Adhyāya 25

सूत उवाच । तस्य कण्ठमनुप्राप्तो ब्राह्मणः सह भार्यया । दहन्दीप्त इवाङ्गारस्तमुवाचान्तरिक्षगः ॥

sūta uvāca । tasya kaṇṭham anuprāpto brāhmaṇaḥ saha bhāryayā । dahan dīpta ivāṅgāras tam uvācāntarikṣagaḥ ॥

द्विजोत्तम विनिर्गच्छ तूर्णमास्यादपावृतात् । न हि मे ब्राह्मणो वध्यः पापेष्वपि रतः सदा ॥

dvijottama vinirgaccha tūrṇam āsyād apāvr̥tāt । na hi me brāhmaṇo vadhyaḥ pāpeṣv api rataḥ sadā ॥

ब्रुवाणमेवं गरुडं ब्राह्मणः समभाषत । निषादी मम भार्येयं निर्गच्छतु मया सह ॥

bruvāṇam evaṁ garuḍaṁ brāhmaṇaḥ samabhāṣata । niṣādī mama bhāryeyaṁ nirgacchatu mayā saha ॥

गरुड उवाच । एतामपि निषादीं त्वं परिगृह्याशु निष्पत । तूर्णं संभावयात्मानमजीर्णं मम तेजसा ॥

garuḍa uvāca । etām api niṣādīṁ tvaṁ parigr̥hyāśu niṣpata । tūrṇaṁ saṁbhāvayātmānam ajīrṇaṁ mama tejasā ॥

सूत उवाच । ततः स विप्रो निष्क्रान्तो निषादीसहितस्तदा । वर्धयित्वा च गरुडमिष्टं देशं जगाम ह ॥

sūta uvāca । tataḥ sa vipro niṣkrānto niṣādīsahitas tadā । vardhayitvā ca garuḍam iṣṭaṁ deśaṁ jagāma ha ॥

सहभार्ये विनिष्क्रान्ते तस्मिन्विप्रे स पक्षिराट् । वितत्य पक्षावाकाशमुत्पपात मनोजवः ॥

sahabhārye viniṣkrānte tasmin vipre sa pakṣirāṭ । vitatya pakṣāv ākāśam utpapāta manojavaḥ ॥

ततोऽपश्यत्स पितरं पृष्टश्चाख्यातवान्पितुः । अहं हि सर्पैः प्रहितः सोममाहर्तुमुद्यतः । मातुर्दास्यविमोक्षार्थमाहरिष्ये तमद्य वै ॥

tato ’paśyat sa pitaraṁ pr̥ṣṭaś cākhyātavān pituḥ । ahaṁ hi sarpaiḥ prahitaḥ somam āhartum udyataḥ । mātur dāsyavimokṣārtham āhariṣye tam adya vai ॥

मात्रा चास्मि समादिष्टो निषादान्भक्षयेति वै । न च मे तृप्तिरभवद्भक्षयित्वा सहस्रशः ॥

mātrā cāsmi samādiṣṭo niṣādān bhakṣayeti vai । na ca me tr̥ptir abhavad bhakṣayitvā sahasraśaḥ ॥

तस्माद्भोक्तव्यमपरं भगवन्प्रदिशस्व मे । यद्भुक्त्वामृतमाहर्तुं समर्थः स्यामहं प्रभो ॥

tasmād bhoktavyam aparaṁ bhagavan pradiśasva me । yad bhuktvāmr̥tam āhartuṁ samarthaḥ syām ahaṁ prabho ॥

कश्यप उवाच । आसीद्विभावसुर्नाम महर्षिः कोपनो भृशम् । भ्राता तस्यानुजश्चासीत्सुप्रतीको महातपाः ॥

kaśyapa uvāca । āsīd vibhāvasur nāma maharṣiḥ kopano bhr̥śam । bhrātā tasyānujaś cāsīt supratīko mahātapāḥ ॥

