम्बरान्तरे; तपनमरीचिविभासितं बभौ ॥

iti samaravaraṁ surāsthitaṁ; parighasahasraśataiḥ samākulam । vigalitam iva cāmbarāntare; tapanamarīcivibhāsitaṁ babhau ॥