स नेच्छति धनं भ्रात्रा सहैकस्थं महामुनिः । विभागं कीर्तयत्येव सुप्रतीकोऽथ नित्यशः ॥

sa necchati dhanaṁ bhrātrā sahaikasthaṁ mahāmuniḥ । vibhāgaṁ kīrtayaty eva supratīko ’tha nityaśaḥ ॥

अथाब्रवीच्च तं भ्राता सुप्रतीकं विभावसुः । विभागं बहवो मोहात्कर्तुमिच्छन्ति नित्यदा । ततो विभक्ता अन्योन्यं नाद्रियन्तेऽर्थमोहिताः ॥

athābravīc ca taṁ bhrātā supratīkaṁ vibhāvasuḥ । vibhāgaṁ bahavo mohāt kartum icchanti nityadā । tato vibhaktā anyonyaṁ nādriyante ’rthamohitāḥ ॥

ततः स्वार्थपरान्मूढान्पृथग्भूतान्स्वकैर्धनैः । विदित्वा भेदयन्त्येतानमित्रा मित्ररूपिणः ॥

tataḥ svārthaparān mūḍhān pr̥thag bhūtān svakair dhanaiḥ । viditvā bhedayanty etān amitrā mitrarūpiṇaḥ ॥

विदित्वा चापरे भिन्नानन्तरेषु पतन्त्यथ । भिन्नानामतुलो नाशः क्षिप्रमेव प्रवर्तते ॥

viditvā cāpare bhinnān antareṣu patanty atha । bhinnānām atulo nāśaḥ kṣipram eva pravartate ॥

तस्माच्चैव विभागार्थं न प्रशंसन्ति पण्डिताः । गुरुशास्त्रे निबद्धानामन्योन्यमभिशङ्किनाम् ॥

tasmāc caiva vibhāgārthaṁ na praśaṁsanti paṇḍitāḥ । guruśāstre nibaddhānām anyonyam abhiśaṅkinām ॥

नियन्तुं न हि शक्यस्त्वं भेदतो धनमिच्छसि । यस्मात्तस्मात्सुप्रतीक हस्तित्वं समवाप्स्यसि ॥

niyantuṁ na hi śakyas tvaṁ bhedato dhanam icchasi । yasmāt tasmāt supratīka hastitvaṁ samavāpsyasi ॥

शप्तस्त्वेवं सुप्रतीको विभावसुमथाब्रवीत् । त्वमप्यन्तर्जलचरः कच्छपः संभविष्यसि ॥

śaptas tv evaṁ supratīko vibhāvasum athābravīt । tvam apy antarjalacaraḥ kacchapaḥ saṁbhaviṣyasi ॥

एवमन्योन्यशापात्तौ सुप्रतीकविभावसू । गजकच्छपतां प्राप्तावर्थार्थं मूढचेतसौ ॥

evam anyonyaśāpāt tau supratīkavibhāvasū । gajakacchapatāṁ prāptāv arthārthaṁ mūḍhacetasau ॥

रोषदोषानुषङ्गेण तिर्यग्योनिगतावपि । परस्परद्वेषरतौ प्रमाणबलदर्पितौ ॥

roṣadoṣānuṣaṅgeṇa tiryagyonigatāv api । parasparadveṣaratau pramāṇabaladarpitau ॥

सरस्यस्मिन्महाकायौ पूर्ववैरानुसारिणौ । तयोरेकतरः श्रीमान्समुपैति महागजः ॥

sarasy asmin mahākāyau pūrvavairānusāriṇau । tayor ekataraḥ śrīmān samupaiti mahāgajaḥ ॥

तस्य बृंहितशब्देन कूर्मोऽप्यन्तर्जलेशयः । उत्थितोऽसौ महाकायः कृत्स्नं संक्षोभयन्सरः ॥

tasya br̥ṁhitaśabdena kūrmo ’py antarjaleśayaḥ । utthito ’sau mahākāyaḥ kr̥tsnaṁ saṁkṣobhayan saraḥ ॥

तं दृष्ट्वावेष्टितकरः पतत्येष गजो जलम् । दन्तहस्ताग्रलाङ्गूलपादवेगेन वीर्यवान् ॥

taṁ dr̥ṣṭvāveṣṭitakaraḥ pataty eṣa gajo jalam । dantahastāgralāṅgūlapādavegena vīryavān ॥

तं विक्षोभयमाणं तु सरो बहुझषाकुलम् । कूर्मोऽप्यभ्युद्यतशिरा युद्धायाभ्येति वीर्यवान् ॥

taṁ vikṣobhayamāṇaṁ tu saro bahujhaṣākulam । kūrmo ’py abhyudyataśirā yuddhāyābhyeti vīryavān ॥

षडुच्छ्रितो योजनानि गजस्तद्द्विगुणायतः । कूर्मस्त्रियोजनोत्सेधो दशयोजनमण्डलः ॥

ṣaḍ ucchrito yojanāni gajas tad dviguṇāyataḥ । kūrmas triyojanotsedho daśayojanamaṇḍalaḥ ॥

तावेतौ युद्धसंमत्तौ परस्परजयैषिणौ । उपयुज्याशु कर्मेदं साधयेप्सितमात्मनः ॥

tāv etau yuddhasaṁmattau parasparajayaiṣiṇau । upayujyāśu karmedaṁ sādhayepsitam ātmanaḥ ॥

सूत उवाच । स तच्छ्रुत्वा पितुर्वाक्यं भीमवेगोऽन्तरिक्षगः । नखेन गजमेकेन कूर्ममेकेन चाक्षिपत् ॥

sūta uvāca । sa tac chrutvā pitur vākyaṁ bhīmavego ’ntarikṣagaḥ । nakhena gajam ekena kūrmam ekena cākṣipat ॥

समुत्पपात चाकाशं तत उच्चैर्विहंगमः । सोऽलम्बतीर्थमासाद्य देववृक्षानुपागमत् ॥

samutpapāta cākāśaṁ tata uccair vihaṁgamaḥ । so ’lambatīrtham āsādya devavr̥kṣān upāgamat ॥

ते भीताः समकम्पन्त तस्य पक्षानिलाहताः । न नो भञ्ज्यादिति तदा दिव्याः कनकशाखिनः ॥

te bhītāḥ samakampanta tasya pakṣānilāhatāḥ । na no bhañjyād iti tadā divyāḥ kanakaśākhinaḥ ॥

प्रचलाङ्गान्स तान्दृष्ट्वा मनोरथफलाङ्कुरान् । अन्यानतुलरूपाङ्गानुपचक्राम खेचरः ॥

pracalāṅgān sa tān dr̥ṣṭvā manorathaphalāṅkurān । anyān atularūpāṅgān upacakrāma khecaraḥ ॥

काञ्चनै राजतैश्चैव फलैर्वैडूर्यशाखिनः । सागराम्बुपरिक्षिप्तान्भ्राजमानान्महाद्रुमान् ॥

kāñcanai rājataiś caiva phalair vaiḍūryaśākhinaḥ । sāgarāmbuparikṣiptān bhrājamānān mahādrumān ॥

तमुवाच खगश्रेष्ठं तत्र रोहिणपादपः । अतिप्रवृद्धः सुमहानापतन्तं मनोजवम् ॥

tam uvāca khagaśreṣṭhaṁ tatra rohiṇapādapaḥ । atipravr̥ddhaḥ sumahān āpatantaṁ manojavam ॥

यैषा मम महाशाखा शतयोजनमायता । एतामास्थाय शाखां त्वं खादेमौ गजकच्छपौ ॥

yaiṣā mama mahāśākhā śatayojanam āyatā । etām āsthāya śākhāṁ tvaṁ khādemau gajakacchapau ॥

ततो द्रुमं पतगसहस्रसेवितं; महीधरप्रतिमवपुः प्रकम्पयन् । खगोत्तमो द्रुतमभिपत्य वेगवा;न्बभञ्ज तामविरलपत्रसंवृताम् ॥

tato drumaṁ patagasahasrasevitaṁ; mahīdharapratimavapuḥ prakampayan । khagottamo drutam abhipatya vegavān; babhañja tām aviralapatrasaṁvr̥tām ॥